0:13 demokrasi dünyanın en narin çiçeğidir onu yaşatan hoşgörüdür uzlaşı diyalogtur size bu gece ülkemizde yetişen demokrasinin Doğuş ve emekleme öyküsünü anlatacağız coşkulu ancak güç bir dönemin örtüsünü açacağız başrol oynayanlardan hiçbiri hayatta değil ancak bize hediye ettikleri demokrasi hala [Müzik] [Müzik] [Müzik]
0:58 yaşıyor [Müzik] [Müzik] Merhaba tam 10 hafta süreyle birlikte olacağız ve birlikte yakın tarihimizin sayfalarını açacağız kimi zaman heyecanlan kim zaman hüzün bazen Ah keşke böyle olmasaydı diyeceğiz emin olun Hep birlikte geçmişten büyük dersler alacağız toplumlar nice üzüntülü gurur duyulmayacak dönemler geçirmiş olsalar dahi bazı olayları görmezlikten gelme
1:45 yerine aksine üstüne giderek işlenen hataları kabul ettikleri sorumlulukları hissettikleri ölçüde büyüyor ve olgunlaşıyor artık yepyeni bir dünyaya yepyeni bir döneme girdik eski kavramların ideolojilerin tabuların yıkıldığı bir dünya artık eski yaraları saklamak Aman Acaba ne derler korkuları yerine açıklığın Özgür düşüncenin herkesin görüşünün serbestçe söyleyebileceği bir dünyaya giriyoruz ülkemizin demokrasiye geçişi alışması kolay olmadı zaman zaman kesintilere uğradı ancak yine de ısrar ettik Zira kararlıydı bu belgeselle aslında işi başlangıcından alacağız ve İlm belgesellerle bugüne kadar da
2:31 getirmeye çalışacağız amacımız kimseyi yargılamak veya aklamak değil mümkün olduğunca tarafsız bir gözle bakmaya çalıştık tam 2 yıllık bir çalışma ve incelemenin sonucunu göreceksiniz Türkiye'de bugün kanıksar yaşadığımız çok partili demokratik rejim Aslında 23 yıllık bir mücadelenin ve Arayışın ürünü cumhuriyetin kuruluşundan 1946 yılına kadar tek partiden çok partiye geçiş için tam üç deneme yapıldı Bunlardan ilki 1924'te ydi ülkeyi yöneten Cumhuriyet Halk Partisi'nin karşısına Terakki Perver Cumhuriyet Fırkası çıktı ancak yeni bir cumhuriyetin sancılar içinde inşa edildiği Bu dönem muhalif bir sesin yaşamasına El vermedi Terakkiperver
3:18 fırka 6 ay sonra kapatıldı yöneticilerinin bir bölümü hapsedildi bir kısmı Atatürk suikast davasında idam sehpalarında cezalandırıldı ikinci deneme bundan 6 yıl sonra 1930'da serbest fırka ile yapıldı Ama serbest fırka da ancak 97 gün [Müzik] yaşayabildiği geldi ve Türkiye için tek partili rejim bir daha dönmemek üzere tarih oldu Biz belgeselim 1930 yılından Cumhuriyet tarihinin çok partili rejim denemesinden başlayacağız 1950'de ikar gelen Demokrat partinin izlerini 30'lu yılların o kargaşasında
4:06 [Müzik] arayacağız 1930'larda İki tür Ankara vardı Biri hızla çehre değiştiren şapka giymeyi Türkçe okuyup yazmayı batı müziği ile dans etmeyi öğrenen bir Ankara bu Ankara'yı ulusta Ankara Palas'ın balo salonlarında bulmak mümkündü ik Ankara ise buradan çok değil ancak birkaç kilometre uzaktaydı ama yine de at Pazarı Ankara palas'a birkaç Asır uzakmış gibi görünüyordu orada fakirlikten kaynaklanan bir memnuniyetsizlik insanların yüzlerinden okunuyordu dünyayı sarsan ekonomik kriz Türkiye Cumhuriyeti'ni henüz 7 yaşındayken yakalamıştı genç Cumhuriyet
4:53 iktisadi dumlu Pınarlar kazanma çabasında bir bunalımın ağına düşmüştü Çankaya'da Gazi Mustafa Kemal yaverine şöyle dert yanıyordu bunalıyorum çocuk büyük bir ızdırap içinde bulunuyorum görüyorsun ya Her gittiğimiz yerde Mütemadiyen dert şikayet dinliyoruz her taraf derin bir yokluk Maddi manevi perişanlık içinde Gazi de bu duruma bir çare arıyordu yeni ve ciddi bir atılıma ihtiyaç vardı öyle bir Atılım ki türkiyeyi her yönden Batı ile bütünleşti bilsin hem ekonomik hem de siyasi destek sağlasın Türkiye'yi Çağdaş Dünyanın içine soksun Gazi'nin ideali buydu kararını hiç uzatmadan verdi ülkenin çıkışı çok partili
5:45 demokrasidir sıcak bir Ağustos Akşamı Atatürk Yalova'daki bir baloda Fransa'da büyükelçi ve yakın dostu olan feti Bey ile Başbakan İsmet beyi yanına çağırttı çok partili rejim formülü gecikmem bir an önce uygulamaya Fetih Beyden bir parti kurmasını istedi Hatta Adını bile koymuştu Serbest Cumhuriyet Fırkası Başbakan ile ileride muhalefet lideri olacak Fethi beye dönüp rejimin formülünü dahi açıklı verdi ben şimdi bir babayım siz ikiniz de benim evladımsın ikiniz arasında benim gözümde hiçbir fark yoktur Atatürk'ün bir evladı kendi kurduğu ve genel başkanı olduğu Cumhuriyet Halk partisiydi yani iktidar yeni hayata getirdiği diğer çuğ is muhalefetle görevlendiriyor
6:31 rejimin kollayıcı rolünü kendi alıyor iktidarı denetleyecek muhalefeti de tayin ediyordu serbest fırkanın iki hedefi vardı çoğulcu demokrasi ve liberal ekonomi yani Batı modeli Atatürk ilk başlarda bu partiye büyük destek verdi en yakınlarını Hatta kız kardeşini üye yazdırdı ancak kısa sürede Çankaya'daki hesap çarşıya uymadı ne kadar rejim muhalifi varsa bu defa serbest tos muhale Old hen kuruluş günlerinde düzenlenen bir İzmir mii asında partinin sonunun geldiğini de haber veriyordu Fe beyi İzmir Rıhtımında 50.000 kişi kurtar bizi sloganıyla karşıladı olaylar çıktı
7:17 ölenler ve yaralananlar oldu o gün Fe beyi karşılayanlar arasında serbest fır takım elbiseli fötr şapkalı genç adamın adı Adnan Menderes Menderes henüz 31 yaşındaydı Aydın'da Babadan kalma 3000 dönümlük çakırbeyli çiftliğinin beyy Yeni evlenmişti Aslında evlenirken eşi Berin Hanım'a hem Çiftçi kalacağına ve politikaya girmeyeceğini dair söz vermişti ama Fethi Okyar Aydın'a il teşkilatı için adam aramaya geldiğinde Herkes onu tavsiye etmişti çevrede sevilen bir kişiydi Toprak anlardı Tahsilli dil biliyordu sonunda ısrarlara
8:02 dayanamadı ve karısının tuhaf bir iç güdüle hep korktuğu politikaya adımını attı Aydın il başkanlığını üstlendiğim Aslında farkında olmadan 30 yıl sürecek bir siyasal mücadelenin ilk basanı tırmanıyordu Ancak bu ilk siyasi çıkış ilk siyasi yenilgiyi de beraberinde getirdi serbest fırka iyiden iyiye kontrolden çıkınca buç ay sonra yine gazin onayıyla fesi denemesi daha hayal kırıklığı ile sonuçlanmış oldu serbest fırka kapanır kapanmaz muhalefetin sesi kesildi muhalifler yeniden CHP'ye yani eski yuvalarına döndüler Adnan Menderes'te Cumhuriyet
8:48 Halk Partisi'nin Aydın'daki il başkanlığını üstlendi serbest fırkanın başarısızlığından ötürü umudu kırılmış hevesi kaçmıştı ta ki 3 Şubat 1931 gününe kadar o gün Atatürk Aydın'a gelmişti Bütün Şehir ayaktaydı Gazi her yeri gezdi ancak CHP binasına uğramak istemiyordu Belki de eski serbest fırkın orada olduklarını bildiğinden dolayı isteksiz Oysa mender sabırsızlıkla onu bekliyordu sonunda Ata bir 5 dakika için uğramaya razı oldu Adam Menderes kendi bana anlatmıştı kahve ısmarladım kabul etmedi dedi ettim kabul etmedi dedi fakat o sırada bir bahis
9:35 açıldı Türkiye'deki çiftçilerin buradaki çiftçilerin durumu hakkında bilgi istenildi ben dedi bunu anlatmaya başladım Türkiye'deki ekonomik durum dahil çiftçilerin durumu dahil bunların hakkında yapılacak tedbirler dahil olmak üzere Ben fikirlerimi anlatmaya başladım Atatürk sual sordu Ben anlattım Atatürk ilave etti beni konuşturdu sonunda 5 dakikalık ziyaret Tam 4 saat sürdü Bu 4 saat içinde Atatürk bir paket Gazi sigarası ve 4 Fincan Kahve içti o 4 saat Adnan Menderes'in hayatının akışını değiştiren 4 saat oldu Atatürk Aydın'dan
10:20 ayrılırken Menderes'ten konuştuklarına ilişkin bir rapor istedi yanındakilere de Adnan beyi övdü bugün konuştuğum genç dikkate değer bir insan dedi birkaç ay sonra Seçim döneminde Adnan Bey'in adı radyoda milletvekili adayları arasında okundu Oysa kendisinin bundan haberi bile yoktu tebrik etmişler Hayırlı olsun Adnan Bey Mebus olmuşsun diye O da Eee Hayrola demiş e Öğlen bir haberlerini dinlemedin mi radyoda senin ismin de vardı tabii o belki Eee adaylık şeklinde veya o gün namzetlik şeklinde Ama zaten o listede yer alan otomatikman da seçilmiş oluyordu Eee bu
