0:00 bu [Müzik] Türk demokrasisi 27 Mayıs'a 12mart atıp yeniden yola koyulur ancak fırtına dinlemiş karşılıklı hesaplaşmalar bitmiş tamam Senin ülkede yeni cepheler açılmış olup gibi kullanıyorsunuz sonunda 12 Eylül günü ile kafa çalışıyor O gün gelenler herşeyi Ama herşeyi demiştim Hiçbir şey eskisi gibi olmayacak eskisi gibi yaşayacaktı bu
1:00 Bu aial Türkiye'de bir dönüm noktasıydı sonraki yıllarda öylesine kazıldı ki ekonomiden siyasete sokaktan sanata kadar her şey 1980'den öncesi ve sonrasıyla alır oldu her şey değişti 1980 yılında demokrasi 12 Eylül'de yaşında bir kez daha kazaya uğradı O virajın hemen öncesinde ülkede öyle suikastlar öyle katliamlar ve öyle krizler yaşandı ki darbe adeta geliyorum diyordu ilk ciddi siyeru yılın başında verildi komutanlar Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk E bir uyarı mektubu yolladılar Genelkurmay Başkanı sayın Kenan Evren
1:45 Sayın Koru Türk'e ziyaret edilir ve yakın siyasi tarihimize adresi meçhul Bu mektup ya da Muhtara şeklinde geçen o belgeyi kendisine sunar ve görüşme sırasında da sizi bizim büyümüşsün üzüzüz komutanı mısınız lütfen Cumhurbaşkanlığı da devam ettirmek suretiyle Bu hareketin içinde olun ve bu tabloyu birlikte gerçekleştirelim derfa katlı Sayın Koru tüket Evet siz haklısınız ancak benim görev sürem dolmak üzere benim
2:30 böyle bir hareketin içerisinde olmam mümkün değil Çünkü beni parlamento seçti Dolayısıyla ben onlara karşı ve halkına karşı sorumluyum parlamentonun seçti Bir cumhurbaşkanı olarak böyle bir hareketin içerisinde olmam doğru olmaz ama siz Buyurun bu ideali gerçekleştirdiler mektubun üstümü serti uyarıdan çok çok iyi anlıyordu içinde ordunun Teröre karşı açık etkisi vardı askerler ya terörü bitirirsiniz ya da biz bitireceğiz diyorlardı ancak pek tutun adresi yoktu bu nedenle de hiçbir siyasi veya hiçbir Parti ve mektubun muhatabı olarak kendilerini görmediler açıkçası Teröre karşı yaşanan başarısızlığı hiç
3:15 kimse üstlenmek istemiyordu komutanların uyarı mektubu nane çok alınan ise Süleyman Demirel oldu takip etmeden bir şey söylemek istemiyorum şimdi onu konuşacağım Mustafa verildiğinde 135 günlük başbakanlığı Teröre karşı zamana ihtiyacı vardı askerler yetkilerinin arttırılması işlemişler O da bunların bazılarını kabul etmişti askerler silah değilim at istemişler vermişti [Alkış] 25 Kasımda görünümü olan hükümeti 15 gün sonra vermekten verir Ben yarın üstüme ben o zamana kadar olan işleri temizlemeye gelmiş bu bu Handan sorumluyum O noktada ki ne pahalı tane yoksulluktan soruluyor Ben ortaya
4:01 çıkmışım Ben meşhur 33 arama sonuçları çıkmışım parlamentoda görünüyor almışım Ne yapacağını söyleyerek öne almışım Ondan öncesinde de halka gitmişim halktan görünüyormuş birer mutlu'ya rağmen iktidardan vazgeçmedi sıkıyönetim komutanları ile toplantılar düzenleyip hükümetle asker arasındaki buzları eritti sonra uzun süredir geliştirdiği tarihi bir proje için inzivaya çekildi başında Demirel'in hastalandı evde istirahat ettiği yazıyordu o ise bir süredir gizli bir Atılım üzerinde çalışıyordu haftalardır gizliden gizliye sürdürülen çalışmaların başında da o günlerde halkın pek tanımadığı biri vardı yıllardır Süleyman demirel'le birlikte
