Kısa Özet
Bu video, Göktürkler, Kutluklar ve Uygurlar'ın tarihlerini, kültürlerini ve medeniyetlerini inceliyor. Türk adıyla kurulan ilk devlet olan Göktürkler'in yükselişi, ikili teşkilat sistemi, en parlak dönemi ve yıkılışı detaylı bir şekilde anlatılıyor. Kutluk Devleti'nin kuruluşu, Kürşat ayaklanması ve Vezir Tonyukuk'un rolü vurgulanıyor. Uygurların yerleşik hayata geçişi, Mani dininin etkileri, kültürel ve sanatsal gelişmeleri ele alınıyor. Ayrıca Kırgızlar, Karluklar, Türgişler ve Akunlar gibi diğer Türk topluluklarına da değiniliyor.
- Göktürklerin kuruluşu ve ikili teşkilat sistemi
- Kutluk Devleti'nin kuruluşu ve Vezir Tonyukuk'un rolü
- Uygurların yerleşik hayata geçişi ve Mani dininin etkileri
- Kırgızlar, Karluklar, Türgişler ve Akunlar hakkında bilgiler
Giriş
Bu video, Göktürk, Kutluk ve Uygur devletlerini ele alacak. Göktürkler, Türk adıyla kurulan ilk devlet olmaları sebebiyle önemlidir. Kutluklar, Göktürk Devleti'nin devamı niteliğindedir. Uygurlar ise yerleşik yaşama geçen ilk Türk devleti olarak incelenecektir.
Göktürklerin Kuruluşu ve İkili Teşkilat
Göktürkler, Aşina adlı bir Türk boyu tarafından kurulmuştur. Aşina boyu, demircilikle uğraşmaktaydı. Devletin kuruluşu, Avarlar içindeki Töles isyanının bastırılmasıyla başlar. Bumin Kağan, Avar hakanının kızını istemesi ve bu isteğin reddedilmesi üzerine Avarları mağlup ederek Göktürk Devleti'ni kurar. Devletin merkezi Ötüken'dir ve kurucusu Bumin Kağan'a İl Kağan unvanı verilmiştir. İkili teşkilat sistemiyle ülke doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılır; doğuyu Bumin Kağan, batıyı ise İstemi Yabgu yönetir.
Mukan Kağan Dönemi ve İstemi Yabgu'nun Faaliyetleri
Bumin Kağan'dan sonra Mukan Kağan başa geçer ve devletin en parlak dönemini yaşatır. Mukan Kağan, Orhun Abideleri'nde anlatıldığı gibi dört bir yana seferler düzenleyerek birçok kavmi itaat altına alır. İstemi Yabgu, İpek Yolu'nu kontrol etmek amacıyla Sasanilerle anlaşarak Akun Devleti'ne son verir. Daha sonra Bizans ile elçilik faaliyetleri başlatılır; bu kapsamda Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçi gönderilir. İstemi Yabgu'nun Bizans elçisine söylediği "Atalarımızdan işittik ki Roma elçileri geldiğinde biz yeryüzünü fethedeceğiz." sözü, Türk cihan hakimiyeti idealini gösterir.
Tapo Kağan ve Devletin İkiye Ayrılması
Mukan Kağan'dan sonra Tapo Kağan başa geçer. Tapo Kağan'ın Budizm'i benimsemesi halkla arasının açılmasına neden olur. İstemi Yabgu'nun ölümüyle birlikte devlet iç karışıklıklara sürüklenir ve Doğu Göktürkler ile Batı Göktürkler olmak üzere ikiye ayrılır.
Göktürklerin Genel Özellikleri ve Önemli Olaylar
Göktürkler, Türk adıyla kurulan ilk Türk devletidir ve Orta Asya'da siyasi birliği ikinci kez sağlamışlardır. Töles isyanında Aşina boyu isyanı bastırmıştır. Bumin Kağan, Avar hakanının kızını istemiştir. Mukan Kağan dönemi en parlak dönemdir. İstemi Yabgu, Sasaniler ile anlaşıp Akunlara son vermiştir. Orta Asya'dan Bizans'a ilk elçi gönderen devlettir.