11:07 itibarla serbest Turka Cumhuriyet Halk Partisi Ondan sonra Ankara'ya Büyük Millet Meclisi'ne gelişte Atatürk'ün Eee hafızasında rastladığı o genç insanın canlı kalmasının ve Belki o gün bir yere not edip not ettirmiş olmasının sanıyorum ki çok önemli bir rolü var Adnan Menderes 1931 in baharında Aydın mebusu olarak Ankara'ya meclise giderken yakın çevresine beni Atatürk keşfetti diyecekti Ankara'da Onu tam 30 yıl sürecek benzeri görülmedik bir yaşam serüveni [Müzik] bekliyordu 1933 yılında Cumhuriyet
11:53 gençliğinin tadını çıkarıyordu 10 yılda yaratılan 15 milyon genç Akın Akın Ankara'ya koştu Başkentte bu heyecanı yaşayanlar arasında Adnan Menderes de vardı Savaş onu Henüz 18 Yaşında Amerikan Kolejinde öğrenciyken yakalamış bütün bir nesil gibi onun da gençliği talimgah cepheye giden trenlerde sıtma nöbetlerinde geçmişti şimdi o mücadelenin Meyvesi olan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin sıralarında oturuyordu bir parça çekingen Hatta silikti mecliste dilekçe komisyonunda çalışırdı genel kurulda ise en arkalarda bir yerde otururdu öne çıkmaya gösteriş yapmaya tabiatı müsait değildi ama alçak gönüllü ve Eee mahcup tabiatlı denilebilecek
12:41 yani böyle hemen insanlara birer omuz darbesi vurup ön sıralara geçmeyi düşünecek Eee bunun için belirli Yolları deneyecek bir tabiatı da yoktu Eee birisi nedeni bu olabilir ikinci neden [Müzik] Eee Belki de serbest fırka olayının dan kalan bir duygu yani zamanı gelmeden bir işe girişilmiş de buna çok uygun
13:26 düşer traktörünü hazırdır bütün aletlerin hazırdır gübrenin kolunuz bağlıdır İlla havanın belirli bir sıcaklığa kavuşmasını toprağına tava gelmesini bekleyeceksiniz Toprak henüz Siyasette tavına gelmemişti Menderes için bu dönemde ylab en ii şey kendisini dah iyi hazırlam yazı kar verdi Ankara Hukuk mektebine bir dilekçeyle başvurdu Oysa Lise diploması dahi yoktu milletvekili olduğundan okula kabul edildi Böylece 33 yaşında bu kez bir Milletvekili olarak yeniden öğrenci sıralarına oturuyordu
14:13 Menderes'in öğrenci yıllarında iki büyük olay yaşandı biri faşizmin bütün hızıyla yılıydı İtalya'da musolini ispan veit ekonomik krizin birer ürünü olarak diktatörlüklerin ilan etmişlerdi dünya adım adım bir savaşa sürükleniyor diğer Sarsıcı haber ise 10 Kasım 1938 günü geldi artık Cumhuriyet atatürksüz dü Atatürk öldüğünde silah arkadaşı İsmet Yeni onun başbakanı değildi Eee Ata ile tartışmışlar ve ilişkilerine bir fasıla vermeyi atanmıştı Bayar İttihat ve terakkiden bu
15:01 yana Atatürk'ün yanındaydı İstiklal harbi'nin Galip hocasıydı hayatı mücadeleyle geçmiş İş bankasını kurmuş Atatürk'ün İktisat vekilliğini yapmış Şimdi de başbakanı olmuştu İnönü ve Bayar iki ayrı kutuptur yaşamları boyunca ne zaman biri öne çıksa diğeri geride kalmış ve kendi sırasını beklemişti Atatürk'ten sonra da bu Halef Selef kuralı Acaba böyle mi işleyecek atanın öldüğü gün Bayer yeni cumhurbaşkanının kim olacağını soranlara şu karşılığı veriyordu meclis seçecektir reis-i cumhuru bizim vazifemiz bizim vazifemiz meseleyi mal sahibine götürüp
15:48 Selametle teslim etmektir vazifesini ifa edebilmesi için ve ondan sonra da bir ekseriyetle Kim seçilirse ona itaati sağlamaktır bu prensibe aykırı hareket eden babam mezardan çıksa ona asarım dedim meclis 11 Kasım 1938 Cuma günü olağanüstü Toplandı ve Cumhurbaşkanlığına İsmet ineni seçti İsmet ünen o gün hatıra defterine şu notu düştü meclis çılgın bir halde 24 saat güç sabretti bütün memleket radyolar başında bekledi oy birliğiyle beni Cumhurbaşkanı seçtiler iktidarda
16:34 olmayan Hatta iktidar mevkiinde fikrini sevmedikleri korktukları bilinen bir çekilmiş adamın Cumhurbaşkanlığına getirilmesi Rıza ile serbest oy ile yapılmış hakiki bir seçim olarak tarihe geçecektir O gün benim için diğer günler gibi başlamıştı e o gün öğretmenim geliyordu Rasim Akın isminde bir öğretmenim vardı Çankaya ilk okulundayken o geldi Onunla beraber yukarı odamda Ders yapmaya başladık Dersimin sırasında kapı vuruldu ve beni aşağıya çağırdıklarını söylediler Babam beni görmek istiyormuş aşağı indim bahçeye çıktım hava güzeldi babam üzerine frak fanı giymiş yanında Abdül alik grenda Büyük Millet Meclisi başkanıydı o sırada ve Başka arkadaşları orada ağır ağır
17:19 yürüyorlar ben koşarak babamın yanına gittim Babam beni kucağına aldı ve öptü saçlarımı okşadı kızım dedi bak arkadaşlar geldiler beni aldılar şimdi Büyük Millet Meclisi gidiyoruz Ben orada cumhurbaşkanı olarak yemin edeceğim sana bunu ben söylemek istedim Bundan sonra artık babam Cumhurbaşkanı oluyor dedi İnönü artık cumhurbaşkanıydı başbakanlığa yeniden bayarı atadı İsa da Bayar Birkaç ay sonra istifaya mecbur kaldı ezeli rekabet bu iki ismin bir arada olmasını engelliyordu Bayer köşesine çekildi öne çıkma sırası şimdi iny yeni liderin önünde iki yol vardı ya Tek Adam olacak ve Atatürk'ün demokrasi arayışını sürdürecektir ileride büyük Tartışmalara yol açacak ilk işaret 1938
18:04 yılındaki Cumhuriyet Halk Partisi 1 olağanüstü kurultayında verildi Parti programında değişiklik yapıldı ve Celal Bayar'ın başkanlık ettiği kurultayda İnönü değişmez genel başkan ilan edildi artık İsmet Paşa isterse ölene kadar partinin başkanı olarak kalabilecek kurultayın milli şefe bağlılık mesajını en genç aza olan Adnan Menderes okudu partimizin değişmez genel başkanlığına intihap olunan Türkiye Cumhuriyeti'nin büyük reisi cumhuru ve kahraman Türk ordusunun Yüce baş buğu Milli Şef İsmet İnönü'ye büyük kurultayın yürekten sevgi ve bağlılığının arzına karar verilmiştir talihin cives bakın ki bu kararı kürsüden iftiharla okuyan genç
18:52 birkaç sene sonra bu okuduğu kararın en şiddetli muhalifler biri olacaktı İsmet İnönü milli şefliğinin ilanından Kısa bir süre sonra herkesi şaşırtan bir konuşma yaptı İstanbul üniversitesi'de ülkede gerçek anlamda bir millet denetimi zorunludur dedi acaba İsmet Paşa çok partili demokrasi yolunu mu gösteriyordu kimi Evet kimi hayır dedi Bu tartışmalar tam 6 ay sonra bıçak gibi kesildi Avrupa'da Savaş patlamıştı artık Türkiye'nin önünde bir tek Hedef v bu felaketin dışında kal hem dünya hem hem de Türkiye için sıkıntı dolu bir dönem başladı yoklukların kuyrukların kar borsanın karartmalı hüküm süreceği bir dönem savaşın dehşeti milli Şefin egemenliğini
19:39 biraz daha perçinleme ününü giderek bir korkunun sembolü olmaya başlamıştı Oysa Artık yeni bir kuşak yetişmişti tek partili düzen onlara dar geliyordu genciz üniversiteye gidiyoruz okuyoruz çiziyoruz söylüyorlar anlatıyorlar görüyoruz tek Şefin ağırlığı çökmüş Türkiye'ye düşünebiliyor musunuz inönü'yü yolda görmek mümkün değil çankaya'dan inerken Yollar kapanıyor önünde motorsikletler arkasında motorsikletler gümbür gümbür bir sesle iniyor ve işte böyle geçip gidiyor bir adam kim bu yü geçti İsmet Paşa geçti Aman filan gibi bir takım korkularla büyümüşüz tek adam giderek tek başına
20:26 adama dönüşüyordu boan fiyatlar karşısında çaresiz ve bıkı Türkiye savaşa girmemiş ama Savaş Türk evlerine girmişti Ankara'daki İsmetpaşa pazarıda yokluk egemendi Daha önce köyden kente mal Taşıyan kanılar Bu kez kente yiyecek bulmaya geliyorlardı Oysa şehirde insanlar artık apartman bahçelerine sebze Eker hale gelmişlerdi savaşın tam bir yangına dönüştüğü 1942 yılında alevler Karadeniz'den ege' ve Türkiye'yi kuşatmış durumdaydı İşte tam bu aşamada konulan ünlü Varlık Vergisi şikayetleri ve muhalefeti Doğa çıkarttı kuyruklarda halk homurdanıyor Oysa gazeteler milli şefi bir ilah mertebesine yükselten
21:12 haberlerle dolduruyordu bu zorla yaptırıyordu gazetelere Aslında bazı gazeteler buna gönüllü diler ya mesela her İnönü zaferinde sayfalarda böyle büyük çerçeveler içinde İsmet başın resmi yayınlanır kadar ki İsmet Paşa'nın ailesiyle alakalı haberlerin bile Mesela bayan mbe İnönü münakalat vekaletinin postacılık kursunu yahut telsiz kursunu açmış o haberin nerede nasıl yazılacağını bile tahmin ederlerdi ki Eee meh İnönü mesela bunlardan hiç hoşlanan bir tabiatta değil ama İsmet İnönü imajının cilalanması için elden gelen her şey yapılıyordu
