Kısa Özet
Bu video, İslamiyet öncesi Türk devlet ve topluluklarının kültür ve medeniyetini ele alıyor. Devletin unsurları, hükümdarın görevleri, hatunun rolü, devlet görevlileri, hükümdarlık sembolleri, Gök Tanrı inancı, kut anlayışı, Türk cihan hakimiyeti, sosyal hayat, hukuk sistemi ve ordu yapısı gibi konular ayrıntılı bir şekilde inceleniyor.
- Devletin dört temel unsuru: bağımsızlık (oksızlık), halk (kün), ülke ve teşkilat.
- Hükümdarın görevleri arasında halkı doyurmak, çıplağı giydirmek, kurultaya başkanlık etmek ve orduyu sefere çıkarmak yer alıyor.
- Hatun, devlet yönetiminde söz sahibi olup gerektiğinde devlet başkanlığı yapabiliyor.
- Türk toplumunda sosyal hiyerarşi: aile (oguş), sülale (uruk), boy, millet (bodun) ve devlet (il).
- Konar göçer yaşamın etkisiyle mimari eserler yerine taşınabilir sanat eserleri ön plana çıkıyor.
Devletin Unsurları ve Yönetim Anlayışı
İslamiyet öncesi Türk devletlerinde devletin dört temel unsuru bulunur: bağımsızlık (oksızlık), halk (kün), ülke ve teşkilat. Oksızlık, bağımsızlığı ifade eder ve bir metinde bağımsız yaşama vurgu yapılıyorsa bu oksızlığı işaret eder. Hükümdarlar, kut anlayışına göre seçilir; kut, devlet yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından bir aileye verilmesidir. Örneğin, Hunlarda Tuku ailesi, Uygurlarda Yağakar ailesi ve Göktürklerde Aşina ailesi kut sahibiydi.
Hükümdarın Görevleri ve Hatunun Rolü
Türk hükümdarlarının görevleri oldukça fazladır: halkı doyurmak, çıplağı giydirmek, kurultaya başkanlık etmek, orduyu sefere çıkarmak, törelerin değişmesi için kurultaya teklifte bulunmak, yargı işlerine başkanlık etmek, elçi kabul etmek ve göndermek. Hatun (diğer adıyla katun), hükümdarın eşi olmasının yanı sıra devlet yönetiminde önemli bir role sahiptir. Kendine ait sarayı ve askeri bulunur, kurultayda alınan kararlardan sonra Hakan ile birlikte yarlığı adı verilen fermanı yayınlar. Göktürk paralarında ve Uygur bayrağında Hakan ile birlikte yer alması, devlet idaresindeki etkisini gösterir. Gerektiğinde devlet başkanlığı (naiplik) yapabilir.
Devlet Görevlileri ve Unvanlar
İslamiyet öncesi Türk devletlerinde çeşitli devlet görevlileri bulunur: Ayukı (hükümet), Aygıcı (vezir), Tudun (vergi memuru/vali), Tutuk (askeri vali), Emi/Otacı (tabip/doktor), Tigin (hükümdarın oğlu), İnanç/İnal/Ataman (Tigin'lerden sorumlu devlet adamı, Selçuklu'daki adı Atabey, Osmanlı'daki adı Lala) ve Şad (hanedan üyesi komutan). Hükümdarın oğulları olan Tiginler, 7 yaşına geldiklerinde yanlarına inanç veya ataman verilerek bölgelere gönderilir ve ordu komutanı olunca Şad unvanını alırlar.
Hükümdarlık Sembolleri ve Unvanları
Hükümdarlık sembolleri arasında otağ (çadır), nevbet (davul), kılıç, yay, kemer (kur), tuğ (sancak), kamçı (berge), ordu, toy (ziyafet), örgin (taht), kotuz (sorguç) ve kama bulunur. Hükümdar unvanları ise Han, Hakan, Kaan, Yabgu, İlteber, İlteriş, İdikut, Erkin, Tanhu, Şanyu, Ilber ve Ay Tengri'dir. İslamiyet öncesi ve sonrası unvanlara dikkat etmek gerekir; sultan, padişah ve şah gibi unvanlar İslamiyet'le birlikte gelir.
