Kısa Özet
Bu video, 9. sınıf 2. dönem 1. yazılı sınavına hazırlık için Tonguç Akademi tarafından hazırlanmıştır. Sınavın Milli Eğitim Bakanlığı'nın yayınladığı örnek senaryolara ve MEB'in örnek sorularına uygun olduğu belirtiliyor. Biyoçeşitlilik, inorganik ve organik bileşikler (su, mineraller, karbonhidratlar, yağlar, proteinler), canlıların sınıflandırılması, DNA ve RNA'nın karşılaştırılması gibi konuları kapsıyor.
- Biyoçeşitlilik ekosistemlerin devamlılığı için önemlidir ve genetik çeşitlilik biyoçeşitliliği artırır.
- Canlıların yapısında bulunan temel bileşikler inorganik (su, mineraller) ve organik (karbonhidratlar, yağlar, proteinler, enzimler, nükleik asitler, vitaminler) olmak üzere ikiye ayrılır.
- Karbonhidratlar, yağlar ve proteinler enerji verici organik bileşiklerdir.
- Canlılar aleminde üç domain (bakteriler, arkeler, ökaryotlar) ve altı alem bulunur.
Giriş
Tonguç Akademi'de 9. sınıf 2. dönem 1. yazılı sınavına hazırlık yapılıyor. Milli Eğitim Bakanlığı'nın yayınladığı örnek senaryolara ve MEB'in örnek sorularına uygun bir sınav hazırlanmıştır. Öğrencilere yazılı notlarına ve yazılı denemelerine göz atmaları öneriliyor. Yazılı notları ve denemeleri, sınav haftasında öğrencilerin en büyük yardımcıları olacaktır.
Biyoçeşitlilik
Biyoçeşitlilik, canlı çeşitliliği anlamına gelir ve ekosistemlerin devamlılığı için çok önemlidir. Tür içi ve türler arası çeşitliliği kapsar. Genetik çeşitlilik biyoçeşitliliği artırır. Dünya üzerinde biyolojik çeşitlilik ne kadar fazlaysa, o ortamda yaşanılabilirlik de o kadar fazla olur. Biyoçeşitliliğin belirlenmesi, değişikliklerin izlenmesi ve biyokaçakçılığın önlenmesi için çalışmalar yapılmaktadır. Endemik türler, dünya üzerinde sadece belli bir bölgede yayılış gösteren canlılardır ve Türkiye endemik türler açısından zengindir.
Canlıların Yapısında Bulunan Temel Bileşikler
Canlıların yapısında bulunan temel bileşikler inorganik ve organik olmak üzere ikiye ayrılır. İnorganik bileşikler (su, mineraller) canlılar tarafından sentezlenemez ve doğadan hazır olarak alınır. Organik bileşikler ise (karbonhidratlar, yağlar, proteinler, enzimler, nükleik asitler, vitaminler) canlılar tarafından sentezlenebilir. Canlıların yapısının yaklaşık %98'ini karbon, hidrojen, oksijen, azot, fosfor ve kükürt gibi elementler oluşturur.
İnorganik Bileşikler: Su ve Mineraller
Su, iyi bir çözücüdür ve besinlerin taşınmasında, zehirli maddelerin seyreltilmesinde ve atılmasında görev yapar. Öz ısısı yüksek olduğu için vücut ısısının düzenlenmesine yardımcı olur. Enzim faaliyeti için uygun ortam sağlar. Suyun donduğunda yoğunluğu azalır ve buz üstte yüzer, bu da su altında yaşayan canlıların yaşamasına olanak tanır. Kohezyon (su moleküllerinin birbirini çekmesi) ve adhezyon (farklı moleküllerin birbirini çekmesi) kuvvetleri bitkilerde suyun taşınmasında önemlidir. Mineraller (kalsiyum, potasyum, demir, iyot, flor, magnezyum, sodyum, fosfor) canlı vücudunda çok kullanılır. Her mineralin vücutta farklı görevleri vardır.
