0:00 Evet canlarım çok önemli bir gündeyiz. 4 güne geçiyoruz. 4 gün videosu bizim için gerçekten hem MSÜ hem TYT hem AYT için olmazsa olmaz bir gün videosu. Çünkü bugün ne yapacağız? Türklerin İslamiyeti kabulü ve ilk Türk İslam devletleri diyeceğiz. Videonun devamını getireceğiz. Sonra ne yapacağız? Türkiye tarihinden bahsedeceğiz. Yani 1. Beylikler, Haçlı Seferleri, Anadolu Selçuklu'nun kurulması. O süreçleri de anlatacağız. Önemli bir video olacak. Detaylı anlatmaya çalışacağım. Çünkü buradan mutlaka soru gelecek. TYT, MS ve AYT'de. O yüzden yavaş anlatıyorum. Rahat olabilirsiniz. Sakince işleyelim. Şurayı bir halledelim bakalım. Şimdi canlarım, İslam tarihi şöyleydi. Yani hani Türklerin İslamiyeti'i benimsemesi sürecini hatırlatayım ben size bir. Eee, en başta 571 yılında Haz. Muhammed doğmuştu. 610 yılında ne olmuştu? İlk
0:46 vahiy inmiş. Yeryüzüne İslamiyet 7. asırda gelmişti. Ama Türklerin İslamiyet'ti benimsemesi ne zaman gerçekleşiyor? 751 Talas Savaşı'na dayandırılıyor. Yani 8. yüzyılın ortalarında. Ve bu süreç bizim için dönüm noktası olacak. O zaman biz en başta Talas Savaşı'nı bir duymuş olalım. Bunları göreceğiz biraz sonra. Ben şimdi sana sadece kronolojiyi anlatıyorum. Daha sonra Orta Asya'da ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlı Devleti kurulacak. Çok önemli bir devlettir. Orta Asya'da kurulduğu için halkı Türktü ve Türk kültürüne çok değer verdi. E Karahanlı'nın bu özelliğini vurgulayacağız. Gazneli Devleti Allah'a emanet bir devlet. Niye? Çünkü kurulduğu yer bir kere Afganistan ama yayıldığı yerler Afganistan, Hindistan, İran. Halkı karmakarışık bir devletten
1:31 bahsediyorum. Bu yüzden bir imparatorluk özelliği gösteriyor. Bu da tabii onun bazı zafiyetler göstermesine sebep oluyor. Dandanakan savaşıyla Büyük Selçuklu Devleti resmen 1040'ta kurulacak. Daha sonra Büyük Selçuklu Pasinler Savaşı'nda Bizans yenecek. Malazgirtir Savaşı'nda yine Bizans yenecek. Bu arada Türkiye Selçukluları kurulacak. Azzem Şahlar gibi bir devlet ortaya çıkacak ve Büyük Selçuklu yıkılacak. Gazneliler yıkılacak. Karahanlı Devleti yıkılacak. Daha sonra da Hazemşahlar ortadan kalkacak. Bu süreci işleyeceğiz. Şimdi canlarım şu haritadan isterseniz bir bakalım. Karahanlılar bakın bu tarafta. Bakıyorum Gazneliler Afganistan, Hindistan, İran topraklarına kadar yayılıyor. Büyük Selçuklular direkt İran'da kuruluyor. Türkiye Selçuklu direkt Anadolu'da İznik topraklarında kuruluyor. Harzem Şahlar
2:18 da bakın Hazar Denizi'nin bu tarafında olan bir Türk devleti. Şimdi canlarım Türkler İslamiyet'ti nasıl benimsedi? Nasıl oldu? 751 yılında Talas Savaşı yapıldı. Talas Savaşı'nda Abbasiler yani Müslüman Araplarla aslında Çinliler savaşacak. Tamam mı? Bu savaş olacağı zaman Karluk Türkleri gidiyor Abbasilerin yani Müslüman Arapların yanında yer alıyor ve bu savaşı Çin'e karşı kazanıyorlar. Bu savaş kazanıldıktan sonra da Karluklar İslamiyet'ti benimsiyor ve biz ne diyoruz? İslamiyet'ti benimseyen ilk Türk boyu ya da topluluğu karluklar diyoruz. Tamam mı? Hatta bu karluklar inanılmaz önemli bir boy. E Karahanlı Devleti'nin de kurucu boyları arasında. Hatta Karahanlıların İslamiyet'e geçmesinde karlukların etkisi vardır. Aklınızda olsun. Türklerin İslamiyet geçmesi. Evet. Bunu kolaylaştıran bazı
3:03 sebepler var. Çünkü Türkler İslamiyetten önce gök tanrı inancını benimsemişti. Şimdi gök tanrı inancı tek tanrılı bir anlayışı ifade ediyor. Yani Türkler İslamiyet olmadan önce de tek tanrılı bir inanıştaydı ve sapkın bir millet hiçbir zaman olmadı. İslam'dan önce de öyleydi. Sonrasında da böyle. Aklınızda olsun. Ama işte Gök Tanrı inancıyla İslamiyet inancının arasında çok ciddi benzerlikler var. Ya şöyle düşün. Gök Tanrı inancında tek tanrılı bir anlayışı var. İslamiyet zaten tek tanrılı bir inanış. Gök Tanrı inancında da temizlik önemli. İslamiyette de önemli. Gök Tanrı inancında da kurban kesmek var. İslamiyette de var. Gök Tanrı inancında da ahireti, iman, inanç var. İslamiyette de. Dolayısıyla Türklerin İslamiyet'ti benimsemesinde bu gelişmeler, bu örnekler, benzerlikler etkili olmuştur. Daha kolay bir geçiş süreci yaşanmıştır. Tabii ki bu kansız olmadı. Elbette
3:49 savaşlar çıktı. Orta Asya'da Araplarla Türkler arasında çatışmalar yaşandı. Katliamlar oldu. Yani bir anda gözünüz de şöyle canlanmasın. Türklere geldiler bakın İslamiyet bu. Hadi siz de Müslüman olun. Tamam olalım denmedi. Mutlaka herkes ne yapıyor? Kendi inancını savunmaya çalışıyor. Bunun mücadelesi mutlaka yaşanıyor. Canlarım benzerlik demek ki bu noktada önemli. Peki bu süreçte başka önemli bir gelişme ne var? Mesela Nihavent Savaşı'na çok dikkat etmeni istiyorum. Çünkü Hz. Ömer döneminde Müslüman Araplar Sasani topraklarını ele geçiriyorlar. İran, Irak topraklarını alıyorlar. Hangi savaşla? Nihavent savaşıyla. Ve Nihavent Savaşıyla e Sasaniler yıkılıyor. Şimdi bu da dönüm noktalarından biri. Çünkü Nihavent Savaşı'nın yapılması, Sasanilerin yıkılması Müslümanlarla Türkleri sınır komşusu yapıyor. Bu açıdan çok önemli. Peki canlarım. Peki canlarım. Şuna da değinelim. Bu da
4:36 önemlidir bizim için. Hatta yıldız da atabiliriz. Türkler İslamiyet' geçtikten sonra İslamiyetin koruyuculuğunu üstlenmişler. Türkler İslamiyet'e geçtikten sonra İslamiyet'in yayılmasına çok çok büyük katkı sağlamışlar. Bu noktada kültür medeniyet anlamında da İslam kültürünün mimari öğelerini, edebi öğelerini alıp ne yapmışlar? devam ettirmişler ve İslamiyeti bir noktada hem kültürel hem hem askeri hem siyasi anlamda hem de dini anlamda katkı sağlamışlar. Gelelim ilk Müslüman Türk devleti olan Karahanlı Devletine. Karahanlılar çok özel ve güzel bir devlettir. 840 1212 yılları arasında yaşamışlar. Orta Asya topraklarında geniş bir alana yayılmışlar ve Karahanlıların kurulmasında Karluk, Yağma, Çiil, Tuhsi gibi Türk boylarının etkisi var. Zaten Karahanlılar Türk boylarının bir araya gelmesiyle kurulan
5:22 bir devlettir. Boylar Birliği şeklinde meydana gelmiştir. Bu noktada kolay kurulmuştur ve Orta Asya'da İslamiyet'ti benimseyen ilk Türk devleti Karahanlı Devleti olmuş. Karahanlıların kurucusu Karahanlıların kurucusu Bilgekül Kadirhan. Karahanlılarda İslamiyet'ti kabul eden hükümdarsa Satuk Buğra Han'dır. Karahanlılar Orta Asya'da kurulduğu için halkı Türktü. Uygur alfabesini kullandılar. Türk kültürüne çok değer verdiler. Hatta Türklerde sürekli olarak görülen Han, Hakan gibi hükümdar unvanlarını kullanmaya devam ettiler ve onların milli yani ulusçu bir anlayışta olduklarını gösteriyor. Buna dikkat edersiniz. Bir süre sonra Karahanlılar ne yapmışlar? İkiye bölünmüşler. Yani ikili devlet teşkilatı anlayışı vardı ya hani devlet sağ, sol, kuzey, güney, doğu, batı şeklinde yönetiliyordu. Bu anlayış Karahanlılarda da görülmüş ve daha sonrasında Doğu
6:09 Karahanlı Devleti'ni Moğolların bir kolu olan Kara Hitay Devleti yıkmış. Batı Karahanlı Devleti ise Harzemşahlar tarafından yıkılmıştır. Gaznelilerle ilgili ne bilelim? Gazneliler canlarım Afganistan'ın Gazne kentinde kuruluyor ve ismini aslında kurulduğu yerden alıyor. Gazne kentinde kurulduğu için Gazneliler diyoruz ve Gaznelilerin kurucusu Alpegin. Gaznelileri en güçlü dönemini yaşatan liderse Sultan Mahmut. Tarihte zaten Türk tarihinde sultan unvanını kullanan ilk lider Gazneli Mahmut'tur. Buna dikkat. Bu adam gerçekten çok ünlü bir adam. Hindistan topraklarına 17 tane sefer yapıyor. Yemiyor, içmiyor. Hindistan üzerine seferlerde bulunuyor. Ve bu seferler sonucunda hem İslamiyet'ti yayıyor ve İslamiyet'in o bölgede yayılmasıyla İslamiyetteki eşitlik anlayışından dolayı Hindistan'daki kast sistemini
6:56 çökertiyor. Bu açıdan çok önemli. Bir de canlarım o dönem Abbasi halifesi şimdi İslam dünyasının lideri Abbasiler. Temsilci onlarda. Dolayısıyla Abbasiler bayağı zor duruma düşmüş. O dönemde Şii Büyhoğolları Devleti Abbasi halifesini sıkıştırmış. Abbasiler zor durumda ve Sultan Mahmut'tan yardım istiyorlar. Hemen Sultan Mahmut gidiyor ve Büveyhoğullarının elinden Abbasi halifesini kurtarıyor. İşte bu İslamiyet'in işte bu İslamiyet'in koruyuculuğunu üstlenmek demek. Çünkü İslamiyet'in temsilcisi, halifesini ne yapıyorsun? Koruyorsun, kurtarıyorsun. Bu Türklerin İslamiyet'ti koruma özelliğini gösteren bir örnektir. Tamam mı? Demek ki İslamiyet'ti hem yaymış Gazneliler Hindistan coğrafyasında hem de İslamiyet'ti korumuş oldular. Bu açıdan önemli. Sonra da zaten halife Gazneli Mahmut'a Sultan unvanını verdi.