İşbara Kağan'ın Sözleri ve Kürşat Ayaklanması
İşbara Kağan'ın "Size bağlı kalacağım, haraç vereceğim, kıymetli atlar hediye edeceğim fakat dilimizi değiştiremem, halkıma Çinli giysilerini giydiremem, adet ve kanunlarınızı alamam." sözleri önemlidir. Kürşat, 639 yılında Çin'e karşı ilk milli istiklal ayaklanmasını başlatmıştır.
Kutluk Devleti'nin Kuruluşu ve Vezir Tonyukuk
50 yıllık Çin esaretini Vezir Tonyukuk'un stratejisiyle Kutluk Kağan sona erdirmiştir. Kutluk Kağan'a İlteriş unvanı verilmiştir. Vezir Tonyukuk'a Apa Tarkan ve Türklerin Bismark'ı unvanları verilmiştir. İlteriş Kağan, Çin'e 46 sefer düzenlemiştir.
Kapkan Kağan ve Bilge Kağan Dönemleri
Kapkan Kağan, Çin'i baskı altında tutarak Türk boylarını Ötüken'de toplamayı amaçlamıştır. Bilge Kağan, şehirlerin surlarla çevrilmesi teklifine karşı çıkmıştır.
Göktürklerin Önemi ve Uygurlara Geçiş
Göktürkler, tarihte ilk kez Türk adıyla devlet kurmuşlardır ve daha sonraki Türk devletlerine örnek olmuşlardır. Batı Türkistan'ın Türkleşmesini sağlamışlardır. Karluk, Basmil ve Uygurlar birleşerek Göktürk Devleti'ne son vermişlerdir. Uygurların kelime anlamı akraba, müttefik demektir. Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan'dır.
Uygurların Kültürel Değişimi ve Mani Dininin Etkileri
Moyen Çor dönemi en parlak dönemdir. Bögü Kağan, Long seferinden sonra Mani dinini benimsemiştir. Bu durum, hayvansal gıdaların yasaklanmasına ve yerleşik yaşama geçilmesine yol açmıştır. Şehirler kurulmuş, tapınaklar yapılmış ve Mani dininde ışık anlamına gelen Ay ve Kün unvanları verilmiştir.
Uygurların Sanatsal ve Kültürel Gelişmeleri
Uygurlarda resim sanatı gelişmiş, ressamlara Bedizci, duvar resimlerine ise fresk adı verilmiştir. Harf hareketli matbaa bulunmuştur. Uygurlarda resim sanatı ile uğraşanlara Bedizci denilmiştir. Duvar resimlerine fresk adı verilmiştir.
Uygurların Ticari ve Sosyal Hayatı
Bagat Arkan'dan itibaren Çin ile dostluk ilişkileri gelişmiştir. Kırgızlar ayaklanarak Uygurlara son vermiştir. Uygurlar, Sarı ve Turfan Uygurları olarak ikiye ayrılmıştır. Ünlü Çinli seyyah Wang Y, Uygurlardaki tarımdan övgüyle bahsetmiştir.
Uygurların Medeniyet Katkıları ve Moğol Dönemi
Uygurlar, kütüphane kurmuş, örgün eğitime geçmiş, orta oyununu bularak Türk tiyatrosunun temelini atmışlardır. Pandomim, şan ve operayı bulmuşlardır. Töreleri yazılı hale getirmişlerdir. İlk defa minyatür sanatı kullanmışlardır. Türk bankacılık sisteminin temellerini atmışlardır. Moğollar, Uygurlara "Benim Hocam" demişlerdir.
Kırgızlar, Karluklar, Türgişler ve Akunlar
Kırgızlar, Uygurları yıkarak Ötüken merkezli devletlerini kurmuşlardır. Manas Destanı ve Yenisey Kitabeleri'ni oluşturmuşlardır. Karluklar, Talas Savaşı'nda Abbasileri desteklemişlerdir ve İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğu olmuşlardır. Türgişlerin en bilinen hükümdarı Bagat Arkan kendi adına para bastırmıştır. Akunlar, Ortadoğu ve Afganistan bölgesinde hüküm sürmüşlerdir ve Göktürk-Sasani işbirliği sonucunda yıkılmışlardır.
Oğuzlar ve Kimekler
Oğuzlar, Hazar Denizi ile Aral Gölü arasında Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuşlardır ve İslamiyet'i kabul etmişlerdir. Büyük Selçuklu Devleti, Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlı Devleti'ni kurmuşlardır. Kimekler, Göktürklerin egemenliği altında yaşamışlardır.