21:58 mesela İsmet İnönü'nün oğlu Erdal İnönü Türk Hava kurumundan uçuculuk brovesi almış Millet Meclisi başkanı başbakan bütün bakanlar Genelkurmay Başkanı hepsi toplantıdan nutuklar söylenip milli Şefin oğlunun ne kadar büyük bir iş yaptığı anlatılıyor ve bu gazetelere yazdırılıyor Tabii Bütün bunlar milli şefe karşı istenilenin Tam aksine belki otorite sağlıyordu ama Antipatik yapıyordu bu antipati Kısa bir süre sonra muhalefete dönüştü ilk muhalif sesleri yükselenler de Tan gazetesinde Zekeriya ve sabia sertle vatan gazetesinde Ahmet Emin Yalman oldu Behice Boran Mehmet Ali Aybar gibi kalemlerde demokrasi ve düşünce özgürlüğü tartışmasını Körük diler O zaman işte Türkiye çok partili rejime
22:44 geçiyor demokrasi geliyor falan gibi Eee iddialar ileri süren halk partisi' karşı Bize gelen demokrasinin kağıt üstünde demokrasi olduğunu yazdım ve İşte o kağıt üstünde demokrasinin siyasi yapısı kağıt üzerinde demokrasinin halka bakışı filan diye böyle bir seri yazı oldu Eee bu yazılar pek olumlu karşılanmadı Halk Partisi tarafından sağ cenahta ise Aynı yıl ırkçılık ve turancılık tartışmaları büyüyor ve geniş çaplı tutuklamalar yapılıyordu milli Şefin şimşeği çekenler
23:29 arasında Alpaslan Türkeş adlı bir Üsten de vardı Bu sesler o kadar etkili değildi İsmet Paşa'ya karşı asıl etkili olacak muhalefet parti içinden eski silah arkadaşı Celal bayar'dan geldi Bayar liderliği İnönü'ye devrettiğinde beri boş durmamış ve evi bir muhalefet merkezi haline gelmişti genel olarak memleket nereye gidiyor diye başlayan bu toplantıların belli başlı ü müdavimi vardı ilki Aydın mebusu Menderesi serbest fırka girişiminden beri İsmet üye karşı ters bakışını sürdürmüştü ikinci isim Profesör Fuat Köprülü edebiyat tarihçisi olan köprülü'yü ekibe Menderes tanıştırmış ve Nihayet Refik koraltan Bayer gibi İlk Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin mebuslar andan olan
24:15 koraltan daha sonra Bursa'da Valilik yaparken bayarla ilişkilerini iyice geliştirmişti küskünler kampının beyin takımı Böylece tamamlanmış oluyordu bu ekip artık sürekli bir arada bulunacak ve her olayda birlikte hareket edecekti muhalefet bayrağını ilk gösteren Bayer oldu 1944 bütçesinin görüşüldüğü meclis oturumunda hükümet politikalarını eleştirdi bazı bakanlarla kürsüden tartışmaya girdi ilk kez bir millet vekili milli Şefin bütçesine karşı çıkıyordu o günden itibaren bayarla Cumhuriyet Halk Partisi'nin Yolları fiilen ayrıldı 8 Mayıs 1945 salı o sabah bütün dünya aynı mutlu haberle uy yandı Savaş sona ermişti artık hem dünya hem de
25:01 Türkiye için yeni bir dönem başlıyordu o Bahar San francisco'da 59 ülkenin temsilcileri birleşmiş milletlerin kuruluşuna imza attılar yeni dünyaya artık demokrasi ilkelerinin Egemen olması kararlaştırılmıştı şefler Führer dueler tarihin derinliklerine gömüldü ancak Aynı yıl bir başka gelişme daha yaşandı ve Stalin Türk Sovyet saldırmazlık anlaşmasını fes etti sovyetlerle ilişkiler birdenbire gerginleşir verdi bunun sonucunda da Türkiye'nin batıla bütünleşmesi birden hızlandı İşte bu iklim içinde de Türkiye'de değişmez Milli Şef rejiminin değişme zamanı gelmişti girmek istediğimiz Batı dünyasının kilidini açacak anahtar çok partili Demokrasiyi
25:46 ve bu ortam içinde İnönü beklenen konuşmasını yaptı 1945 yılının 19 Mayıs nutkunda ilk kez açıkça demokrasiye geçiş sözü verdi ismş on karar verdikten sonra birçoklarını istişare etti çok konuşmalar yaptık Kimimiz çok daha erken biz buna girersek birbirimizi kırarız Kimimiz Hemen başlayalım ama başlamakta belki biraz daha temkinli davranalım dediler İsman Paşa buna Hemen başlayalım kanısını Biz birbirimizi kırarız dendiği vakit karşılık şöyle bir şey söylerdi derdi ben harbiyede okurken Türkiye'ye
26:35 Futbol ilk defa gelmişti maç yapardık maçta kaybedeceğini anlayan taraf kayışları çeker öteki tarafın üstüne yürürdü bu zamanla kayboldu Demokraside de öyle olacak ilk zamanlarda birbirimize kayışları çekecek hücum edeceğiz ama yavaş yavaş alışacağız bunun dünyada nasıl yapılacağını nasıl yapıldığını göreceğiz ve kendi şartlarımıza göre bir demokratik hayata geçeceğiz Tabii o ilk demokrasi kurulmak üzere Yani çok partili devreye geçirmek üzereyken babama Belki deani iyi niyetle gelip ama paşam daha çok erken bunu işe girmeyelim Eee daha halkımızın halkımız
27:22 olgunlaşmadan bekleyelim olgunlaşsın ondan sonra bu işe girelim diyenler çok oluyordu onlara da hep ilave ederlerdi paşam derlerdi ilk defa size hücum edecekler sizi yıpratacak ve bunlara da gene babam gülerek cevap verirdi işte ben bunun için benim sağlığımda bu işe geçmek istiyorum derdi yani benden sonra gelecekler benim kadar sabırlı olmayabilirler ama ben kendime güveniyorum İsmet Paşa'nın bu kararında ne kadar Kendine güvenin ne kadar dünya konjonktürün etkili olduğu hep tartışılmıştır Ama kesin olan bir ş var ki ülke içinde de koşullar artık Çok partili demokratik bir rejimi kaçınılmaz hale [Müzik]
28:08 getirmişti böyle bir rejimin ilk probı ise aynı günlerde mecliste yapıldı o gün gündemde Toprak reformu vardı daha adil bir toprak dağılımı için büyük Toprak sahiplerinin bir kısım arazilerinin kamulaştırılması isteniyordu Cumhuriyet Halk Partisi içindeki Toprak ağları çok rahatsız oldular bu tepkiyi de Menderes dile getirdi o gü Deek pek ön plana çıkmayan Menderes elinde kalın bir dosyayla kürsüye geldi uzun ve Çok etkili bir konuşma yaptı kanunun faşist olduğunu Hatta nazileri andırdığı söyledi kürsüden indiğinde Yıldızı iyiden iyiye parlamış o Mayıs sonunda yapılan bütçe oylamasında Tam 7 kırmızı oy çıktı bu 7 muhalif oy Aslında muhalefetin yeni kadrosunu ortaya
28:53 çıkarıyordu artık muhalif grubun adı ve adresi Bell şimdi bir çıkış yapmanın tam sırası beklenen çıkış 7 Haziran 1945 günü Cumhuriyet Halk Partisi grubuna sunulan 3 sayfalık bir önergeyle geldi Dörtlü Takrir adıyla tarihe geçen bu önergede İnönü'nün 19 Mayıs nutkun Atıf yapılıyor ve son derece saygılı bir dille ü istek sıralanıyor meclis denetiminin sağlanması siyasal özgürlüklerin genişletilmesi ve Parti çalışmalarının yeniden düzenlenmesi altında yine aynı Dört imza vardı Celal Bayar Refik Boraltan Fuat köpürlü ve addam Menderes önerge Cumhuriyet Halk Partisi grubu üzerinde bomba tesiri yaptı bu açıktan bir meydan
29:39 okumayı acaba iş yeni bir partiye mi gidiyordu Ben sayın Celal bayar'a sordum Siz dörtlü takriri verdiğiniz zaman Parti kurmayı düşünüyor muydunuz dedim bana cevap olarak Aynen şunu söylemiştir bunu tarihe geçmesinde fayda olduğunu sanıyorum demişti ki biz dörtlü takriri verdiğimiz zaman sadece Cumhuriyet Halk Partisi bünyesi içerisinde ıslahat yapılmasını düşünmüştük ben kendim düşüncemi naklediyor arkadaşlarımın fikrine Hani tercüman olarak söylemiyorum ama benim sure-i
30:25 kadriyede bir parti kurm niyetim yoktu ve Cumhuriyet Halk partisinden ayrılmayı düşünmüyordum ama İsmet öyle düşünmüyordu dörtlü takririn görüşüldüğü bir parti toplantısında muhalefetin susturulması isteyenlere şöyle yanıt verdi muhalefeti parti içinde yapmasınlar çıksınlar karşımıza geçsinler teşkilatlarını kursunlar ve ayrı bir parti olarak mücadeleye girsinler işte ayr bir parti Fikri Cumhuriyet Halk Partisi içün getirildi Milli Şef gitsinler demişti acaba Bayar muhalefet liderliğine mi atıyordu şimdi fakat bilinen İsmet Paşa'nın ikinci bir parti kurulacak ise bunun
31:12 Celal Bayar'ın başkanlığında olmasını istediği neden bir defa laikliğe karşı Atatürk devrimlerine karşı bir Diren in veyahut çok fazla bir istismarın Celal Bayar'ın bulunduğu onun kurduğu bir parti tarafından yapılmayacak ve Celal Bayar eski bir başbakan devlet tecrübesi var Birçok tehlikelerin Türkiye'de nasıl yaşandığını görmüş şöyle diyeyim Celal Bayar'ın şahsı İsmet İnönü'ye muhalefet partisi kurma için bir bir Garanti sayılıyor