7:42 İslamiyet'ti bu noktada koruma özelliği Büyük Selçuklu'da da görülecek. Büyük Selçuklu'da aynı senaryo gerçekleşiyor. Abbasi halifesi Şii Büyhoğolları tarafından yine sıkıştırılıyor. Abbasi halifesi Tuğrul Bey'den, Selçuklu'dan bu sefer yardım istiyor. Tuğrul Bey ne yapıyor? kesin çözümü getiriyor. Gidiyor Bağdat'ı alıyor ve Büveyhoğullarına kesin olarak son veriyor. Dolayısıyla burada hem Gazneli Mahmut hem de Büyük Selçuklu'da Tuğrul Bey İslamiyet'ti korumuş. E halifeyi kurtarmıştır. Bu açıdan önemli. Şimdi canlarım Gaznelilerle Büyük Selçuklular arasında üç tane önemli savaş vardır. Nesa Savaşı. Şuraya yazalım. Nesa, bunun dışında Serah Savaşı. Bir de en önemlisi Danakan Savaşı. Zaten bu savaşları daha doğrusu şu savaşı sen biliyorsun özellikle ki bu bizim için çok önemli
8:29 zaten. Dandanakan savaşı 1040 yılında Büyük Selçuklularla Gazneliler arasında yapılıyor. Büyük Selçuklu Tuğrul Bey öncülüğünde dikkat et Gaznelileri o dönem Sultan Mesut'u yeniyor ve bundan sonra Gazneliler yıkılma sürecine girerken Büyük Selçuklu Devleti bu savaşla resmen kuruluyor. Kim öncülüğünde? Tuğrul Bey öncülüğünde. O yüzden Dandanakan savaşı gerçekten de bir dönüm noktası diyebiliriz canlarım. Şimdi Türkler İslamiyet'ti benimsedikten sonra bazı hükümdarlık unvanları ve sembolleri kullanılıyor İslam'la birlikte mesela gazi, hünkar, halife, sultan gibi unvanlar kullanılıyor. Mesela şöyle düşünün. Hlata Göktürklerde, Uygurlarda sultan unvanı var mıydı? Gazi, hünkar, halife unvanı var mıydı? Yoktu. Demek ki bunlar İslamiyet'in benimsenmesiyle gelen
9:15 hükümdarlık unvanları. Aynı şekilde hükümdarlık sembollerinde, alametlerinde de değişiklikler oluyor. Mesela Tırasara bir hediye gönderiyor. Elbise. Bu elbisenin üzerinde hükümdarın ismi, unvanı yazıyor. O zaman Abbasi halifesi tarafından Türk İslam hükümdarlarına gönderilen üzerinde hükümdarların isminin, lakabının, unvanının yazılı olduğu özel süslü elbiselere ne deniliyor? Tıraz. Ben bu tırazı görünce o adamın hükümdar olduğunu anlıyorum. Çünkü bu hükümdarlık alametidir. Aynı şekilde Hilat Abbasi halifesi bir hediyeler topluluğu gönderiyor hükümdara. Niye? Çünkü onun hükümdarlığını kabul ediyor ve tanıyor. İşte ne var bu hediyelerin içerisinde? Külah, kemer, kılıç, para, bayrak gibi hediyeler varmış canlarım. Hilat aslında
10:03 hediyeler bütünü olarak da bilinse de giysi olarak da tanımlanabiliyor. Sorularda hükümdara gönderilen giysi olarak da alırsa doğru kabul edin o anlama da geliyor. Çetir dersem saltanat şemsiyesi hükümdarların başında tutulan saltanat şemsiyesine çetir deniliyor. Ve bu çetirde yani şemsiyenin üzerinde ayetler, dualar yazıyor. Bu mesela Hunlarda, Göktürklerde olan bir şey değil. Türkler İslamiyet'ti benimsedikten sonra kullanılan bir hükümdarlık alametidir. Bunun dışında hutbe okutmak. Evet. Cuma namazında, bayram namazında hükümdarın ismi camilerde zikrediliyor. Bu da hükümdarlık alameti. Menşur da halifenin hükümdarı onaylaması, onay vermesi, onay belgesi anlamına geliyor. O zaman şöyle zor bir soru gelse AYT ile karışık soruyorum. Hatta MSÜ ile karışık
10:48 soruyorum. Dese ki bir öncül veriyor. Trı 2 Hilat 3. Otağ. Şimdi yukarıda verilenlerden hangileri Türklerin İslamiyet'ti benimsemesiyle kullanılan hükümdarlık sembolleridir dese bak bu İslamiyetle gelmiş. Bu İslamiyetle gelmiş ama bu İslamiyetten önce de varmış. Otağ hükümdar çadırı demekti. Lütfen otağı İslam öncesine al. Mantığını anladın canlarım. Biraz önce demiştim ya Karahanlı Devleti'nin kültür medeniyeti olarak baktığımız zaman Türk kültürüne çok ait. Türk kültürünü çok iyi yaşatıyor. Çünkü halkı Türktü. Mesela Karahanlılar vezirlerine yoğruş diyorlar. Türkçe kelimeler kullanıyorlar. Ama Gaznelilerde, Selçuklulda daha çok İran kökenli, İran menşeeli kelimeler kullanılıyor. Çünkü burada Fars kültürünün, İran kültürünün
11:34 etkisi var. Ama Karahanlılarda İran kültürü var mı dersen yok. Çünkü halkı Türk onu kabul etmezler. Karahanlı Devleti bildiğin Türkçe kullanıyor ve Uygur alfabesini kullanıyor. Bu bizim için çok önemli bir nokta. sana ispatlayayım istersen. Bak, Karahanlılar döneminde yazılan edebi eserler inanılmaz önemli. Kutadgu Bilik. Kutadgu ne biliyor musunuz? Türkler Müslümanlığı benimsedikten sonra kaleme alınan ilk yazılı eserdir. Yani ilk edebi eserimiz bu. Yusuf hacip tarafından yazılıyor ve mutluluk veren bilgi anlamına geliyor. Bu Kutadgubilik siyasetname özelliği gösteriyor. Devlet yönetimi ile ilgili bilgiler veren çok önemli bir eser. Karahanlılarda Uygur alfabesiyle yazılmış bir eserdir. Divan-ı Lügat Türk inanılmaz önemli. Edebiyat için de önemli. Kaşkarlı Mahmut tarafından
12:19 kaleme alınıyor ve Abbasi halifesine sunuluyor. Burada burada amaç şu Türk dilinin zengin güçlü bir dil olduğunu vurgulamak istiyor Kaşkarlı Mahmut. Çünkü o dönem Arapça çok gerçekten zengin ve güçlü bir dil. Türkçe kaybolmasın diye Türkçenin değerini ortaya koymaya çalışmış. Araplara Türkçe öğretmek için yazılmış bir eserdir. Bir sözlüktür zaten. Binlerce kelimeyi alıyor, yazıyor. Arapça kelimelerin karşılığında Türkçe kelimeleri de yazıyor ki Türkçenin de zengin bir dil olduğu vurgusu yapılmak isteniyor. Atabetül Hakaik Edip Ahmet Yüküneki'nin eseri gerçeklerin eşiği anlamına geliyor. Divan-ı Hikmet de Hoca Ahmet Yesevi'nin bir eseri, bir tasavvuf eseridir. Divan-ı Hikmet Hoca Ahmet Yesevi çok değerli bir isimdir. Orta Asya Türkleri tarafından çok sevilen bir
13:05 isimdir. Çünkü İslamiyet'ti Türk kültürü ile birlikte yaymıştır. İran Arap etkisi bu adamda görülmemiştir. Bu adam Türktür. Türk kültürüne çok değer vermiş. İslamiyet'ti Türk kültürüyle harmanlamış ve insanlığı anlatmaya çalışmış. Şimdi gelelim Oğuzlara. Canlarım. Oğuzlar en kalabalık Türk boyudur. Çok kalabalıklar. Oğuzlar deyince aklınıza 24 tane Türk boyu gelsin. İki tane kol gelsin. Nasıl yani? Oğuzlar iki kola ayrılmışlar. Bozoklar ve üç oklar. Toplamda da 24 tane boy varmış burada. O zaman dikkat. Osmanlı Devleti Oğuzların Bozok kolundan, Kayı boyundan gelmekte. Büyük Selçuklu Devleti ise Oğuzların üçok kolundan, Kınık boyundan gelmekte. Tekrar söylüyorum, Osmanlı Oğuzların üçok
13:51 kolundan değil, pardon, Osmanlı Oğuzların Bozok kolundan kayı boyundan gelmekte. Selçuklu Devleti yani Türkiye Selçuklu, Büyük Selçuklu gibi devletler de Oğuzların üçok kolundan, kınıık boyundan gelmekte. Burada tartışılan nokta Osmanlı'nın kayı boyundan gelip gelmediği. Biz hala böyle anlatıyoruz ama ciddi anlamda, resmi anlamda aslında Kayı boyundan gelip gelmediği çok ciddi bir şekilde tartışılıyor. Bir duymuş oldum. Bu Oğuzlar içerisinde Müslümanlığı benimseyenlere Türkmen ifadesi kullanılıyor. Buna da dikkat edin. Türkmen deyince Oğuzlardan İslamiyet'ti benimseyenler bu şekilde ifade edilmiş. Şimdi canlarım Büyük Selçuklu'nun resmi kuruluşuna bakalım. Bakın Selçuk Bey diye bir isim var. Selçuk Bey Selçukluların atası. Zaten devlete ismini veren kişi Selçuk Bey. Ben diyorum ki Selçuk Bey Oğuz Yabgu