Organik Bileşikler: Karbonhidratlar
Karbonhidratlar, birincil dereceden enerji verici moleküllerdir. Yapılarında karbon, hidrojen ve oksijen atomları bulunur. Karbonhidratlar, bulundurdukları şeker sayısına göre monosakkaritler (tek şekerliler), disakkaritler (çift şekerliler) ve polisakkaritler (çok şekerliler) olarak gruplandırılır. Monosakkaritler hücre zarından doğrudan geçebilir. Glikoz, fruktoz ve galaktoz önemli monosakkaritlerdir. Disakkaritler (maltoz, laktoz, sükroz) iki monosakkaritin birleşmesiyle oluşur. Polisakkaritler (nişasta, glikojen, selüloz, kitin) çok sayıda monosakkaritin birleşmesiyle oluşur ve depo veya yapısal görevleri vardır.
Organik Bileşikler: Yağlar (Lipitler)
Yağlar (lipitler), ikinci dereceden enerji vericilerdir ve karbonhidratlar gibi karbon, hidrojen ve oksijen içerirler. Yağların büyüklerini birbirine bağlayan bağ ester bağıdır. Trigliseritler (nötral yağlar), fosfolipitler ve steroidler olmak üzere gruplandırılırlar. Trigliseritler bitkilerde yağ şeklinde bulunurken, vücudumuza aldığımız fazla yağı trigliserite çevirerek depolarız. Fosfolipitler hücre zarının yapısında bulunur ve çift sıralı halde bulunurlar. Steroidler (kolesterol, D vitamini, bazı hormonlar) küçük yapılı yağlardır.
Organik Bileşikler: Proteinler
Proteinler, üçüncü dereceden enerji vericilerdir ve karbon, hidrojen, oksijen ve azot içerirler. Proteinlerin temel birimi amino asitlerdir ve amino asitler birbirlerine peptit bağı ile bağlanırlar. Amino asitlerin yapısında bir karbon atomuna bağlı bir hidrojen, bir amino grubu, bir karboksil grubu ve bir radikal (değişken) grup bulunur. Protein sentezi DNA'nın kontrolünde gerçekleşir. Canlıların akrabalık derecesi protein benzerliğine bakılarak belirlenir.
Canlılar Alemi ve Sınıflandırılması
Canlılar sınıflandırılırken üç domain (bakteriler, arkeler, ökaryotlar) ve altı aleme ayrılır. Bakteriler ve arkeler prokaryot hücre yapısına sahipken, ökaryotlar ökaryot hücre yapısına sahiptir. Ökaryotlar alemi protista, bitkiler, mantarlar ve hayvanlar olmak üzere dörde ayrılır. Bakteriler ve arkeler prokaryot olmasına rağmen DNA yapıları, enzim sistemleri ve yaşam koşulları farklı olduğu için farklı domainlerde yer alırlar. Memeli hayvanları diğer hayvanlardan ayıran özellikler arasında meme bezleri, kaslı diyafram, vücudun kıllarla kaplı olması, alveol bulundurmak ve olgun alyuvarların çekirdeksiz olması sayılabilir.
İnorganik Bileşikler ve Özellikleri
İnorganik bileşikler (su, asit, baz, tuz, mineraller) canlılar tarafından sentezlenemez, doğadan hazır olarak alınır, enerji vermez, hücre zarından doğrudan geçer ve canlı vücudunda düzenleyici moleküllerdir. Suyun adhezyon ve kohezyon özellikleri bitkilerde suyun taşınmasında önemlidir. Suyun donarken genleşmesi su altı canlıların yaşamını sürdürebilmesini sağlar. Mineral eksikliği canlılarda çeşitli sağlık sorunlarına yol açabilir (demir eksikliğinde anemi, iyot eksikliğinde guatr, kalsiyum eksikliğinde kemik zayıflaması gibi).
Karbonhidrat, Lipit ve Protein Kıyaslaması
Enerji eldesinde kullanım sırası: karbonhidratlar, lipitler, proteinler. Enerji verme miktarı: lipitler > proteinler > karbonhidratlar. Karbonhidratlar kolay yakıldığı için ilk sırada kullanılır. Proteinler vücut için yapı malzemesi olduğundan enerji eldesinde son sırada kullanılır. Yapı birimleri: karbonhidratlar (monosakkaritler), lipitler (yağ asitleri, gliserol), proteinler (amino asitler). Karbonhidratları birbirine bağlayan bağ glikozit bağı, lipitleri ester bağı, proteinleri peptit bağıdır.
Disakkaritler ve Oluşum Şeması
Disakkaritler (maltoz, laktoz, sükroz) iki monosakkaritin bir araya gelmesiyle oluşur. Maltoz (glikoz + glikoz), laktoz (glikoz + galaktoz), sükroz (glikoz + fruktoz). Disakkaritlerin oluşumu dehidrasyon tepkimesiyle gerçekleşir ve su açığa çıkar.