31:59 Bayer o sırada endişe içinde attığı adımın sonucunu bekliyordu silahını ateşlemiş karşıdan gelecek sese kulak kabartmış tı Halk Partisi'nin bu başkaldırı tepkisi beklendiği gibi oldu önce Dörtlü Takrir mecliste ağır eleştiriye uğratıldı ardından da 21 Eylül 1945 günü Cumhuriyet Halk Partisi Divanı oy birliği ile Dörtler en sivrilen ikisini partiden ihraç etti Menderes ve Köprülü atılıyor bayara da böylece gözdağı veriliyordu bu Menderes'in 30 yıllık siyaset Yaşamının tam orta noktasıydı 15 yıllık CHP macerası Böylece sona eriyor ve o günden itibaren yine tam 15 yıl sürecek bir muhalefet dönemi başlıyordu arkadaşlarının partiden atılmasından sonra şimdi gözler Celal bayar'a
32:45 çevrilmişti herkes Bayar'ın tepkisini merak ediyordu Eylül ayında yazlıkta bulunduğumuz Çeşme'den dönerken babam eee milletvekilliğinden ayrılmak arzusunu bana açmıştı ve Eee şimdilik bunu sana söylüyorum senden başkası bunu bilmiyor diye Eee bana adeta bir sır tevdi etmişti İstanbul'a geldiğimizde yakınlarımız acaba Babam bu durumda ne yapacak diye Eee bana sual soruyorlardı Tabii ben bu sırrı muhafaza etmek durumunda olduğum için hiç renk
33:32 vermiyordum Bayer bu sırrı bir hafta sakladıktan sonra açıkladı milletvekilliğinden istifa etmiş ama hala partiden kopmamış Aslında yeni bir Parti kurma kararını çoktan olgunlaştırmak yine de son adımı atmak için gözlerini Çankaya'ya dikmişti İnönü kabinesi istifayı Ankara hipodromunda bir at yarışı izlerken öğrendi İnönü burada kabine arkadaşlarına görüşlerini sordu hemen hepsi Bayar'ın siyasi hayattan çekileceği tahmininde bulundular İnönü tümünü dinledikten sonra kendi fikrini söyledi Bence Bayar Parti kuracaktır ve Bu memleket için hayırlı olacaktır müstakil Grup yerine müstakil bir parti ile karşı karşıya kalacağız hazırlığınızı ona göre
34:23 yapın in aylardır işareti Nihayet 1945 yılında meclisin açılış nutkunda verdi Bizim tek eksiğimiz hükümet partisinin Karşısında bir parti bulunmamasıdır dedi İnönü'ye göre daha önce yapılan iki girişimin tepkiler karşısında Başarıya ulaşamaması bir talihsizlik Ancak şimdi özgürlük ve demokrasi havasının doğal işleyişi sayesinde başka Siyasi partinin de kurulması mümkün olacak ve 1947 yılında ilk çok partili seçim yapılacaktı Bayar ve arkadaşlarının Tabii Bayar'ın etrafında toplanarak bir bir parti hareketine geçmelerini duyulduktan sonra sanırım ki İnönü Celal bayarı Nihayet Atatürk
35:10 döneminden tanıması Eee ciddiyeti üzerindeki Eee bilgileri veya fikirleri daha Eee olgun olduğu için sanırım Eee böyle bir partinin kurmasını teşvik eder de oldu kışkırtır da oldu E böyle bir ortamda Demokrat Parti doğdu yoksa İsmet Paşa çağırdı Celal bayarı sen işte majestelerinin muhalefeti ol vaziyeti idare edelim sen arada sırada muhalefet gibi bir şeyler söyle ben de kar böyle değil canım neden değil çünkü muhalefet olarak Demokrat Parti'nin 50'den önceki muhalefeti öyle Eee yabana atılır bir muhalefet değildi
35:56 Sert sertti hem de çok sertti bu sert muhalefete rağmen Bayar için çankaya'dan artık yeşil ışık yanmıştı Bu arada Refik koraltan da partiden ihraç edilmiş ve böylece yeni oluşumun Kurmay kadrosu tamamlanmıştı Bayar Menderes koraltan ve Köprülü yeni çok partili Rejimde terazinin diğer kefini bu D adam dolduracak D mütemadi toplanıyor ekseri Bizim evde herkes tahmin ediyordu bir parti Kurul daha açıklanmıştı bizim evin alt katında da Ajans France müdürlüğünü yapan bir zat vardı o ikide birde yolumuzu keserdi Biz çocukların bir parti mi kuruluyor Ne
36:41 haber filan diye bize sorardı Evet içeride gerçekten bir parti kuruluyordu Dörtler sabahlara kadar yeni partinin programı ve ilkeleri üzerinde çalışıyorlar tartışıyor çok elektrikli Anılar oluyordu Çünkü bir kere Köprülü Mizaç itibariyle hırçın bir adamdı rahmetli sert çıkışlar yapardı kızdığı zaman da ileri geliri de konuşurdu kırardı karşıdakiler çok defa Yani daha Parti kurulmadan dağılacaktır onun kavgaları yüzünden bizim evde olurdu birçokları sade Ben girerdim iç
37:26 işte çay kahve getir limonada götür falan E bir gün baktım babam koluna girdi köprünün babam olmasaydı bu parti ne kurulurdu ne devam ederdi Çünkü çok kavgalar oluyordu babam yatıştırıyor hep hemen aldı Köprülü içeri odaya götürdü E biraz sonra Menderes yanına gitti Aman Allah'ım ben su mu istediler bir şey mi götürdüm ama Köprülü veriş duruyordu böyle niye dedim kızmış Acaba böyle filan kendi kendime Bayar Başkan olayım demiş Tabii toplantılarda Herkes bir şey söylüyor muntazam devam etsin diye Vay efendim Niye o başkanlık teklif etti
38:13 diye ona kızmış kendi Başkan olmak istiyormuş partinin programı üzerindeki tartışmalar Nihayet aralık ayı başında tamamlandı programı ve partinin kuruluş bildirgesini yine aynı evde Koral Tan'ın kızı Ayhan D etti Son olarak iş partiye bir at bulmaya Kalmıştı bir gün E benim çok eski arkadaşım olan Nilüfer yemeğe davet etti beni eve gittim Celal Bayar Nilüfer ben bir de özel şahingiray vardı o zaman şahingiray değil İsmi Celal Bayar hanımı oturuyoruz işte o Celal Bayar da dedi ki Demokrat Parti'nin adı ne olsun Hadi bakalım Siz söyleyin gençler filan ne gibi isimler var dedim ben doğan güneş partisi olsun diye
38:59 konuşuluyor dedi Bir de Demokrat Parti benim fikrimi sorarsanız dedim Demokrat Parti olması daha uygun Çünkü her lisanda Demokrat kelimesi vardır ve kolay akılda kalır çocuğa isim de konmuştu Bayer Nihayet kuruluşundan beri içinde yer aldığı CHP'den istifa ettiğini açıklı verdi Şimdi sıra köşkün nabzını yoklamaya gelmişti Koltuğunun altına programını alıyor cebine de Partinin bir rozetini koyuyor ve ispat paşadan randevu istenmiş alınmış köşke çıkıyor köşke çıkınca şakalaşıyor e Celal Beyer rozeti veriyor Diyor ki paşam bunu sizin yakanızda da görmek bizi çok memnun
39:45 edecektir Paşa gülüyor asıl şu konuşma cereyan ediyor diyor ki İnönü programı alıyor ve soruyor Terakki perverler olduğu gibi itikadı diniyeye Biz riayetkar diye madde var mı Celal Bayar Hayır paşam laikliğin dinsizlik olmadığı var ziyan yok Köy enstitüleriyle İlkokul seferberliği ile uğraşacak mısınız yani bunlara karşı uğraşacak mısınız Hayır dış politikada ayrılık var mı Yok o halde Tamam bu Tamam Aslında 23 yıl sürmüş bir tek parti rejiminin noktalanması anlamına geliyordu Bayer çankaya'dan dönerken Demokrat Parti kuruluş vizesi [Müzik]
40:32 cebindeyken bir kelime değildi demokrasi rejimi gibi Demokrat kelimesi de halka yabancıydı ancak halk kısa zamanda bunu kendi diline çeviri verdi köy kahvelerinde Demokrat yerine Demir krat denmeye başlandı Demokrat partiden söz edilirken Demirkırat Partisi deniliyordu Demirkırat giderek demokrasinin simgesi oldu Türkiye'de bazen dörtnala Bazen gemlenmek kolay tam 23 yıllık tek parti döneminden
41:18 sonra Türkiye 1946'da bir kez daha Demokrasiyi denemeye karar vermişti o güne kadarki Her denemede rejim olmu ve kısa zamanda vazgeçmişti şimdi bir yenisi geliyor acaba Atatürk'ten bu yana peşinden koşulan çok partili rejime Bu kez ulaşılabilecek miydi demokrasinin takvimi 7 Ocak 1946 Pazartesi sabahı işlemeye başladı O gün Türk siyasi tarihinde Bir dönüm noktası oldu Türkiye Cumhuriyeti sabah tek partiyle uyandı akşama artık çok partiliydi dp'nin Sümer sokaktaki genel merkezinde o gün tam bir bayram havası yaşandı 23
42:04 yıllık tek partili rejim değişmişti artık bir muhalefet partisi ve iktidar alternatifi vardı partiyi Kuran D adam Bayar Menderes Köprülü ve koraltan ilk basın toplantısında programlarını açıkladılar basın toplantısını merakla izleyen gazetecilerden biri de Metin Toker adam Menderes'e hatırlıyorum orada şu soru soruldu yeni partinin CHP'ye nazaran yeri neresidir Bayar demokrattır diye geçiştirdi Adnan Menderes belki iki parmak daha soldadır dedi Aslında DP CHP'nin iki parmak sağındayım demokratlar siyasal yer
42:50 pazenin sağına oturuyorlardı dp'nin iki temel hedefi vardı ekonomide liberalizm Siyasette demokrasi Parti programı her alanda daha serbest bir düzen ve kitlelere de refah vad ediyordu ama ülke gibi partinin Kendisi de refaha muhtaçtı Sümer Sokak'taki Demokrat Parti'nin Merkezi bahçe içinde üç katlı bir Ankara'nın ilk evlerinden villa şeklinde basit bir Evdi Parti imkanları çok kısıtlıydı Ancak böyle bağışlarla Eee kendisini idame ettirebiliyor oldu faaliyetlerini Tabii Eee koltuk vesaire