14:37 Devleti diye bir Türk devleti var. Bu devlette su başılık yapıyor. Yani ordu komutanlığı yapıyor. Neyse bir şeyler oluyor. Aralar bozuluyor, anlaşmazlıklar falan çıkıyor. Selçuk Bey Türkmenleri beraberinde kendi yanındaki insanları alıp Hazar Denizi'nin yakınlarında bir Cent kenti var. Oraya götürüyor ve orada İslamiyet benimsiyorlar. Neyse Selçuk Bey ölüyor. Bir zaman geçiyor. Sonra Tuğrul ve Çağrı Beyler ortaya çıkıyor. Tuğrul Bey ve Çağrı Bey çok aktif böyle gerçekten o dönem için e Türkmenler arasında en ön plana çıkan isimler. Çağrı Bey 105-1021 yılları arasında böyle bir Anadolu'ya geliyor. Doğu Anadolu'dan bir bakıyor. Abi Anadolu çok güzel bir yer. Böyle çok verimli ve Anadolu'da böyle sert bakışlı, Anadolu'da bize böyle rakip olabilecek insanlar da görmüyor. Tamam mı? Hem verimli, güzel bir arazi hem de bir
15:24 boşluk hissediyor. Ondan sonra geliyor Tuğrula anlatıyor. Diyor ki böyle böyle Anadolu çok güzel bir yer. Anadolu'yu keşfettim. Anadolu'ya keşfe çıktım. Çok güzel. Tamam bizlik diyor. Bizim zaten Türkmenler de kendine yer arıyor o dönem. Neyse biz gözümüzü ne yapıyoruz? Anadolu'ya doğru çeviriyoruz. Artık bu tarafa doğru faaliyet yürüteceğiz. 1040 yılı dönüm noktası oluyor. Gaznelilerle Büyük Selçuklular karşılaşıyor. Büyük Selçuklu Gaznelileri yeniyor. Ondan sonra Tuğrul Bey öncülüğünde Büyük Selçuklu resmen kurulmuş oluyor. Bak Gazneliler yıkılmıyor. Ha Gazneliler bayağı yaşayacak ama eski gücüne hiçbir zaman ulaşamayacak. O zaman daha öncesinde bir Anadolu keşfedilmiş, keşifler yapılmış Çağrı Bey öncülüğünde. Sonra 1040 yılında Dandanakan Savaşıyla devlet resmen kurulmuş. Hatta bu dönemde başkent Rey şehri, İran'da Rey şehri olarak belirlenmiş. 1048 yılına gelindiğinde artık Anadolu'da
16:10 faaliyetler görülüyor. Çünkü Hasinler Savaşı'nda Büyük Selçuklu Bizans'ı yenmeyi başarıyor ve Bizans'ın o doğudaki gücü kırılmış oluyor. Biraz önce bahsettiğim şey vardı ya Abbasiler gitmiş Büvehioğulları tarafından sıkıştırılmış. Hemen Abbasi halifesi Tuğrul Bey'den yardım istemiş. İşte Tuğrul Bey ne yapmıştı? Hemen Bağdat seferine çıkmış. Bağdat'ı ele geçirip Büveyhollarını yıkmıştı. Tuğrul Bey'in bu hamlesi İslam dünyasında büyük ses getiriyor. Abbasi halifesi Tuğrul Bey'e sen diyor beni kurtardın ya İslam'ımı bu süreçte bu zor durumdan çıkardın ya. Diyor sen doğunun ve batının sultanısın diyor Tuğrul Bey'e. Tuğrul Bey'in yürüyüşü değişiyor. Bu efsane bir şey canlarım. Bakın sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı kim dedim? Gazeli Mahmut. Ama doğunun ve batının sultanı unvanını ilk kim kullanmış? Tuğrul Bey.
16:57 Hangi devletin lideriymiş, kurucusuymuş? Büyük Selçuklu Devleti. Şimdi Tuğrul Bey bu faaliyetinden sonra İslam dünyasının siyasi liderliğini üstleniyor. Dini liderlik hala Abbasiye halifesinde. Dinen ona bağlı ama siyaseten ve İslam'ın koruyuculuğu rolü artık Tuğrul Bey de bu açıdan önemli. Neyse Tuğrul Bey'den sonra Sultan Alparslan geliyor. 1064 yılında Ani Kalesini Hristiyanlardan alıyor ve Ebul Feth unvanını alıyor. Yani fetihlerin babası olarak biliniyor Sultan Alpaslan. Geldik dönüm noktasına. 26 Ağustos 1071 Malazgir Savaşı. Büyük Selçuklu Devleti ile Doğu Roma yani Bizans, Gürcü ve Ermenilerle yapılan bir savaş. Hatta bu savaşta arkadaşlar Uzlar ve Peçenekler yani Türk boyları da Bizans'ın tarafındaymış. Orta Çağ resmi tarihçilerinin kaynaklarına göre burada
17:43 Bizans ordusu ve yanındakilerin sayısı yaklaşık 200.000 civarı, Türkmen ordusu, Türk ordusu 50.000 civarı. Bu savaşta Turan taktiği uygulanacak. Savaş sırasında Uzların, Peçeneklerin Türklerin tarafına geçmesiyle bu savaş kazanılacak. Peki bu savaş nerede yapıldı? Muş'un Malazgirt bölgesinde Rahve Ovası varmış. Orada yapıldı. Peki bu savaş daha başlamadan önce bu kadar kişiye 200.000 kişiye karşı ordunun ne yapman lazım? Motivasyonunu arttırman lazım değil mi? İnandırman lazım. O yüzden Sultan Alparsan ordusuna bakıyor 50.000 kişiye ve komutanlarına diyor ki, "Beyler" diyor, "Bu savaşı kazanırsanız Anadolu'da fethettiğiniz yerler sizlerin olacak." diyor. Yani Anadolu'yu hedef olarak, ikta olarak ve kılıç hakkı olarak gösteriyor. Yani sen kılıcının
18:29 karşılığında, emeğinin karşılığında ele geçirdiğin yerlerde diyor devlet kurabileceksin. Burada diyor yönetime gelebileceksin. Bu müthiş bir motivasyondur. Ve bu savaş gerçekten kazanılınca Malazgirt Savaşı'nın hemen ardından Anadolu'da birinci beylikler kurulacak. Onlar da kimler? İşte Alparslan'ın komutanları. Kendi devletlerini ve beyliklerini kurmuşlar. İşte Danışmentliler, Saltuklular, Mengücekliler Çakabeyli Artuklular Dilmaoğulları, Ahlatşahlar gibi bir sürü Anadolu beyliği. Bu beylikler bizim için çok önemli ve ben ne diyorum sana? Bu beyliklerin kurulması Malazgirt Savaşı'nın ardından hemen ardından yaşanan bir gelişme. Buna dikkat et. Malazgirt Savaşı kazanıldıktan sonra Sultan Alpaslan'a zaten ne denecek? İslam ülkelerinin sultanı denecek. Bu unvana çok dikkat edersiniz. Peki
19:15 Malazgir Savaşı'nın sonuçları İslam ülkelerinin sultanı unvanını alıyor Alparsan. Bunu biliyoruz. Bunda sıkıntı yok. Burası çok önemli. Artık Anadolu'nun kapıları Türklere açılıyor. Anadolu Türkleşmeye ve İslamlaşmaya başlıyor. Bundan sonra Hristiyanlar ne yapacaklar? Anadolu'dan Türkleri atmak, Kudüs'e ulaşmak, doğunun zenginliklerini ele geçirmek için Anadolu üzerinden haçlı seferlerini başlatacaklar. Demek ki Malazgir Savaşı'ndan hemen sonra 25 yıl sonra Haççılı seferleri başlamış ve durmak bilmemiş. Bayağı bayağı haçlı seferi var. Onları göreceğiz zaten. Bir de ne dedim ben size? Beylikler kuruldu. Demek ki haçlı seferleri, birinci beyliklerin kurulması, İslam ülkelerinin sultanı unvanının alınması, bunların hepsi Malazgir Savaşı'nın sonuçları. Bu bizim için önemli canlarım. Bu kılıç hakkı ifadesine özellikle dikkat etmenizi istiyorum. Bizim için önemli. Geldim Melikşah dönemine. Alparslan'dan
20:02 sonra Melikşah geliyor. Büyük Selçuklu Devleti'ne en güçlü dönemini yaşatan lider Sultan Melikşah. Devletin merkezi bu dönemde İsfahan kentine taşınıyor. Bence belki AYT'de ve MSÜ'de lazım olabilir. Mesela Büyük Selçuklu Devleti İran'da kuruluyor ya. Nereleri başkent olarak kullanıyor? Nişabur var. Yazalım şöyle. Rey kenti var. İsfahan var. Bunlar hep İran'da. Ve Merv kenti. Canlarım bunlar Büyük Selçuklu Devleti'ne başkentlik yapan kentlerdir. Mesela Türkiye Selçuklu Devleti'ne başkentlik yapan şehirler de var. İznik ve Konya. Bunları not almanda fayda var. Burada Büyük Selçuklu'nun özellikle Melikşah döneminde bayağı bayağı büyüdüğünü, genişlediğini unutmayın. En güçlü dönem Büyük Selçuklu'da Sultan Melikşah dönemi. Ama onun da büyük bir derdi var. O da Hasan Sabbah. Şimdi Hasan Sabbah diye bir adam var. batın