Gök Tanrı İnancı ve Kut Anlayışı
Gök Tanrı, hükümdara üç özellik verir: kut (siyasi güç), güç (askeri yetenek) ve ülüş (pay/hisse). Kut, Gök Tanrı'nın hükümdara ve ailesine devleti yönetme yetkisi vermesidir. Bu durum, taht kavgalarına ve devletin parçalanmasına neden olabilir. Hükümdar, Gök Tanrı'nın verdiği bolluğu adaletli bir şekilde halkına dağıtabilirse, yönetme süresi uzar.
Türk Cihan Hakimiyeti ve Devletin Bekası
Türk devletlerinin sürekliliğini sağlamak amacıyla üç temel kavram önemlidir: Türk cihan hakimiyeti mefkuresi (tüm dünyayı Türklerin yönetmesi), nizam-ı alem (devletin düzenini sağlamak için toplumları adaletle yönetmek) ve kızılelma (ulaşılması gereken uzun vadeli stratejiler). İkili teşkilat, yönetimi kolaylaştırmak amacıyla uygulanır ancak taht kavgalarına neden olarak devletin yıkılmasına yol açabilir. Devletin merkezi doğudur ve batı kanadını genellikle hükümdarın kardeşi veya amcası yönetir.
Kurultay ve Önemi
Kurultay, devlet meselelerinin görüşüldüğü ve karara bağlandığı yerdir. Günümüzdeki bakanlar kuruluna benzer. Hakan başkanlığında toplanır ve hatun, boy beyleri, komutanlar ve devletin ileri gelenleri katılır. Her türlü mesele görüşülür ancak din adamları yer almaz. Kurultay, bazen danışma meclisi bazen de karar organı olarak işlev görür. Yılda iki veya üç defa toplanır ve hayvan sayımı yapılır. Kurultaya katılan tüm üyelere toygun adı verilir ve oturma düzenine orun denir. Farklı Türk devletlerinde kurultayın farklı isimleri vardır (Tabgaçlarda Nazırlar Meclisi, Hazarlarda İhtiyarlar Meclisi, Peçeneklerde Komenton, Tuna Bulgarlarında Millet Meclisi, Avrupa Hunlarında Seçkinler Meclisi).
Sosyal Hayat ve Toplumsal Yapı
Türk toplumunun sosyal hayatı, konar göçer yaşama bağlıdır. Anneye ök, babaya kan adı verilir. Düğünlere törün adı verilir ve halk eğlencelerine şölen denir. Bahar bayramı Nevruz'dur. Toplumda hiyerarşik bir yapı bulunur: aile (oguş), sülale (uruk), boy, millet (bodun) ve devlet (il). Konar göçer yaşamın etkisiyle bağımsızlık duygusu gelişmiştir, mimari eserler yerine taşınabilir sanat eserleri yapılmıştır ve yazı geç kullanılmıştır.
Hukuk Sistemi ve Töreler
İslamiyet öncesi Türklerde yazısız hukuk kurallarına töre denir. Törelerin oluşmasında kut anlayışı, Hakanlar ve Türk toplumunun gelenekleri etkilidir. Törelerin dört değişmez kuralı vardır: adalet (könilik), iyilik (uzluk), eşitlik (tüzlük) ve insanlık (kişilik). Mahkemeye yargı, mahkeme başkanına yargıcı adı verilir. Hapis cezaları genellikle kısadır ancak bazı suçlar için idam cezası uygulanır. Devlet ile vatandaşın karşılıklı görevlerini bildiren yazısız sözleşmeye tüz adı verilir.
Ordu ve Askerlik Anlayışı
Türklerde ordu millet anlayışı vardır ve askerlik özel bir meslek değildir. Mete Han'ın tahta çıktığı MÖ 209 yılı, Kara Kuvvetleri Komutanlığı'nın kuruluş yıl dönümü olarak kutlanır. Sınır boylarında keşif yapan birliklere yelme adı verilir. Türkler, dünyayı en çok askerlik alanında etkilemiştir. Onlu sistem, et konservesi yapımı, üzenginin kullanılması, ceket, pantolon ve çizme kullanımı gibi yenilikler Türkler tarafından geliştirilmiştir. Ordu komutanına Tarkan, Oğuzlarda ise Sübaşı adı verilir. Savaş taktikleri arasında Turan taktiği (sahte ricat, kurt kapanı, pusu) bulunur.