43:36 de Eee aynı şekilde etraftan derleme suretiyle yapılmıştı bu partinin genel kurulun Eee toplandığı masada Eee bizim babamın Çankaya'daki evinden eee götürülmüş bir bir masaydı şeyleri dolapları da evrak dolabı olarak kullanılmıştı parasızlık büyük sorundu kuruluş günlerinde Bayar Nereden para bulacaksınız diye soran gazetecilere şöyle diyordu 18 milyon içinde bize yardım yapabilecek 100 veya 200 kişi bulabiliriz bunlardan Beşer 100 lira alsak 100.000 L eder ki bununla bir ik sene idare ederiz Bayar umduğundan
44:21 fazlasını buldu DPY çok kısa zamanda yüz binler akmaya başladı Cumhuriyet Halk Partisi Merkezi ulusta şimdi müze olan yerdeydi orası böyle lordların çalıştığı sekreterler e kalantor kimseler iyi giyimli şık adamlar öyle bir soğuk yer ona mukabil Sümer Sokak son derece canlıydı köylü gelir Kasabalı gelir kurucular da çok Can yın davranırlardı herkesle görüşürler yani böyle bir canlı ve yeni bir dönem açılıyor havasını Taşıyan Hakikaten de yeni bir
45:10 dönemin heyecanını taşıyan bir yerdi partinin lokomotifinin Celal Bayar olduğu kuruluşun ertesi günü yapılan genel başkan seçiminde de ortaya çıktı 8 Ocak günü 4 kurucu bir araya gelip kapalı oyla lideri belirlediler D oydan üçünde bın Kime oy verdiği hiçb zaman açıklanmadı Demokrat parin bir anda ilgi odağı haline gelmesi halk partisin derin uykusundan uyandırmaya yetti iktidar için tehlike çanları çalmaya başlamıştı in hemen Şubat ayından başlayarak aldığı bir dizi kararla liberalleşme bayrağını dp'nin elinden almak için harekete geçti önce öğrencilere ütl hkı tanı ünitel Öç edild ve kısıtlamalar gevşeti köylüyü
45:58 ezen bazı vergiler kaldırıldı işçiler için sigorta güvencesi getirildi ardından en önemli darbe indirilmek üzere Kurultay olağanüstü toplantıya çağrıldı 8 yıl önceki ilk olağanüstü toplantıda İnönü değişmez genel başkan ilan edilmişti Bu ikinci toplantıda ise değişmez başkanlık unvanına inenü isteği üzerine son ver artık genel başkan seçimle iş başına gelecek Ama kurultayın asıl sürprizi bu değildi Milli Şef eski meclis binasındaki tarihi kürsüden Cumhuriyet Halk Partisi milletvekillerine Tari ancak beklenmedik
46:44 şu açıklamayı yaptı seçim meselesi tek Dere milletvekili seçimini ilk defa tecrübe edeceğiz Eğer bir ay içinde olağanüstü bir engel çıkmazsa yeni seçime gitme kararınız şüphe etmek istemem ki şimdiye kadar kurulmuş olan partiler seçime Par olarak büyük milletin her kabı yürekten makbul
47:29 [Alkış] müdur çok partili seçim dönemi artık açılmıştı ama İnönü Bu arada bir de sürpriz yapmış ve seçimleri erkene almıştı Bu konuşma Demokrat Parti'yi karıştırdı Zira normal seçim tarihine daha bir yıl vardı İnönü seçimi öne almakla daha yeni doğmuş muhalefeti hazırlıksız yakalıyor dp'nin deyimiyle tam bir baskın yapıyor [Müzik] sadece 4 aymu hen emekleme çağındaki bir partinin seçime giresi inh daha taş örgüt kuramamış milletvekili adayları bile belirlemişti seçimlere kılm sandıktan kaçıyorlar gibi görünecek varız deseler bu örgütlenme ile yenilgi kaçınılmaz
48:16 olacaktı bu noktada Demokrat Parti TAV [Müzik] belirlemek Ankara'da Eee Kızılay civarında sümmer Sokak'taki genel merkez binasında Martın sonu yahut Nisanın haftası olacak teşkilatını tamamlamış olan illerden birer deleyle toplandık miktarı 50 ile 60 civarında ilk defa Herkes birbirini görüyor ama herkes birbirine karşı sevgiyle saygıyla heyecanla bağlıydı heyecanla bakıyordu adeta bir Hısım çok daha yakındı Herkes birbirine kendi muhitinde
49:02 karşılaştığı ve halktan gördüğü yakınlığı itibarı ve alakayı aktarıyordu delegelerin tartışacaklar Asıl sorun Erken seçim baskını karşısında ne yapılacağı dı demokrasiye atılan ilk adımla birlikte ilk gerilim başlıyordu Temmuz ayındaki Genel seçimlere kadar önlerinde bir de Mayıstaki yerel seçimler vardı yani iki seçim heyecan içinde bir araya gelen il ve ilçe başkanlarından yerel seçimlerin boykot edilmesini istedi Zaten başka çareleri de yoktu DP ilk güç gösterisini yapıyordu seçimlere katılım gerçekten çok az oldu bu dp'nin potansiyel gücünü gösteren ilk işaretti Tabii bu boykot CHP cephesinde büyük tepki yarattı acaba
49:48 Çok partili rejim işlemeyecek miydi yeni bir serbest fırka olayı mı yaşanacaktı İşte tam bu aşamada CHP'li Nihat Erim o ünlü şal yazısını yazdı 30 Mayıs 1946 günü ulusa yayınlanan makalede şöyle deniyordu sosyal bünyede derin rahatsızlıklar müşahede edildiğinde bunu gidermenin yolu bir müddet için Hürriyet ilahın üzerine bir şal örtmek ve yukarıdan aşağı bir otorite tesis etmektir acaba İnönü elleriyle kurduğu çok partili rejimin üstüne bir şal örtmek yana mıydı Çankaya'da İsmet Paşa'nın nabzını yokladı dp'nin seçim karşıtı propagandasından yakındı Kendi görüşlerini söyledi erim'in O gün hatıra
50:34 defterine yazdıklarına bakılırsa İnönü Aynen şu karşılığı verdi ben ihtilalci ve kuvai milliyeci ismetim biz bu devleti yoktan bu hale getirdik 3 be çapulcuya maskara etmeyeceğiz yaptığımız bir tecrübedir muvaffak olursak ne hala olmazsa vazgeçer birkaç sene daha eski usulde gideriz bu sözler o günlerde Çankaya zirvesinde esen soğuk havanın en somut göstergesiydi çok partili rejim daha doğduğu yıl Can çekişmeye başlamıştı zirvedeki havayı en iyi hisseden ise Celal bayarı yılların tecrübesiyle artık nerede gaza basılacağı nerede fren yapılacağını çok iyi biliyordu muhalefette ölçünün dozunu kaçıranları o uyarıyordu Celal Bayar bir seyahatimiz bana dedi ki
51:23 bunlar Dedi hiçbir şeyden habersiz kimseler bugün dedi İsmet başa iki Jandarma gönderir partinin kapısına kilit Asar ve kimsenin sesi çıkmaz dedi Bayer çok partili demokrasinin kaderinin hala milli Şefin ağzından çıkacak İki kelimeye bağlı olduğunu biliyordu tehlike karşısında hemen tutumunu değiştirdi ve Genel seçimlere katılma kararı aldı ilk tehlike atlatılmış zirvedeki gerginlik dindi Türkiye ilk defa çok partili seçim hazırlığına girdi kimsenin tecrübesi yoktu el yordamıyla gidilecek [Müzik] ülke birdenbire daha önce hiç yaşamadığı türden bir siyasi canlanmaya ayaklandı 23 yıllık iktidar partisinin yarattığı
52:08 bıkkınlık kitleleri bir çığ gibi DP mitinglerine akıyordu duvarlarda ilk kez özgür bir seçime özgü afişler görülüyordu [Müzik] Yıllardır muhalefetsiz bir seçime alışmış Halk Partisi de hareketleniyor bir seç yeni yeni boş gösterenler arasınd is mat [Müzik]
52:54 ğ iı sü içind bütün Türkiye ğ işte birası dmy gazete ve dergilerdeki ateşli yazılarıyla İsmet Paşa rejimine kafa tutan bu genç adam dilerin dikkatini çekmişti Kayseri tank taburunda askerliğini yaparken dp'den milletvekilliği teklifi aldı 46 seçimleri için Parti teşkilatını kurmak üzere gelen Refik koraltan geldi karargaha işte Buyur ettik efendim işte bizim de mücadelemiz
53:42 Hürriyet mücadelesi sizin de mücadeleniz Hürriyet mücadelesi işte şeye Demokrat Parti'ye girin dedim ki evet Her ikimiz de Hürriyet mücadelesi veriyoruz ama ben benim Hürriyet anlayışım da sizin Hürriyet anlayışınız aynı değil Onun için ben sizin partinize girmem Efendim işte girin sizi milletvekili adayı göstereceğini göstereceğiz seçilecek bir yerden göstereceğiz falan kabul etmedim bundan sonra şey e Bursa İl Başkanı telefon etti efendim siz partiye girmeyin yalnız aday gösterelim Biz sizi bağımsız aday gösterelim O zaman da ben meclise
54:28 girince çok şeyler yapılabilir zannediyordum bağımsız olacağını da ilan edeceksiniz öyle mi Tabii dediler bağımsız adaydır diye Bursa'dan 46 seçimlerine Böylece katıldık ve kazanamadık Türkiye İşçi Partisi'nin gelecekteki lideri de siyasi kariyerine DP listesinden başlıyordu ve dp'nin ağır topu Milli Mücadele kahramanı Maraşal açıkçası maraşalın pek aktif politika yapacak hali yoktu ama İsmet Paşa'nın karşısına böyle tarihi bir şahsiyeti çıkarmak dp'nin işine gelmişti Çakmak Genelkurmay başkanlığından alınınca inye darılmış Bu yüzden de Chp'nin milletvekil