20:48 diye bir hareket kurmuş, hareket başlatmış ve büyük Türk İslam Devletleri'in böyle saraylarına, ordularına, idari kadrolarına böyle kendi adamlarını, fedailerini yerleştirmiş ve suikastler yaptırıyor. Ve kimse de Hasan Sabah'la uğraşamıyor. Çünkü İran'ın böyle yüksek sarp kayalıklarının üzerinde Alamut Kalesi denilen bir kalede yaşıyor ve ordusu bile yok. Fedaileri var. O yüzden karşısına çıkamıyorsun. Bir ordu çıksa karşımıza yeneceğiz. Yenemiyorsun. Böyle düşün. Böyle bir durum yani. İğrenç bir durum. O yüzden Melikşah dönemi Hasan Sabah'ın faaliyetlerini engellemeye çalışmakla geçiyor. Hatta devletin en önemli veziri vezir Nizamül Mülk Hasan Sabah tarafından öldürülüyor. Onun fedaisi tarafından öldürülüyor. Demek ki Melikşah en güçlü dönem ama batınilik tarikatının faaliyetleri bu süreçte
21:35 devleti zor duruma düşürmüş. Hem de Nizam-i Mülk'ün ölümüne sebep olmuşlar. Bu açıdan önemli. Peki şimdiden söyleyeyim. Bu Alamut kalesini yıkan, bu Batınilere son veren kim olmuş? Hülagühan. İlhanlı Devleti'nde Hülagühan ne yapmış? Batınilere son vermiş. Bu açıdan önemli bir bilgi. Melikşah gittikten sonra canlarım ülke zaten ne yapıyor? Bir fetret devrine giriyor. Bak fetret devri sadece Osmanlı Devleti'nde yaşanmıyor. Büyük Selçuklu Devleti'nde de fetret devri var. Yani kardeş kavgaları dönemi. Bu süreçten ülkeyi kurtaran aslında Sultan Sencer olmuş. O yüzden Büyük Selçuklu Devleti'nde Sultan Sancar Selçuklu'nun son büyük hükümdarı olarak da biliniyor. Ama bu dönemde Moğolların Kara Hitay Devleti geliyor. 1141 yılında Katvan Savaşı'nda Büyük Selçuklu Devleti'ni yeniyor ve Büyük Selçuklu 16-17 yıl sonra yıkılıp
22:21 gidiyor. Peki Büyük Selçuklu'nun yıkılmasında etkili olan sebepler nelerdir? Taht kavgaları. Zaten Türk devletlerinde geleneksel veraset anlayışı yani ülke hükümdar ve ailesinin ortak malının olması, böyle sayılması tat kavgalarına sebep oluyordu ve devletin yıkılmasına sebep oluyordu. Batınilerin yıkılacağı faaliyetleri. Bunun dışında Abbasiler şimdi eee Büyük Selçuklu Abbasileri koruyor ama Abbasiler bundan memnun değil ki. Eskisi gibi hem dini güç hem siyasi güç olmak istiyorlar. O yüzden Selçuklu'nun aleyhine yıkıcı faaliyetlerde bulunuyorlar. Sonuçta Selçuklu Türk, Abbasiler Arap adamlar ne yapacaklar? Arapların üstün olmasını isteyecekler. Bu yüzden Selçuklular onları korusa bile onlar Selçukluları yıkmaya çalışmışlar. Katman Savaşı'nın kaybedilmesi, Oğuzların, Türkmenlerin isyanı. Şimdi Türkmenler neden isyan ediyor Selçukluy'ya İran'da? Çünkü Selçuklu
23:08 savaşları Türkmenler, Türkler aracılığıyla kazanıyor. Sınırları onlar aracılığıyla genişletiyor. Ama Selçuklu devlet kadrolarında ne yapıyor? Gidiyor İranlıları yani Farslıları kullanıyor. Dolayısıyla Türkmenler de buna ne yapıyor? isyan ediyor. Atabeylerin zararlı faaliyetleri. Şöyle düşünün. Atabey Büyük Selçuklu Devleti hükümdar çocukları olan Meliklerin eğitmenlerine verilen isimdir. Yani Atabeyler hocadır ve Büyük Selçuklu şöyle bir hata yapmış. Atabeylere ve Meliklere yönetim tecrübesi kazanması için gönderildikleri sancaklarda, bölgelerde geniş yetkiler vermiş. Selçuklu bunlara geniş yetki verince bunlar da bağımsızlık hareketine girişmişler. Bu da Selçuklu'nun yıkılmasında etkili olmuş. Peki Büyük Selçuklu'nun zayıflamasıyla ortaya çıkan devletler ve atabeylikler hangileri? Irak Selçukluları, Kirman, Suriye ve
23:55 Türkiye Selçukluları ortaya çıkmış devlet olarak. Bir de atabeylikler var. Şam Atabeyliği, Musul Halep Atabeyliği, Azerbaycan atabeyliği, Fars Atabeyli. Evet canlarım, Selçuklu Devleti'de kültür medeniyetten bahsedeyim bence. Kut anlayışına dikkat edelim. İslam öncesinde de vardı. İslamiyetten sonra da var. Kut Tanrı tarafından verildiğine inanılan devlet yönetme yetkisiydi. Tanrı bu etkiyi kime veriyordu ki? Neye inanılıyordu? bir hanedana, bir aileye veriyordu ve bu hanedana bu yetkinin tanrı tarafından ya da İslamiyetten sonra Allah tarafından verildiğine inanılması halkın hükümdara olan bağlılığını arttırıyordu. Bu açıdan önemliydi. Ama hanedanın tüm erkek bireylerinin devlet yönetme yetkisini elinde bulundurması neye sebep oluyordu? Tat kavgalarının yaşanmasına, devletin yıkılmasına sebep oluyordu. Bu açıdan önemli. Kut anlayışı önemli. Geleneksel
24:41 veraset anlayışı Büyük Selçuk'da da devam ediyor zaten. Ülke hükümdar ve ailesinin ortak malı kabul ediliyor. Bu da neye sebep oluyordu? Tat kavgaları, merkezi otoritenin zayıflaması ve devletin yıkılmasına sebep oluyordu. Atabey kelimesini asla unutmuyorsun. Meliklerin yani hükümdar çocuklarının eğitmenleri, hocaları. Saray teşkilatında Hacbül Hüccap ya da Hacip adı verilen bir adam var. hükümdarla halk arasında hükümdarla devlet adamları arasındaki bağlantıyı sağlayan görevliydi. Büyük Selçuklu Devleti'nde devlet işlerinin görüşüldüğü o büyük divana Divan-ı Saltanat deniliyordu. Divan-ı Saltanat'ın alt birimleri vardı. Mesela yazışma işleri Divan-ı İnşa yapılıyordu. Mali işlerden Divan-ı istifası sorumluydu. Mali ve idari işleri teftiş eden, denetleyense divan-ı işraftı. Devletin askeri işleriyle
25:26 ilgilenen divansa divan-ı arızdı. Bunlara dikkat. Eğer divan-ı berit kelimesini görürseniz ne diyorsunuz? Posta haberleşme işlerinden sorumlu olan divan. Divan-ı mezalimi görüyorsan da ne diyorsun? Sultan başkanlığında toplanan yüksek mahkemelerdir. Çok yüksek. Çünkü sultan başkanlığında toplanıyor. Alınan bir karar yanlışsa, itiraz varsa ve önemli siyasi bir meseleyse sultan başkanlığında divan-ı mezalim toplanır. Bu alınan kararın sağlaması yapılır. Yani doğru karar verilmiş mi gibisinden bir daha mahkemesi görülür ve alınan karar temyiz edilemez. Bir daha iptal edilemez. Çünkü son sözü Sultan söylemiş. Türkler İslamiyet'ti benimsedikten sonra örfi hukukun, geleneklerimizin, göreneklerimizin yani törelerimizin yanında bir de şeri hükümler geçerli olacak. Şeri hukuk
26:12 deyince temel dayanak noktası Kur'an-ı Kerim'dir. O zaman Selçuklu'da hem gelenekler, görenekler yani örfi hukuk hem de şeri hukuk yürürlüktedir. Bu açıdan önemli. Şeri hukuk sisteminde davalara kadılar bakıyor. Örfi hukukta sorumlu görevli ise Emiri DAT oluyor. Selçuklu Ordusunun merkezini koruyan daha doğrusu sultanı sarayı koruyan askeri birimler gulamanı sarayla hassa ordusudur. Şimdi iktidar sistemini sana bir kere açıklayacağım. Sonra faydalarına bakacağız. Sonra buraya TYT yazalım. Burada sınav sorusu bekleyebiliriz. Önemli noktalardan biri canlarım şöyle düşünün. hizmetlerinin karşılığında valilere ve komutanlara kullanım hakları bırakılan topraklara ikdia toprakları denilir. Bu boş topraklar birilerinin hizmetine bırakılarak üretime açılır ve bu üretim üzerinden devlete bedava asker yetiştirilir. Bu askerler ne yaparlar? O