Karbonhidratların Farklı Etkileri ve Hücre Zarı Yapısı
Tam buğday ekmeği (kompleks karbonhidrat) ve paketli şekerli içecek (basit şeker) aynı miktarda karbonhidrat içermesine rağmen vücutta farklı etkiler oluşturur. Tam buğday ekmeği kan şekerini yavaş yavaş yükseltirken, paketli şekerli içecek kan şekerini hızla yükseltir ve düşürür. Hücre zarının yapısında bulunan lipitler fosfolipitlerdir. Fosfolipitlerin yapısında yağ asitleri, gliserol ve fosfat grubu bulunur. Fosfolipitlerin suyu seven (hidrofilik) ve suyu sevmeyen (hidrofobik) kısımları vardır.
Amino Asitler ve Protein Yapısı
Amino asitlerin yapısında bir karbon atomuna bağlı bir hidrojen, bir amino grubu, bir karboksil grubu ve bir radikal (değişken) grup bulunur. Radikal grubun farklılaşmasıyla amino asitler birbirinden farklılaşır. Proteinlerin birbirinden farklı olmasının sebebi amino asitlerin sayısı, çeşidi ve sırasının farklı olmasıdır.
Proteinlerin Denatürasyonu ve Enzimler
Proteinlerin üç boyutlu yapısının (sıcaklık, asit, baz gibi etkenlerle) bozulmasına denatürasyon denir. Denatürasyon geri dönüşümlü olabilir (renatürasyon), ancak her zaman mümkün değildir. Denatürasyon proteinin besin değerini değiştirmez. Enzimlerin yapısında protein kısım ve yardımcı kısım (kofaktör) bulunur. Ağır metal iyonları enzimin yapısını bozarak aktivitesini durdurabilir. Enzimlerin çalışma hızına etki eden faktörler arasında su miktarı, sıcaklık, pH, aktivatör ve inhibitör maddeler sayılabilir.
DNA ve RNA'nın Karşılaştırılması
DNA çift iplikli, RNA tek iplikli bir yapıya sahiptir. DNA'da adenin, timin, guanin, sitozin bazları bulunurken, RNA'da adenin, urasil, guanin, sitozin bulunur. DNA'nın yapısında deoksiriboz şekeri, RNA'nın yapısında riboz şekeri bulunur. DNA kendini eşleyebilirken, RNA eşleyemez. DNA protein sentezine şifre verirken, RNA işleri yapan görevli elemanlardır.
Vitaminler ve Biyoçeşitliliğin Önemi
Vitaminler suda çözünen (B ve C vitaminleri) ve yağda çözünen (A, D, E ve K vitaminleri) olmak üzere ikiye ayrılır. Suda çözünen vitaminler depolanmaz ve fazlası idrarla atılırken, yağda çözünen vitaminler karaciğer ve yağ dokusunda depolanır. D vitamini eksikliğinde kemik erimesi, K vitamini eksikliğinde kanın pıhtılaşmaması, E vitamini eksikliğinde üreme bozuklukları görülebilir. Biyoçeşitliliğin korunması ekosistem dengesinin devamı için önemlidir. Farklı iklim tipleri ve bitki örtüleri biyoçeşitliliği artırır.
MEB Örnek Yazılı Soruları ve Çözümleri
Türkiye'deki farklı iklim tipleri ve bitki örtüleri biyoçeşitliliği artırır. Biyoçeşitliliğin korunması ekosistem dengesinin devamı için önemlidir. Su molekülleri arasındaki çekim kuvveti (kohezyon) yüzey gerilimi oluşturur. Polisakkaritlerin hidrolizi sonucunda yapı birimleri glikoz oluşur. Nişasta insanlarda sindirilebilir enerji vericidir, glikojen hayvanlarda depo edilir, selüloz insanlar tarafından sindirilemez ve bitkilerin hücre çeperinin yapısına katılır. Bakteriler, arkeler ve ökaryotlar arasındaki temel farklılıklar hücre yapısı, çekirdek varlığı, zarlı organeller ve histon proteini varlığıdır. Polipeptit sentezi sırasında amino asit sayısı azalır, su sayısı ve peptit bağı sayısı artar.