55:14 tekliflerini defalarca reddetmiş ama dp'den teklif gelince hiç çekinmeden aday olmuştu Bir yandan aday bulma yarışı sürerken öte yanda eski alışkanlıklar Hemen kendini göstermekte gecikmişti DP adayları kampanyalarını bin bir güçlükle sürdürüyorlardı biliyor musunuz Yani böyle rahat rahat gitmezler de konuşmalarını yapmadıkları yere hep rahatsız edilirler takip edilirler olmadık şeyler olurdu Onun için bunlardan babamı kurtarmak için mesela Karadeniz'e gittiyse iç ele gitti de hem gayet rahatlıkla edirem de girerken bir köprü vardır köprüden geçmek gerekir edde girebilmek için köprüye geldiğimiz zaman bir kalabalık Fakat aynı zamanda
56:00 köprünün üzerinde yere serilmiş Türk bayrağı vardı Ben arabada Bayar'ın yanındaydım Bayar üzüldü ve irkildi ya bayrağı kaldırıp geçmek veyahut bayrak üzerinden geçmek Tab bayrak üzerinden geçmek diye bir şey bahiz konusu olamazdı baya bir an düşündü dedi vatandaşları karşılıklı husumet haline gelmelerine ve bilhassa kavgalı hale sokulmasına kesin olarak Arzu etmem Bu hakikaten üzücü çirkin Tedbiri almak isteyenler kendi yüzlerinin karasıyla baş başa kalsınlar Biz Balıkesir'e dönelim ve bir başka zaman edremi de tekrar geliriz dedi ve
56:46 döndük Bayer tüm kampanya boyunca son derece dikkatli bir tavır sergiledi gittiği yerlerde gördüğü İlgiye rağmen kitlelerin tepkisini yatıştırmaya çalışıyordu Adnan Menderes'e gelince o doğduğu büyüdüğü ve yıllardır CHP Milletvekili olarak seçildiği Aydın'da Bu kez kurucusu olduğu Demokrat Parti için oy arıyordu Aydın'a güveni sonsuzdu bozdağan diye bir yer vardır ilçe oraya beraber gittik orayı kuruyoruz Doktor Sen otur dedi bu belediye parkında dolaş haber ver Benim geldiğimi belediye parkında oturduğu bir kanepenin üzerinde Ben dolaştım benim Çarşı pazarda hastalarım var Onları gördüm müteşebbis heyeti de
57:31 kurdum bir doktor buldum bir Dişçi buldum teknisyen bir terzi buldum bir berber buldum bir de çiftçi buldum müteşebbis heyetini kurdum ilçede Adnan beyi de söyledim her tarafa söyledim Hiç Kimse gelip Adnen Bey'i görmedi ben gittim adn bir kara kara düşünüyordu Doktor anladım dedi anladım ikbalin olduğunu idbar ne demek olduğunu [Müzik] anladım Nihayet büyük gün geldi çattı sandık başlarında güler yüzlü liderler ve ürkek seçmenler kuyruk oldular ilk kez CHP dışında da seçenekleri vardı Ankara Sümer Sokağı yurdun dört bir
58:18 yanından telefonlar yağıyordu başta tüm telefonların bir tek ortak mesajı vardı seçimleri kazanıyoruz ama saatler geçtikçe gelen mesajlar da değişir oldu sandık başlarında bir şeyler oluyordu evet genel merkezdeyim e İlk başlarda işte seçimler başladı e sandıkların kapanması veyahut da seçim müddetinin sona ermesine yakın e illerden haberler geliyordu Ve çok müspet Demokrat Parti'nin kazandığı haberleri geliyordu Eee sandıklar açıldıktan sonra daha
59:03 doğrusu sonradan duyduğumuza göre pek çok yerde bu sandıklar kaçırılıp Eee vil valiliklere götürülüp veyahut gizli yerlerde Eee saklanıp tekrar Eee açıklandığı zaman durumların ters döndüğü haberleri de geliyordu telefonlardan seçim gününde sandıkları dolaştım Ben 46'da orada çok yerde Çünkü kanun hükmü icabı açıktı Rey tasnif gizli Jandarma silahıyla orada baskı yapıyor bir defa bütün hakim olan para bakımından devlet otoritesi bak hakim
59:49 olanlar Sandık başında Kime veriyorsun Teyyare Hırsızı Bayar Rey vereceksin Milli Mücadele kahramanı Atatürk'ün yakın arkadaşı inönü'yü vereceksin Rey verenlere karşı söylenen söz buydu ve o devrede biraz ne karışıyorsun ben istediğimi verim diyenlere ve diğerlerine cesaret verici harekette bulunanlara karşı ağır muamele yapılıyor al Jandarma bunu götür karakola deyip karakola götürenler de vardı Ben o tarihte Manisa'nın Soma ilçesinde yargıç yardımcısı olarak bulunuyordum Manisa'dayım seçimlerden
1:00:36 sonra yapılan hilelerin nasıl yapıldığını öğrenmek için arkadaşlarımdan rica ettim Bana belediyede sandıkların getirildiği bir odada Dolabın içinde tasnif mazbatalarını gösterdiler dolabın arkası kontrplak idi Ve duvar yoktu kontr plağa çıkarıyorlar mazbatalar dolaptan alınıyor tekrar yerine başka değiştirilmiş mazbatalar veriliyordu sonuç tam bir fiyaskoydu Türkiye'nin ilk çok partili seçimine hilenin lekesi karışmıştı tek parti döneminden kalma
1:01:23 seçim yasası gereği seçmenler oylarını herkesin gözü önünde açık olarak Sandığa atmışlar ve bu Oylar sandık kurullarınca herkesten gizli sayılmıştı hile kaçınılmaz gibiydi mazbatalar çalındı sandıklar kaçırıldı Oylar değiştirildi seçmenler dövüldü DP genel merkezindeki Zafer sarhoşluğu Karanlık bastığında yerini hayal kırıklığı ve isyana bırakmıştı Demokrat Parti merkezinde müthiş bir Hiddet ve müthiş protestolar türkiye' her tarafından adamlar geliyordu her tarafta hile yapıldığını söylüyorlardı yani böyle bir kaynaşma Havas oldu o gece gelen meraklı telefonlardan birinin ucunda da Adnan Menderes vardı Aydın'dan ve Kütahya'dan aday olmuştu doğum yeri
1:02:10 Aydın endişe içinde sonucu bekliyordu Ama sonuç hüs Aydın kaybetmişti Ankara'ya eşine telefon etti toparlan aın çiftliğe ses söü Sen Kütahya'dan seçildin dedim Evet bak dedi Şaka yapıyorsun dedi pek hoş bir Sak öle mi Aynen pek hoş bir sakal gelince saklasaydım dedi Kütahya'dan kazandığını öğrenince o Adnan Bey gitti o meyus Adnan Bey gitti yeni bir heyecan yeni bir şev yeni bir neşe yeni bir moral kazanan g
1:02:56 or neşesiz biryu ilk gelen haberler Hiç iç açıcı değildi heres ne yapılacağını soruyordu ama taşak çoğ CHP örgütü sandık başlarında yapacağını yapmıştı bpe göre in adil bir seçim istiyordu fasun Neni seçim sistemi ve taaki bürokratlar Kötü alışkanlı hiçb Zaman inönü'yü sorumlu tuttu O seçimler 1950 seçimleri kadar dürüst olmadı kanım o ve o vakit Biz birtakım seçim sandıklarını ırmakta da bulduk akılsızca değiştirilmiş ve
1:03:43 atılmış eğer o seçim 1950 seçimleri gibi dürüst bir seçim olsaydı AK Partisi kazanırdı Aslında seçim hilesiz de olsa dp'nin kazanma şansı yoktu çünkü yeterli sayıda aday çıkaramamış lardı yine de Demokrat Parti 46 seçimlerini daima bir Propaganda konusu yaptı artık Arkasında bir kitle desteği vardı Gerçi seçim sonuçlarına göre 465 milletvekilinden 62'si kazanabilmek halkı peşine taktığının farkındaydı eresi günü Demokrat Parti'ye bütün köylüler geldi ağlayanlar birbirini boyn s artık bundan sonra re sandığına gitmeyeceğiz bizi saysınlar
1:04:31 biz sayacağız Eğer gitmek lazım Gelirse bizi Ankara'ya kadar götürür Ankara'ya gidelim Rey olarak bizi saysınlar biz Rey olalım bu heyecanı kaybetmemek için biz mecburduk Demokrat Parti olarak mücadeleyi yapmaa yeni bir dönem açılmıştı asıl Her şey bundan sonra başlayacaktı iyi niyet vardı Ancak denims kötü alışkanlıklar yanlış anlamalar ve eldeki iktidarı kaçırma telaşı vardı Her iki taraf da nasıl sonuçlanacağını bilmediği bir mücadeleye kayıyordu nerede biteceği bilinmeyen bir döneme giriliyordu [Müzik] seçim ertesi meclisin ilk Demokrat milletvekilleri Ankara'ya akmaya
1:05:17 başladılar uğurlama ve karşılama törenleri protesto mitinglerine dönüştü Hele en çok oyu alan marş garan Ankara'ya uğurlanışı tam bir gövde gösterisi heyecanlı nutuklar marşlar ve alkışlar arasında Mareşal meclise uğurlandı yol boyunca trenin geçtiği yerlerde köylüler Mareşal selamlamaya çıktılar Ankara muhalefeti bekliyordu ilk toplantı Sümer Sokak'taki genel merkez binasında yapıldı her yerden kazanmış olanlar geldiler şeye Parti binasına partinin salonunda da toplanıldı ilk mevzu Bu seçimlerde çok hile yapılmıştır
1:06:02 mazbatalar tahrif edilmiştir değiştirilmiştir sine-i millet lafı işte ilk kez o gün gündeme geldi yani iktidar ve meclis tanınmayacak milletin sinesine dönülecek ve muhalefet bir halk hareketine dönüştürülecektir milletvekilleri ateşli nutuklar bu seçeneği tartışırlar Ken Bayar geldi Bayer Biz bütün bu söylediklerinizi meclis kürsüsünden ifade ederiz Fakat bu şekilde terk etmek memleketi anarşiye götürebilir haklı da olsak diye onun için biz meclise girelim ve bütün çiğnenen hakları dile