26:59 bölgenin güvenliğini sağlarlar. Savaş zamanında savaşa, barış zamanında toprağa bağlı olarak yaşarlar. Hem üretim dengeleri kurulur, hem asker yetişir, hem güvenlik sağlanır. Devletin otoritesini artırır. Bunun yanında bu iktidar sahipleri yani ikd topraklarını ellerinde bulunduranlar o bölgedeki vergilerin toplama işlerini üstlenirler. Bu açıdan önemlidir. O zaman baktığım zaman ikda sistemi toprakların boş kalmamasını sağlar. Para harcanmadan hazır bir ordu kurulur. Bu açıdan önemli. Bu ordu devletin otoritesini ve merkezi otoriteyi güçlendirir. Vergilerin toplamasını kolaylaştırır. Bu sistem çok önemli. Unutmayacağız. Şimdi bir yıldız daha atalım. Nizamül Mülk'ten ayrıntılı bir şekilde bahsedelim. Nizamül Mülk inanılmaz bir devlet adamıdır. İran menşeeli bir adamdır. Hem Büyük Selçuklu'da Alparslan'a hem Melikşah'a vezirlik yapmış bir adamdır
27:45 ve Batıniler tarafından öldürülmüştü dedim. Şimdi diyorum ki bu adam siyasetname diye bir eser yazmış. Bu siyasetname dediğimiz eser çok önemli. Devlet adamlarına siyasi bilgiler aktarmış. Bunun dışında bir de Nizamiye medreselerini yaptırmış. Bu da çok önemli. Çünkü Nizamiye Medreseleri sadece bir eğitim kurumu değil. Aynı zamanda Büyük Selçuklu Devleti'ne yıkıcı faaliyetlere karşı engel olmak amacıyla devlet adamı yetiştirmek amacıyla kurulmuştur. Yani öyle bir okul ki buradan yetişenler devlet yıkılmasın diye, devlete zarar verebilecek unsurlarla mücadele edilsin diye kurulmuş ve yetiştirilmiştir. O yüzden Nizamiye medreseleri asla unutulmayacak. Devlet memuru, din adamı yetiştirmek amaçlanmış. Haşailer yani battıniler gibi örgütlerle mücadele edilmesi amaçlanmış. bilim insanı yetiştirmek
28:31 amaçlanmış çok önemli kurumlardır. Büyük Selçuklu'da canlarım Ömer Hayyam çok önemli. Ömer Hayyam büyük bir matematikçiydi. Sultan Melikşah'a bir takvim hazırladı. O takvimin ismi de Celali takvimi ya da diğer bir ismiyle Takvimi Meliki. O zaman Celali takvimi dediğimiz takvim Ömer Hayyam tarafından Sultan Melikşah için hazırlanmış bir takvimdir. Sakın unutma. Ben buraya işinize yarar belki MSÜ ya da özellikle AYT'ye girecek olanlarınız varsa toplu bir şekilde yazmaya çalıştım. Önemli medreseler hangileri? Sırayla kronolojik gittim bak. Karahanlılar döneminde yaptırılmış olan ilk Türk İslam medresesi özelliğini gösteren medrese Semerkant Medresesi. Eğer Büyük Selçuklu Devleti'ndeki ilk medrese sorulursa Nişabur Medresesi. Büyük Selçuklu
29:16 Devleti'nde en önemli medreseyi sorarsam Nizamiye Medreseleri. Anadolu topraklarında yaptırılan ilk medrese Yağ Basan Medresesi. Bunu danışmenliler yaptırmış. Bakıyorum Türkiye Selçuklu Devleti'nde yaptırılan ilk medrese Kayseri Koca Hasan Medresesi. Osmanlı'nın ilk medresesi hangi şehirde açıldı dersem o da iznik. Bunları zaten ileride yeri geldikçe söyleyeceğim. Ben şimdi sadece toplu bir şekilde görmeni istedim. Şimdi canlarım yerleşme ve devletleşme sürecinde Selçuklu Türkiye'si diyorum. Çok güzel yerler. Burada 1inci beyliklerden bahsedeceğiz. Anadolu Selçuklu yani Türkiye Selçuklu'dan bahsedeceğiz. İkinci beylikleri anlatacağız. Hatta böyle bir kronolojimiz var. 1072 ilk Anadolu beyliği saltıuların kurulmasıyla başlarız. Sonra 1308 yılına kadar Türkiye Selçuklu Devleti'nin yıkılmasına
30:02 kadarki süreci anlatırız. Bu kronolojiye bir göz atmanızı isterim. Şimdi şöyle düşünün. Anadolu'nun ilk Fatihleri diyor ya Anadolu'ya ilk gelen Türk devleti Avrupa Hunları olmuş canlarım. Ama yani Avrupa Hunları Anadolu'ya gelmiş de yerleşmek istememiş. Ondan sonra hani bir yağma yapmışlar. Bir gelmiş gitmişler. Sonra Sibirler Anadolu'ya uğramış. Sibir ya da Sabarlar dediğimiz devlet. Şimdi bunlar yerleşme amacı gütmemiş. Daha sonrasında bakıyoruz Abbasi Devleti çok büyük bir devletti. Anadolu'ya kadar gelmiş. Hatta Bizans ile aralarına bazı sınır şehirleri kurmuşlardı. O Abbasiler ne yapmışlardı? Türkleri özellikle bu sınır şehirlerinde askeri yönlerinden faydalanmak istemişlerdi ve Avas'ın adını verdikleri sınır şehirleri kurmuştu. Hatta Samarra kentini kurmuşlardı. Türkler askeri
30:48 özelliklerini kaybetmesin diye. Abbasilerin bu yönü önemli. Anadolu ilk Selçuklu akınlarıysa Büyük Selçuklu Devleti'nin hani liderleri vardı ya Tuğrul ve Çağrı Beyler. Çağrı Beyler şey Çağrı beyler ne? Çağrı Bey 2015-2021 yılları arasında bir Anadolu'ya keşif amacıyla gelmiş gitmiş. Daha sonra 1040 yılı Dandanakan Savaşıyla Büyük Selçuklu kurulmuş. Bak 1048'de Pasinliler Savaşıyla Doğu Anadolu'dan girmişiz Erzurum'a. Erzurum'da ne yapmışız? Bizans ordusunu yenmiş. Doğu Anadolu'daki Bizans'a etkisini kırmışız. Şimdi 1071 bizim için dönüm noktası olmuş. Malazges savaşı ile Bizans ordusu yenilmiş. Romen diojen esir alınmış. Bu savaştan sonra Anadolu Türkleşmeye ve İslamlaşmaya başlamış. Yani Anadolu'nun kapıları hangi savaşta Türklere açılmış? Malazgirt Savaşı. O yüzden eee Malazgir Savaşı'na ne diyoruz zaten? Yurt açan ya
31:35 da yurt kuran savaşı diyoruz aynı zamanda. Şimdi Malazgir savaşı kazanıldıktan sonra Alparslan komutanlarını Anadolu'yu bırakmıştı ya fethettiğiniz yerler sizin olacak kılıç hakkı olarak Anadolu'yu onlara bırakmıştı. Ve ne oldu? Ebul Kasım Saltuk gitmiş hemen Alparslan'ın bir komutan olarak ele geçirdiği bölgede Saltuklular beyliğini kurmuş. Anadolu'da kurulan ilk beylik hangisi? Saltuklular. Buna dikkat edin. Saltukların kurulduğu yer itibariyle bak tam şurada ya tam burada. Bak burada Gürcüler ve Ermeniler var. O yüzden Saltukular hem Gürcülerle hem Ermenilerle hem de Anadolu üzerinden yapılan haçlılarla mücadele etmişler. Bu açıdan önemli. Seltukların canların kurulduğu bölge önemli. Erzurum, Kars çevresinde kurulmuşlar ve burada çok da önemli eserler, mimari eserler bırakmışlar. Mesela Erzurum'da Kale
32:23 Cami, Tepsi Minare, Ulu Cami, Üç Kümbetler, Mama Hatun e Kümbeti gibi eserler. Şöyle kodlayabilirsin bak. 3 tepsi mama. Üç tepsi mama deyince aklınıza ne gelsin? Üç kümbetler. Üç kümbetler. Tepsi, minare, mama hatun türbesi ya da kümbeti. Üç kümbetler. Tepsi, minare, mamahatun kümbeti ya da türbesi. Bunlar aklımıza gelebilir. Mengücekler dersem Divri, Kemah, Erzincan bölgesinde kurulmuşlar. Bunların Divri, Ulu Cami ve Darüşifası var. İnanılmaz önemli bir eser. Bu eser kime ait dersen Mengücekliler diyorsun. Mengücekler de Erzincan bölgesinde olduğu için tarihsel anlamda büyük depremler meydana gelmiş. Dolayısıyla Mengüceklilerden günümüze
33:10 kadar pek fazla eser gelememesinde bu depremlerin de payı varmış. Danışmentler bu beylikler arasında en güçlü, sınırlarını en çok genişleten beylikmiş. Danışmentler en güçlüsü. Saltuklular ilk kurulanıydı. Unutma. Danışmentler ne yapmışlar? Anadolu'daki ilk medreseyi yaptırmışlar. Tokat Niksar ilçesinde Yağı Basan Medresesi Anadolu'da yaptırılan ilk medrese özelliği gösteriyor. Bakalım Artuklulara. Diyarbakır, Mardin, Batman, Hasan Keyf yani Güneydoğu bölgelerinde kurulmuşlar. Artukluların Diyarbakır Ulu Camisi çok ünlüdür. Bir de Malabadi köprüsü çok ünlüdür. Bu iki esere özellikle dikkat etmemde fayda var. Çakabeyliği de canlarım İzmir çevresinde kurulmuş. Bunlar Türk tarihinde denizciliği başlatmışlar. Zaten Çaka Beyliği'nin