1:06:50 getirelim mücadele edelim meclis kürsü bu mücadele için çok lüzumlu ve yerinde bir şeydir kürsüdeki meclise iştirak edeceğiz denildi karar altına alındı Nihayet Türkiye'nin ilk çok partili Meclisi 5 ağustos günü açıldı 62 DP milletvekili genel kurul salonunun sağında CHP grubu da soluna gündemin il maddesi Cumhurbaşkanlığı seçimi halk partisin adıb inön DP ise İsmet Paşanın karşısına bir başka askeri şahsiyeti çıkarmayı uygun bulmuştu
1:07:35 marşal Fevzi çak Oylar kullanıldı ve tabii inön kazandı adet gereği meclis başkanı Çankaya'ya çıktı ve yeniden seçilen Cumhurbaşkanını yemin töreni için meclise davet et adet ü İnönü smoky meclise girdi ama işte burada hiç de Adet olmayan bir durumla karşılaşıldı Demokrat Parti sıralarındaki oturdular ve hiç alkışlamadı Halk Partisi sıralarındaki ayağa kalktılar ve müthiş tezahürat yaptılar bizim o zamanki ifademiz şu oldu Eee meclis her şeyin üstündedir yani
1:08:22 meclisin bir uzv sudur Reis Cumhur da olsa düşüncesiyle Biz hem Demokrat Parti Reis Cumhur olsun isterse Halk Partisi olsun şey edilmedi böyle ifade edildi O zaman bu meclisin tarihindeki ilk oturma eylemi her ne kadar depeler bu tavırlarını demokratik ilkelerle açıkladılar da asıl olan TP grubunun İsmet Paşa'ya karşı bir tepkisi hem de çok partili meclisin ilk toplantısında ortaya konmuş bir tepki ilk kez Milli Şef mecliste böyle protesto ediliyordu toplantı sonunda Bayer ve Arkadaşları ise meclis kapısından çıktıklarında Ulus meydanını dolduran büyük ve heyecanlı bir kalabalıkla karşılaştılar Alkışlar
1:09:08 ve tezahürat Biraz sonra tek bir Slogana dönüştü yeter Söz milletindir işte Türk siyasi literatürüne 46 ruhu olarak geçen dönem bu sloganla açıldı halk artık iktidarın kaderi üzerinde söz sahibi olmak istiyordu zorlu bir dönemdi talihsiz bir seçim Yıpranmış bir iktidar mecliste zayıf Ama halk arasında güçlü bir muhalefet bu Bileşim çıkacak sonuç gerilim Cumhuriyet Halk Partisi tam bir kargaşa içindeydi Halk Partisi'nin artık halkın Partisi olmadığı ortadaydı ancak kimse ne yapılabileceğini de bilmiyordu Parti 23 yılın hareketsizliği le [Müzik] hantallaşmak aldı yerine sert tabiatlı
1:09:54 Recep Peker'e atad TP ise sürekli hücum taktiği uyguluyordu tırmanan gerginlik sonunda Bütçe görüşmelerinde Menderes'in konuşması sırasında patladı kürsünün altında şöyle bir yer vardır kürsü böyleyse altında bir yer daha var Orayı doldurmuş kağıtları eski tabirle Eser Cedit kağıdı derler yani muntazam beyaz kağıtlara yazılmış daktilo değil el yazısı el yazsı eski yazı yani yeni yazı gün okunmaz Neyse Aydan Bey oradan bir tomar çıkarıyor okuyor ama mecliste çıt yok öyle dinliyorlar herkes dinliyor
1:10:40 hakikaten böyle bir orkestra konser falan olur ya ses falan kesilir tık tık vurur şey ondan sonra Müzik başlar onun gibi ses s yok sert bir tenkit yapıyordu zaten Adnan Menderes ilk devlet adamlığı şöhretini parlaman şöhretini o meşhur bütçe müzakereleri bütçe tenkidi sırasında yapmıştır Bun şey konuşurken laf atılıyordu adam Menderes konuşurken sonra Recep Peker söz aldı Bu arada adn Menderes hakkında psikopat bir zihniyetin tezahürü gibi bir laf etti bu
1:11:25 psikopat lafı ortalığı birbirine katmaya yetmişti TP sıralarındaki sorunu çözmece Meclisi topluca terk ettiler yalnızca milletvekilleri değil dinleyiciler bile galeyana gelmişti Ben de dinleyici locası dayım önümde de bir öğretmen Hanım var a Bir de baktım Hanım ayağından topukla pabucunu çıkardı aldı böyle Aman gittim Ne yapıyorsunuz dedim filan nu Hanım ismi de Nuri Hanım ne yapıyorsunuz dedi Bun dedi kafasını atacak aman dedim Yapmayın etmeyin filan zor teskin ettim Hanım nasıl diyor bir başbakan çıkardı psikopatlar der diyor karşı taraf e dedi Dedim işte Dilin kemiği yok ya
1:12:15 dedi Demokrat parin kurultayı partiler arası gerginlik dorken toplı Ankara Yeni Sinem önü şer gibi kalabalıktı ilk büyük kongre hakikaten görülmeye değer bir atmosfer içindeydi bir taraftan heyecan bir taraftan bayram bayram havası orayı Türkiye'nin her yerinden insanlar vardı konuşma duyulmuyordu dinlenme duyulmuyordu sabahlara kadar devam ediyordu bu kadar vecd içerisinde kongreler yapıldığı siyasi tarihimizde nadirdi Cumhuriyet kurulduğundan beri ilk kez s insanlar serbestçe konui bir kürsü bulmuşlardı 23 yılın susamlı yakın Dele 5 gün boyunca iç döktü gün
1:13:04 üniformasız kravatsız unvansız günüydü müthiş bir hürriyet gösterisi yapılıyordu isteyen istediğini söylüyor en ağır eleştiriler dile getiriliyor kimse mikrofonu bırakmak istemiyordu Biz bir mirab gibi gibi bir gibi kürsüye atladık anlaşılıyor ki iktidara gelme Yolları Halk Partisi'nin kullandığı usul metotlarla ancak mümkündür kanun yollarıyla mümkün değildir bizim çektiğimiz nutuklar karşısında bayağı soğukkanlı olarak Pekala dedi Arkadaşlar siz kestirmeden gitmek istiyorsanız kılıcınız Keskin olsun Biz hukuk yollarından ayrılmayacağız sırtımız teneşire deyinceye kadar biz hukuk yoluyla mücadele edeceğiz dedi bize inananlar
1:13:50 kalır size inananlar sizinle gider bize inananlar Bir yarım saat sonra Bayar bu konuşmasını dinledikten sonra bizden ayrıldılar hep beraber olduk sonra nihayet son gece Bayar yeniden genel başkanlığa seçildi ardından da sabaha karşı Hürriyet Misakı ya da bugünkü adıyla Özgürlük Yemini adı verilen bir rapor okundu DP bu raporda ü önemli talepte bulunuyordu antidemokratik yasaların kaldırılması vatandaşın oyunun güvence altına alınması ve devlet başkanlığın başkanlığından ayrılması hatırladığım göre o zaman Burhan belge rahmetli Burhan belge ayağa kalkarak şöyle dedi huriyet misakın kaimen yani ayakta kabul
1:14:40 etmeliyiz bütün salon ayağa kalktı ve hürriyet Misakı kabul edildi kongrede Esen Bu heyecan Fırtınası Tabii Cumhuriyet Halk partisi' oldukça Tedirgin etti hele başın İnönü'ye Kızıl Sultan diye hitap etmesi büyük tepki yarattı ancak İnönü fazla gerilim istemiyordu rejimin ayakta kalabilmesi için diyaloğa ihtiyaç vardı iki ayrı Kutupta yaşayan bu iki parti arasında diyaloğu sağlayabilecek tek kişi de kendisiydi ilk kez bu dönemde adeta üzerindeki CHP Genel Başkanı unvanından sıyrıldı partinin başına bir vekil atadı tarafsız bir Cumhurbaşkanı görünümüne büründü ve arabuluculuk için kolları sıvadı in bu yeni girişiminde ilk başarısı
1:15:26 başbakanı pekerle Celal bayarı Çankaya'da bir araya getirerek dilerin yeniden meclise dönmelerini sağlamak oldu bu hakem rolü bir süre devam etti ama BP CHP sürtüşmesi dinmedi Bayer hükümetin baskılarından şikayetçiydi Peker de muhalefetin yıkıcı faaliyetlerinden acilen bir çare bulmak gerekiyordu aranan çare Gazi çiftliğinde İnönü'nün Nihat erimle yaptığı bir sabah yürüyüşünde bulundu İnönü bu iin içen çıkacağız Erim yol göstermek size düşüyor paam deyince İnönü kararını vereve döner dönmez Nihat Erim bir beyanname yazdırdı 12 Temmuz beyannamesi adını alan bu belge adeta çok partili rejimin kimlik kıydı in son zamanlarda
1:16:13 iktidar ve muhalefet partilerinin liderleriyle yaptığı görüşmeleri anlatıyor vea [Müzik] muhale kendisini her iki partiye karşı eşit derecede sorumlu görüyordu açıkça yazmasa da bu fiilen CHP genel başkanlığından ayrılmak demekti Cumhurbaşkanı partiler üstü bir rol üstleniyor ve demokrasi işte böyle işlemelidir demek istiyordu bu gerginlik sıralarında iki Ara bulucu vardı Biri CHP'li Vehbi Koç biri şeyle Eee depee yakın avunduk Üzeyir avunduk
1:16:59 onlar kendi partileriyle İsmet Paşa arasında bir yumuşatma görevi yerine getiriyor fevkalade gergin ortam Bu sırada bu hadiselerden dolayı İsmet Paşa'da çok müteessir olmuş ki beni bir gün şeye çağırdı köşke çağırdı köşkte oku şu yazıyı oku dedi okudum yazıyı Ne diyorsun dedi ve İsmet Paşa'ya Ben fevkalade isabetli olmuş Paşam bu tansiyonu çok düşürür dedim gerçekten de 12 Temmuz beyannamesi radyoda yayınlanınca tansiyon düştü DP ferahladı Bunalım