33:55 kuruluşu 1081. Günümüz Deniz Kuvvetleri Komutanlığımızın kuruluşu olarak kabul ediliyor. Bu açıdan önemli. Bunun dışında Dilmağulları Beyliği, Ahlat Şahlar Beyliği gibi farklı beylikler de Anadolu'da kurulmuş. Demek ki Malazgirt Savaşı'nın ardından kurulan beylikler birinci beyliklermiş. Birinci beylikler deyince aklımıza bu beylikler gelebilir. En basit haliyle kodlama yapacaksak şöyle diyebilirsin. D smatç dersin. Nedir bu? Şu bak. Dilmaçoğulları, Danışmentliler Saltuklular Mengücliler, Artuklular, Çaka Beyliği. Bunların hepsi de birinci beylikler içerisinde yer alıyor. Bunlar hangi savaştan sonra ortaya çıkmış dersem Malazgirç savaşı diyorsun. Bu kadar basit. Peki bu beylikler kurulduysa çok güzel. Faydaları ne oluyor? Bir kere
34:42 Anadolu'yu Türkleştiriyorlar. Anadolu'yu Müslümanlaştırıyorlar. Anadolu'da imar faaliyetlerinde bulunuyorlar. Nasıl yani? Cami yapıyorlar, medrese yapıyorlar, han hamam yapıyorlar. Arasta çarşı yapıyorlar ya da imarethane, ethane yani aşevi yapıyorlar. Yani Anadolu'yu imar faaliyetlerinde geliştiriyorlar. Hatta Haçlı seferleriyle de mücadele ederek Anadolu'yu korumaya çalışıyorlar. Bu açıdan önemli. Gelelim Türkiye Selçuklu Devleti'ne. Türkiye Selçuklu Devleti İznik topraklarında kutu almış oğlu Süleyman Şah tarafından kuruluyor. Bak nerede kurulmuş? İznik. Ama Haçlı seferleri başlayınca 1. Haçlı seferinden dolayı başkent değişikliği yaşamak zorunda kalıyor. O dönem hükümdar 1. Kılıç Arsan. 1. Kılıçarsan haçlıları durduramıyor ve ne oluyor? Başkenti
35:29 İznik'ten Konya'ya taşımak zorunda kalıyor. Bir tane sinek var. Şu siz görüyor musunuz bilmiyorum da. Şuradan geçiyor sürekli. Şimdi Açlı seferlerinden dolayı ne olmuş? E başkent değişikliği yaşanmış. Hangi hükümdar döneminde dersem 1. Kılıç Aslan dönemi. Türkiye Selçuklularında unutmaman gereken şeylerden biri de Mirya Kefalon Savaşı. Kılıç Arslan döneminde Bizans ordusu darmadağan ediliyor. Bu savaş kazanılınca Anadolu'dan Türklerin atılamayacağı kesinleşiyor. Bu açıdan önemli. O yüzden Meri Kefalon Savaşı'na yurt tutan savaşı da deniliyor. Bak Anadolu kesin olarak Türk yurdu haline gelmişti. Bu açıdan önemli. Türkiye Selçuklu Devleti'nde devlet yönetimi, kültür uygarlıktan bahsedelim. Bir kere Büyük Selçuklu Devleti ne yapılıyor? Örnek alınıyor. Zaten aynı aile değil mi? Kınık boyundan geliyor iki devlet de önce Büyük Selçuklu kurulmuş sonra Türkiye Selçuklu. Aynı sülaleden
36:14 geliyorlar. Büyük Selçukluyla Anadolu Selçuklu yani Türkiye Selçukluları arasında çok büyük bir fark var aslında bir noktada. Bak Türkiye Selçuklu denizcilikte donanmada çok güçlü, çok ilerlemiş ama Büyük Selçuklu donanma faaliyetleri gösterememiş ya da gelişmemiş. Bu açıdan bir fark var. Türkiye Selçuklu Devleti'nde hükümdarlar KY Kubat, KY Hüsrev, KY Kavus gibi unvanlar kullanmışlar. Canlarım bu unvanları gördüğünüz zaman Türkiye Selçuklu'nun Fars kültüründen etkilendiğini söyleyeceksiniz. Bu açıdan önemli. Geleneksel veraset anlayışı Türkiye Selçuklu Devleti'nde devam ediyor. Ülke hükümdar ve ailesinin ortak malı anlayışı geçerli. Hatta bu bağlamda Sultan ı Kılçarsan ölmeden önce 11 oğluna ülkeyi pay ediyor. Hani kavga çıkmasın diye kendi pay ediyor. Bu noktada ilginç bir karar almış. Niyabet-i saltanat kelimesi bence
37:00 önemli. Niye? Niyabet-i saltanat Türkiye Selçuklu Devleti'nde hükümdarın başkentte olmadığı zamanlarda toplanan yardımcı divandır. Tamam mı? Ni saltanatı görünce ne diyeceğim? Yardımcı divan. Ne zaman kuruluyor? Eee, hükümdarın başkentte olmadığı zamanlarda kuruluyor. Bu önemli. Türkiye Selçuklu Devleti'nde eyaletlerin başında emir ya da şehne denilen askeri yöneticiler bulunuyor. Buna dikkat edelim. Subaşı neydi? Ordu komutanı. Muhtesip neydi? Çarşılarda, pazarlarda ölçü tartı işlemlerini tespit eden görevli. Yani nedir? Nedir? Zabıtadır aslında. Muhtesip çarşıda, pazarda ölçü, tartı işlemlerini tespit eden görevli. Adalet işlerinden, mahkemelerden, davalardan da kadılar sorumluydu. Türkiye Selçuklu Devleti'nde ordu komutanlarına Emiril Ümera ya da Beylerbeyi denilirken bak
37:46 donanma komutanlarına Reisül Bahr ya da Melikü Sevahil deniliyor. Yani sahillerin meliki, denizlerin reisi anlamında donanma komutanı. Peki Osmanlı Devleti'nde donanma komutanına ne ad veriliyordu? O zaman da kaptan-ı derya diyoruz. Buna dikkat canlarım. Türkiye Selçuklu'nun ekonomisi ile ilgili gelebilecek en olası soru tipi nereden gelir biliyor musun? Türkiye Selçukluları ticarete çok önem vermiş. Ticaret gelişsin diye birtım önlemler almış. Birtım stratejiler geliştirmiş. Bundan bahsedelim. Mesela Türkiye Selçuklu Venediklerle ticaret anlaşması yapmış. Gümrük vergisini %1'e kadar düşürmüş. Bu ne demek biliyor musun? Senin ülkeni birisi ürün getirip satmak istediği zaman uygun fiyata getiriyor. Çünkü sen ondan az vergi alıyorsun. Bu ne demek? Çok mal getirebilir demek. Buradaki amaç nedir? Ticaret canlansın,
38:32 ticaret gelişsin ve artsın. O zaman ticaretin gelişmesi için gümrük vergisini düşük oranda almış. Venediklerle ticaret anlaşması yapmış. Yabancı tüccarlara sigorta getirmiş. Yani demiş ki sen benim ülkemde ticaret yapacağın zaman malına canına bir zarar gelirse ne olacak? Devlet onun zararını karşılayacak. Yani sigorta uygulaması. Yeni ticaret yolları açmış. Kervansaylar yapmış. Kervan saraylar neden yapılır zaten ticaret gelişsin diye. Çünkü tacirler mallarını götürürken yorulduklarında develerini atlarını dinlendirmek istediklerinde güvenli bir alan bakarlar. Yeme içme ihtiyacını, barınma ihtiyacını karşılamak isterler. Bunu yaparlarsa ticaret daha rahat bir şekilde işler ve ticaret ne yapar? Gelişir. O yüzden kervansaray gördüğün zaman soruda amaç ticaretin canlanması ve geliştirilmesidir. Buna dikkat. Bunun
39:17 dışında canlarım ahilik teşkilatı olmazsa olmazdır. Türkiye Selçuklu Devleti'nde Ahi Evran tarafından ahilik teşkilatı kuruluyor. Buradaki amaç esnafları böyle gruplandırarak dayanışmayı, birlikteliği sağlamak, piyasadaki malları kontrol etmek, denetlemek, esnafları denetlemek hem esnafı yani üreticiyi hem de tüketiciyi korumaktır. Buradaki amaç ticareti geliştirmektir. Tabii Ahi teşkilatının başka özellikleri de var. Sadece Türkler ve Müslümanların yer aldığı bir örgüttür. Osmanlı Devleti'nde bu ahiliğin karşılığında kullanılan kurulan sistem lonca teşkilatı ya da lonca sistemidir. O zaman Türkiye Selçuklu Devletinde ahilik, Osmanlı Devleti'nde lonca teşkilatı aynı şeyi akla getirecek. Gelelim Haçlı seferlerine. Şimdi canlarım, Malazgirtç savaşı yapıldı. Türkler Anadolu'nun kapısını açtı. Girdi içeri. Anadolu Türkleşmeye