1:17:45 atlatılmış beyanname radyoda okunduktan sonra gece Refik koralan Çankaya Köş telefon eder uzun uzun me eder beyannameyi ve İsmet başı o kendine has heyecanlı edasıyla ve sözleriyle isfet baş da muzipliği üstündedir Yav der ki Sor bakalım bu beyanatın basına ve radyoya vermekte bir mahsur var mıdır Aman der Refik koraltan keremin beni mahveder der Aslında korkması gereken biri varsa koraltan değil Başbakan reü Çü İsmet Paşa'nın beyannamesi daha çok sertlik yanlısı Peker'in bir eleştirisi gibiydi CHP içindeki ılımlı oluşan 35'ler grubu
1:18:31 Peker'in kellesini istiyorlardı Nitekim Kısa bir süre sonra başbakan istifa etmek zorunda kaldı yerine ılımlı Hasan Saka getirildi ardından da İnönü yanına eşini kızını CHP'den Nihat erimi ve dp'den Nuri Özsan alarak beyaz trenle bir yurt gezisine çıktı demokrasinin balayı başlıyordu beyaz trende büyük bir kompartmanda masa kurulmuş o masanın başında babam oturur masanın etrafında da bütün yanındaki arkadaşları otururlar Eee Biz de sofradaya herkese babamın adetidir zaten sofrada böyle herkes de ilgilenir Sohbet etmek ister bilgi alır herkesin hatırını sordu başka özel konularına geçti Nuri Bey de orada Tabii Nuri Bey benim
1:19:17 karşımda oturuyor Nuri Bey'e sıra geldi o yabancı O biraz daha böyle kendisi rahatsız ne yapacağını bilemiyor nasıl babama hitap edeceğini kestiremiyor işte Beyefendi diyor Paşa hazretleri diyor Fakat böyle bir daha bir rahatlayamıyorum daha mahcup filan derken başı İyi iyi iydi iyi ve masanın üzerine yattı adam bayıldı ilk kez cumhurbaşkanının sofrasında yemek yemenin heyecanıyla bayılı vermişti o gezi boyunca İsmet Paşa herkesi şaşırttı sanki CHP Genel
1:20:02 Başkanı İnönü gitmiş tarafsız bir Cumhurbaşkanı gelmişti gittiğimiz yerlerde bütün vilayetlerde Bizi hem Demokrat partililer hem CHP'liler Cumhuriyet Halk partililer karşılardı ve babam her ikisin aynı şekilde muamele eder Her ikisinin merkezlerini ziyaret ederdi aynı zamanda valilere giderdik ve valilere de bundan sonra artık valinin doğrudan doğruya her iki partiye aynı eşit şekilde muamele edeceklerini babamın onlardan bunu beklediğini ısrarla söylerdi kumandanlık giderdik onlara da aynı şekilde aynı telkini yapardı gelin görün ki iktidarla muhalefet arasındaki bu balayı havası bazılarını rahatsız etti DP içinde bir grup Daha sert daha hırçın bir muhalefet
1:20:48 başlattılar Hatta daha da ileri giderek bayarı uzlaşmacı suçladılar bunun üzerine bayard İnönü gibi kendi partisindeki Şahinleri tasfiye ediverdi ayrılanlar Maraşal Feyzi Çakmak önderliğinde millet partisinde toplandılar Böylece CHP ve DP kendi bünyelerindeki sertlik yanlıları arınmış oldular iki parti ve iki Lider İnönü ve Bayar bazen sertleşerek bazen bir bahar havası içinde kol kola ülkeyi Ere sürüklemeye başladılar Ere genç Türkiye'nin en pırıltılı en sancılı ve en fırtınalı 10 [Müzik] yılına İnsanların olduğu gibi
1:21:33 toplumların tarihlerinde de dönüm noktaları vardır bu dönüm noktaları bazen sessizce kendiliğinden çalar kapıyı bazen da korkunç bir gök gürlemesi gibi patlar 1950 yılı Türkiye için işte böyle bir dönüm noktasıydı 27 yıllık yorgun bir iktidara karşı içten içe kaynayan bir tepki 1950 baharında patladı toplum çeyrek Yüzyıllık kabuğunu çatlattı hem de sokaklarda kan akıtarak değil sandıklarda oy kullanarak Demir krat şahlanmış İşte bu yüzden 14 Mayıs 1950 seçimleri hep beyaz ihtilal diye [Müzik]
1:22:21 anıldı [Müzik] o Bahar Türkiye ayaktaydı yaklaşan değişimin ayak sesleri seçim kampanyası boyunca miting meydanlarında çınladı kitleler kıpır kıpırdı seçimlere bir ay kala Ankara ve İstanbul'dan iki cenaze kalktı ilki Recep Peker'in iydi inönün sert tabiatlı başbakanı hükümetten olduğu gibi dünyadan da Sessiz sedasız çekilip gidiverdi ancak cenaze hiç de o kadar mütevazi olmadı kurtuluş savaşı kahramanı ve Millet Partisi lideri marşal Fevzi Çakmağın cenazesinde olaylar çıktı Çakmak önemli isimdi ama iktidar başta cenazeye önem verilmedi Hatta radyolar
1:23:09 neşeli müzik yayınına devam ettiler birden halk sokaklara dökülüverdi cenaze töreni gösteri yürüyüşüne dönüştü olaylar çıktı bu iki cenaze iki partinin CHP ve dp'nin kamuoyu yoklaması oldu adeta değişimin Rüzgarı sert esmeye başlamıştı ama CHP'de bambaşka bir hava hakimdi erken bir zafer sarhoşluğu Partililerin başını döndürüp yanıltan seçim kampanyası oldu İnönü İstanbul Taksim'de on binler karşıladı Vali Fahrettin Kerim Gökay kürsüye çıktı ve işte paşam İstanbul dedi Oysa bu kalabalık o gün inönü'yü alkışlayıp gün sonra oyunu dpe vce Umut vericiydi Coşku dolu kitleleri
1:23:54 görünce İnönü keyiflen ve yanındaki gazetecilerle şakalaşmayı bir tanesi hatta takıldı Kaç yaşındasın dedi 26 yaşındaymış 26 paşam dedi Aman dünkü çocuk dedi Yani sen dedi Ben İzmir'i kurtardığım zaman daha doğmamıştı bile o şekilde takıldı ona ve Aman dedi Siz bari dedi beni hırpalamaya nasıl olsa patronlarını benim canımı okuyorlar Siz bari bunu yapmayın dedi herkes gülüştü ve onun üzerine gene konuşmaya devam etti ve umurumda değil dedi seçimin neticesi ne olursa olsun kazanan ben olacağım kazansak da kaybetsek de Zafer benim dedi miting meydanlarındaki bu hava inönü'yü etkilemişti Kasım Gülek yurt dışından döndüğünde inönü'yü son derece umutlu bulmuştu Seçimler ne olacak Ben dedim Eee Başkan bu seçimleri
1:24:42 Biz kaybedeceğiz canım dedi Sen ik senedir yoksun memleketteki gelişmeleri takip edemedin kötümsersin dedi dedi benim görüşüm o dedi arkasından Cumhuriyet Halk Partisi genel merkezine gittim orada genellikle genel idare kurulunun toplandığı büyük salonda duvarda koca bir Harita üstünde asker usulü kazanacak kaybedecek yerler kırmızı mavi ile işaret edilmiş o haritaya bakınca Cumhuriyet Halk Partisi Büyük bir zafere gidiyor intibaı vardı [Müzik]
1:25:28 o pazar 8 milyon seçmen sandık başına gitti seçime katılım % 189 oldu Türk seçmeni ilk kez gizli oy ile gerçekten serbest bir seçime katılıyordu Kızılay'daki çadırın önünde kuyruklar olmuştu liderler sandık başlarında gülümsediler sandıkların içinde CHP'nin ve hatta dp'nin de hiç beklemediği bir sürpriz Yavaş yavaş şekillen hava kararıp da sandıklar kapanınca bütün Türkiye meraklı bir bekleyişe girdi gazeteler alarm durumundaydı sonuçtan emin olan tek gazete CHP'nin yayın organı Ulus Gazetesi bütün Yazı İşleri kadrosu tam olaraktan çalışıyoruz foto Hilmi şahen karşıdaki
1:26:16 odada ufak çerezler almış bir de rak şişesi almış kutlayacağız seçimin sonunu o zaman her açılan sandık bittiği vakit Radyo derhal verirdi şu ilçenin şu köyünde şu kadar şu parti kazandı hiç unutmam Anadolu'nun ortasından Bir köyde CHP i Oy daha fazla almış hemen Hilmi ş ş şeyden bardakları doldurdu ve ilk
1:27:02 rakımızı içtik ve tabii son rakımız da o gece Cumhuriyet Halk Partisi Genel Merkezi ilk gelen haberlerle tam bir sessizliğe bürünmüştü lider kadro ise Çankaya Köşkü'ndeki Yaver odasında İnönü'nün seçim sofrasındayız İnönü'nün kızı Özden Toker şöyle anlattı haberler gelmeye başladı ilk öğle tabii hemen saat 5'ten sonra gelen haberler ufak köylerden gelen haberlerde Cumhuriyet Halk Partisi 30 Demokrat Parti 20 Eh iyi deniyor Biraz sonra tersi gelmeye başladı işte Cumhuriyet Halk Partisi 20 Demokrat Parti 30 Allah Allah dediler ne oluyor Babam odada dolaşmaya başladı O öyle bir kararsız olduğu zaman dolaşmasını severdi odada
1:27:49 dolaşıyor Diğerleri de işte hep telefon başında haber bekliyorlar Bu arada Eee Ahmet Faik Ahmet Barutçu e kalktı telefona gitti ve zongul Trabzon'u aradı Trabzon milletvekili Trabzon'u aradı işte bulamadı ilk öyle aradığını bulamadı falan Neyse sonunda birisini buldu konuştu ondan sonra geldi yanımıza adam Şaşkın dedi ama bir de bizi burada görse bizim burada bildiklerimizi bilse Kim bilir daha ne kadar şaşıracak
…