40:03 ve Müslümanlaşmaya başladı. Haçlılarda, Hristiyanlar da ne yapacaklar? bir araya gelecekler. Özellikle Katolik Hristiyanlar öncülüğünde Bizans'ın da kışkırtmasıyla Anadolu'dan Türkleri atmak, Kudüs'ü ele geçirmek ve doğunun zenginliklerine ulaşmak amacıyla Haçıl seferlerini başlatacaklar. Bu Haçıl seferleri canların 1096-1270 yılları arasında defalarca gerçekleşecek. Ama bizim için aslında önemli olanı 4 Haçlı seferi. İlk dört Haçlı seferi olacak. Çünkü bu Haçlı seferleri ilk dördü Anadolu üzerinden geçtiği için bizi doğrudan ilgilendirdiği için biz kaynaklarımızda ne yapıyoruz? Bu haçlı seferlerini anlatıyoruz. Peki bakalım haçlı seferlerinin sebepleri neler? Bir kere dini sebepler adamlar, Hristiyanlar gelmek Kudüs'ü almak istiyor. En önemli sebep, dini sebep bu. Bunun dışında Fransa'da faaliyet gösteren bir tarikat var. Kuluni tarikatı. Bu insanları gaza
40:51 getiriyor. Müslümanlar üzerine, Türkler üzerine saldırıya geçiriyor. Hacçılar deyince aklımıza Katolik Hristiyanlar gelsin ve Katolik Kilisesi Ortodoks kilisesine üstünlük sağlamak, avantaj elde edebilmek için ne yapıyor? Haçl seferlerini yürütüyor. Demek ki bu Hristiyanlar arasında da Katolikler, Ortodokslar şeklinde bir mezhep savaşı var. Haçl seferlerinde de Katolikler etkin ve güçlü. Hatta bu gücünü de arttırmak için ne yapıyorlar? Haçlı seferlerine öncülük ediyorlar. Siyasi amacına daha doğrusu sebebine bakarsak Anadolu'dan Türkleri atmak istiyorlar. Ekonomik anlamda baktığımız zaman da doğunun zenginliklerine ulaşmak, ticaret yollarına hakim olmak istiyorlar. Burada Haçlı seferlerini gösteren güzel bir harita var. 1 haçlı seferi, 2, 3 ve 4. Haçlı seferi. Bak Anadolu üzerinden yapılıyor ve Kudüs'ü ele geçirmek amacıyla yürüyorlar. Şimdi 1. Haçlı
41:38 seferinde canlarım Hristiyan haçlılar, Katolikler ne yaptılar? Başarılı oldular. Zaten başarılı oldukları tek haçlı seferi birincisiydi. Eee, o zaman Türkiye Selçuklu Devleti vardı. 1. Kılıç Arsılan döneminde haççıları durduramadı. Başkent İznik'ten nereye taşınmıştı? Konya kentine buna dikkat edin. 1. Haçlı seferinden dolayı Türkiye Selçuklu başkent değişikliği yaşamak zorunda kalmış. Adamlar Kudüs'e kadar ilerliyorlar. 1. Haçlı seferi sonucunda Kudüs'ü alıp Kudüs'te krallık kuruyorlar. Bunun dışında Trablus, Urfa, Antakya bölgesinde kontuluklar, krallıklar kuruyorlar. Yani şöyle düşünün. Bu adamlar gelmişler şu bölgeleri ele geçirmişler. Urfa'da dahil. Bak Urfa, Antakya, Kudüs Krallığı. Bunlar 1. Haç yılı seferinde başarılı olduklarının göstergesi işte. Ve zaten bir daha da böyle başarılı olamıyorlar. Peki ikinci Haçlı Seferi
42:24 neden yapılıyor? Burada çok güzel bir bilgi var. Musul Atabeyi Nurettin Mahmut Zengi Urfa kontluğu kurulmuştu ya. Hristiyanlardan Urfa kontluğunu ele geçirdi. Almayı başardı. Bu yüzden ik haçıl seferi düzenlendi. Demek ki ik haçlı sefer seferi niye yapılmış? Urfa kontluğunu kaybettikleri için. Peki gelmişler başarılı olabilmişler mi? Olamamışlar. Peki 3ünc haçlı seferi neden yapılıyor? Selahaddtin Eyyubi yani Eyyubi devletiin kurucusu ve lideri 1187 yılında Hııt savaşıyla Hristiyanların elinden Kudüs'ü ele geçiriyor. Yani Kudüs'ü İslam dünyasına kazandırıyor. E bu gelişmenin üzerine 3. haçlı seferi düzenleniyor. Geliyorlar Kudüs'ü alamıyorlar. Selahaddin Eyyubi Kudüs'ü bırakmadı. 4. Haçlı seferi çok ilginç oluyor. Şimdi Bizans Katolik
43:10 Hristiyanları çağıracak ya hani Türklerin üzerine salacak ya yardım istiyor. Katolikler geliyor İstanbul'a giriyor ve Bizans'ı yani Ortodoksların başkenti olan İstanbul'u ele geçiriyorlar. Yağmalıyorlar. Bizans devletini yıkıyorlar biliyor musunuz? Yani 4. Haçlı seferi birbirlerine girdikleri sefer oluyor. Bizans bu durumda çok zarar ediyor. Başkentini kaybediyor. Bizans yıkılıyor. Hatta merkezini İznik'e taşımak zorunda kalıyor. Haçlı seferleri muhabbeti budur işte. Peki 4. Haçlı seferi demek ki birbirlerine girdikleri sefer olmuş. Peki Haçlı seferlerinin sonuçlarına gelelim. Şimdi canlarım, Haçlı seferlerini bir kere Katolik Kilisesi ve din adamları destekledi. Soylular destekledi. E o dönemde derebeyler yani büyük toprak zenginleri, toprak sahipleri destekledi. Peki haçlı
43:55 seferleri başarısız olursa o zaman bunlar ne yapar? Güç kaybeder. Haçlı seferleri Hristiyanlarda Katolik kilisesinin zayıflamasına sebep olmuştur. Çünkü başarısız olmuşlardır. Bu açıdan önemli. Türklerin İslam dünyasındaki saygınlığı arttı. Niye? Çünkü Türkler haçlılara izin vermemiş oldu. Katolik kilisesi ile Ortodoks kilisesi arasındaki ayrım, çatışmalar ne yaptı? İyice sertleşti. Bu açıdan iyi oldu onlar için. Yani aralarındaki ayrılıklar büyüdü. Kudüs Müslümanların elinde kaldı. Şimdi 1. Haçlı seferiyle Kudüs'ü almışlardı ama Selahaddin Eyyubi Hıddin Savaşıyla geri aldı ve Kudüs İslam dünyasında kaldı. Haçlı seferleri sonucunda doğu ve batı ticareti gelişme gösterdi. Avrupalılar doğudaki bazı bitkilere, bazı ürünlere, mallara ulaşmaya başlardı ve onları Avrupa'ya taşıyabildiler. Özellikle kültürel
44:42 anlamda da bir gelişme var. Bu Haçlı seferleri sonucunda Türk ve İslam dünyasından kağıt, barut, matbaa, pusula gibi gelişmeleri öğrenip Haçlı seferleriyle Avrupa'ya taşıdılar. Bu da ilginçtir. Mesela Avrupalılar kağıdı, matbaı kullandılar. kültürel alanda geliştiler. Bundan sonra barutu kullanıp ateşli silahlarda geliştiler. Hatta pusulaı kullanıp ileride ne yapacaklar? Coğrafi keşifleri başlatacaklar. Bu açıdan çok önemli. O zaman bu pusula, barut, kağıt matbaının öğrenilmesine özellikle çok dikkat edin. Bu önemli. Gelelim Moğol istilası sürecine. Şimdi canlarım çok ilginç bir şey var burada. Sultan 1. Alain Keykubat Türkiye Selçuklu Devleti'ni en güçlü dönemini yaşatan liderdi. O dönemde Arzem Şahlarla Türkiye Selçuklularının arası bozuluyor. Çünkü Arzamşahlar Türkiye Selçuklu Devleti'nin Ahlat topraklarına
45:27 o Van Bitlis bölgesinde atla Ahlat topraklarına saldırıyor. Türkiye Selçuklu'da Alaaddin Keykubat öncülüğünde gidiyor. Harzemşahları 1230 Yassı Çemen Savaşıyla yıkıyor. Bildiğin yıkıyor. Şimdi Harzemşahlar yıkıldı. Tamam mı? Yani o dönem Sultan Alaiddin Keykubat siyaseten kendini kurtarmış oldu. Doğru ama bu bir sıkıntıya sebep oldu. Şimdi o dönem Moğollarla Türkiye Selçuklu Devleti arasında Harzemşahlar bir tampon bölge görevi görüyordu. Yani Harzemşahların Yassı Çemen Savaşıyla ortadan kalkması Moğollarla Türkiye Selçuklularını sınır komşusu yaptı. Sonra da bakıyoruz Türkiye Selçuklu Devleti'nde bir isyan çıkıyor. Baba Ishak isyanı bir Türkmen isyanı. E Anadolu'da ortaya çıkan ilk dini ve sosyal nitelikli isyan zaten bu. Türkiye Selçuklu bu isyanını bastırıyor ama bayağı zorlanıyor. Moğollar da izliyor.
46:14 Bakıyor ki Türkiye Selçuklu bu isyanı bastırmakta zorlanıyor. Hemen Moğollar Kösedağ savaşıyla 1243 yılında Anadolu'da Sivas'a geliyorlar. Türkiye Selçuklularını ik Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde yeniyorlar ve bundan sonra Türkiye Selçuklu bir daha dikiş tutmuyor. Bak 1243'ten 1308'e kadar yaşıyor. Ama hep Türkiye Selçuklularında Moğolların etkisi, Moğolların baskısı var. Türkiye Selçuklu merkezi otoritesini kaybediyor. Siyasi, birliği, bütünlüğü bu savaştan sonra bozuluyor ve Anadolu'da daha önce ele geçirmiş olduğu beylikler, Türkmenler ayrılıyor ve ikinci beylikler dönemini başlatıyorlar. Yani Türkiye Selçuklu Devleti merkezi otoritesini kaybedip siyasi bütünlüğünü kaybedince bir sürü beylik ortaya çıkmış. Kösedağ Savaşı'ndan sonra ortaya
47:01 çıkan bu beylikler ikinci beylikler olarak biliniyor. Kimler bunlar? Osmanoğulları Candaroğulları Germiyanoğulları Karesioğulları Karamanoğulları Menteşeoğulları Sarohanoğulları, Hamitulları bir sürü beylik. O zaman Malazgirt Savaşı'ndan sonra kurulan beylikler birinci beylikler. Kösedağ Savaşı'ndan sonra kurulan beylikler ikinci beylikler. Buna dikkat. Peki Türkiye Selçuklu tarihinde iki tane önemli savaştan bahsettim. Doğru mudur? Doğrudur. Bak bir Yassı Çemen, iki Kösedağ savaşı. Buna dikkat edin. Peki Türkiye Selçuklu Devleti en güçlü dönemini hangi hükümdar zamanında yaşadı dersen bunu sorarsam ne diyeceksin? 1. Alain Keykubat diyeceksin. Büyük bir zafer kazanmış Yasemen Savaşıyla. Ama aslında sonun da aşlangıcını getiren bu olmuş. Çünkü Moğollarla komşu olduktan sonra bir daha dikiş tutmamışız. Geldim Saadettin
47:47 Köpeğ'e. Saadettin Köpek de Türkiye Selçuklu Devleti'nde gerçekten düşmanlarla işbirliği yapan, yönetimi illegal yollarla ele geçirmek isteyen bir vezirmiş. Selçuklu'nun yıkılmasında bunun da etkisi var. Peki canlarım şu haritaya bakalım. Şimdi bu haritada ne görüyorsunuz? Bu haritada Kösedağ Savaşı'ndan sonra yaşanan gelişmeleri görüyorsunuz. Yani Kösedağ Savaşı'nda Türkiye Selçuklu yenildikten sonra bak Anadolu'nun genelde batısında ne yapmışlar? İkinci beylikler ortaya çıkmış. Bakın çok ilginç bir şey söylüyorum. Malazgir Savaşı'ndan sonra kurulan 1. Beylikler genelde Anadolu'nun doğusundadır. Ama Kösedağ Savaşı'ndan sonra kurulan ikinci beylikler genelde Anadolu'nun batısında yoğunlaşmıştır. Bunun sebebi nedir? Çünkü ikinci beylikler doğuda kurulamazdı. Çünkü buralarda hangi devletin istilası, baskısı var? Moğların. O yüzden ikinci beylikler genelde Batı Anadolu'da bu
48:34 bölgelerde yoğunlaşmışlar. Bunun sebebi budur. Hemen beyliklerin nerelerde kurulduğuna bakalım. Karamanoğulları Konya Karaman bölgesinde kurulmuş. Canlarım bu ikinci beylikler arasında Osmanoğulları da dahil. En güçlü beylik Karamanoğullarıdır. Anadolu'da ilk defa resmi dili Türkçe ilan eden beylik Karamanoğulları. Germyeğulları Kütahya çevresinde kurulmuş bir beyliktir. Germiyeoğulları da şöyle bir özelliğe sahip. 1. Murat döneminde Murat oğlu Yıldırım Bayazıt'ı Germiyanoğullarının kızıyla evlendirmiş. Dolayısıyla Germiyanoğullarından Kütahya çevresinde bazı toprakları çeyiz yoluyla Osmanlı'ya bağlamış. Bu açıdan akrabalık kurmaları, çeyiz yoluyla toprak alması Osmanlı'nın bu açıdan önemli. Yine 1. Murat döneminde canlarım Hamitullarından da Osmanlı ne yapmış biliyor musunuz? Parasını verip toprak satın almış. Peki
49:20 Hamitulları hangi bölgede? Isparta, Burdur, Antalya çevresinde. Denizcilikle uğraşan önemli bir beylik. Aydınoğulları adından belli. Evet. Aydın civarında İzmir çevresinde yaşamış. Bunlar denizcilikte bayağı gelişmiş. Hatta Aydınoğullarında canlarım Umur Bey adında ünlü bir lider var. Umur Bey Aydınoğullarında denizcilikte çok ünlüdür. Tarihte en iyi bilinen liderlerden bir tanesidir. Menteşeoğulları Muğla Menteşe bölgesinde denizcilik yapmış. Saruhanları Manisa çevresinde denizcilik yapmış. İzmir'e kadar yayılmış. Çünkü Karesioğulları Osmanlı'ya katılan ilk beyliktir. Bu Balıkesir Çanakkale bölgesinde tam bak şurada Karesioğulları ve Osmanlı Orhangazi döneminde Karesioğullarını alıyor ele geçiriyor. Bunları işleyeceğiz merak etmeyin. İleride Orhanbey dönemini anlattım da bunlardan bahsedeceğim. Karesoğulları Osmanlı'ya
50:06 gelince Osmanlı'da denizcilik faaliyetleri başlamış. Bu açıdan önemlidir. Karesioğulları Balıkesir Çanakkale bölgesindeymiş. Osmanlı zaten Osmanoğulları Söüt Domaniç bölgesinde. Hamitulları Antalya, Isparta, Burdur. Candaroğulları Kastamonu Sinop bölgesi Ramazanoğulları Adana çevresi. Dulkadiroğulları Maraş civarı. Eretnabeyli ya da Kadı Burhaneddin oğulları. Bunlar da yeryüzünün en bereketli toprakları olan Sivas çevresinde kurulmuş beylikler. Şimdi bu beylikler arasında Karamanoğulları gerçekten çok ilginç ve bence en önemli beylik o. Niye? Bir kere Anadolu'da Türkçeyi ilk defa resmi dil ilan etmesi çok önemli. En güçlü beylik Karamanoğulları. Bu çok önemli. Bir de bu adamlar kendilerini Türkiye Selçuklu Devleti'nin varisi olarak görüyorlar.
50:52 Dolayısıyla bu açıdan da önemli kendilerini Türkiye Selçuklu'nun devamı olarak gören Anadolu'da ilk defa resmi dili Türkçe ilan eden devlet Karamanoğulları Osmanlı'yı en çok uğraştıran beylikmiş. Unutma. Moğollar sonrasında Anadolu'da mutasavvuflar diyorum canlarım. Mevlana Celaleddin Rumi, Hacı Bektaşi Veli, Yunus Emre gibi çok önemli isimler Anadolu'da faaliyet göstermişler. Ve bu bağlamda mesela Mevlana Celaleddin Rumi'nin Mesnevi, Divan-ı Kebir gibi iki önemli eseri var. Bir sürü eseri var da bu ikisi en önemlisi. Divan-ı Kebir ve Mesnevi. Kimin eserleri? Mevlana Celaleddin'i Rumi. Mesela Hacı Bektaş Veli'nin Makalat adlı bir eseri var. Belki edebiyatta işinize yarar. Yunus Emre Risaletü Nusiye diye bir eser yazmış. Bak Yunus'un eseri Risaletü Nushiye.
51:40 Kimin eseri bu? Yunus'un eseri. Yunus'un eseri neymiş? Risaletü Nusiye. Bu isimler canlarım Anadolu'nun İslamlaşmasında, Anadolu'nun kültürel anlamda gelişmesinde çok katkı sağlamış isimlerdir. Bir duymuş olalım. Şimdi canlarım dersimiz bu kadar. Bugün anlattığım şeyler çok önemliydi ve bununla ilgili şimdi kritik sorular seçeceğim. Soru bankamdan kritik soruları seçip birlikte çözeceğiz. Ama hepsini daha da fazlasını ne yapacaksın? 39 günde TYT tarih detaylı kampındaki o oynatma listesinden kırmızı kapaklı olan videoları izleyeceksin. Bütün soru bankasının zaten sorularını sana gösterdim. Birlikte çözelim. Ama dediğim gibi kritik soruları buradan seçeceğim. Fazlasını istiyorsan oradan da izleyebilirsin. Canlarım seviliyorsunuz. Videoyu beğenmeyi, yorum yapmayı, yorumlarda nokta bile olsa, artı bile
52:25 olsa destek atmayı unutmayın. Seviliyorsunuz. Kendinize iyi bakın.