4:46 çalışıyordu Başbakana abi diye seslenen sevmezdi kısa boylu Naz kalın çerçeveli gözlüklü adam Devlet o zaman Teşkilatı müsteşarı Turgut Özal the O da Süleyman abisi gibi mühendisliğini bir dönem Amerika'ya gitmiş dünya Bankası'nda ve Türkiye'de işveren örgütlerinde çalışmıştı liberal ekonomi yayınlanıyordu 1979 Sen bana geldi ki yani ben size yardımcı olabilir miyim E tabii Ben de adam arıyorum bir anda daha iyisin başına adam arıyor Müsteşarlığı adam arıyorum bu hükümet yeni kurmuşum bu ve yapılacak işlerde şunlardır benim
5:32 100 günüm var yüz gün benim mi icattır bu düzgün zarfında Türkiye yokluktan kurtulacak var yani sokaklarda bu işe gidecek ve akaryakıt yok diye bir şey Ordu yerden kalkacak İşte bu Bunda bana yardımcı olacaksın geldik 24 Ocak'ta ilan etti ko bir şeyi kararlar the daha sonra Türkiye'nin haberleşme doğru götüren kararlar bu gizli Atılım Nihayet 24ocak 1980 günü açıklandı 24ocak Türkiye ekonomisinde Kırılma Noktası oldu ülkede yer yerinden oynadı ekonomi büyük bir şok yaşadı halk şaşkındı Türkiye'nin ehliyeti yıllık Rotası değişiyor bambaşka suları açılıyordu hedefler Çok
6:20 iddialı ydı yok bu ve kıtlığı ortadan kaldıracak enflasyonu düşürecek Fabrikalar çalışacak Hatta bir Alman Japon mucizesi yapılacaktır bugün ve ve gerçekten 24 Ocak kararları Uluslararası Para fonu'nun o ünlü acı reçetelerinde işaret edilen değişikliklerin tam bir özet iyiydi Sen neden bir sadece para operasyonu değildir neden bir ekonomik Reform Hareketi bu Hareket Bunlar bakalım 24 Ocak kararlarıyla 57 yıldır uygulanan korumacı Politikalar dan vazgeçildi ihracat teşvik edildi Türk lirasının değeri dolar karşısında 47 den 70 liraya düşürüldü döviz kurları günlük ayarlamaya başlandı Faizler ve
7:07 fiyatlar serbest bırakıldı yabancı sermaye kapılar sonuna kadar açıldı ücretlerdeki artışa ve tarımda destekleme alımlarına fen basıldı fabrikalarımız ın çalışması için dışarıdan hammadde getirilmelidir ve boğa madde o rekabet edecek fiyatlarla getirilmelidir ve dışarıya sakladım Türkiye duvarlarını yıkıyor a yemeğini istediği gibi dış dünyaya açılıyordu kremler ertelendi işçiler memurlar piyasanın rekabet şartlarına getirdi hemen arkasından eşi benzeri görülmemiş zamlar geldi akaryakıta yüzde 120 gübreye yüzde 400 kağıda yüzden 300 elektriğe yüzde 120 taşımacılık yüzdeyüz zamandı
7:54 zam haberleri günlerde her akşam radyoda televizyonda her sabah gazetelerde okuyan yurttaşlarımız soruyor olmalılar Bu ne zaman arkası kesilecek bu zamların diye 24ocak kararlarına ilk tepki CHP lideri Ecevit olacaktır serbest ekonomiye böylesine hızlı geçişin dengeleri bozabilecek sini ayaklanmalara bile yol açabileceğini öne sürdü bütün tepkilere karşın Demirel ilk olarak Meclisi değil genelkurmayı ikna etmeyi seçti yok artık ordunun siyasi hayattaki ağırlığı açıkça hissedilir olmuştu Bu gerçeği bilen başbakanda 24 Ocak kararlarının anlatılması amacıyla komutanlara 3 besinlerdir resimleri Turgut Özal sundu askerler demirin
8:40 ekonomik programından tatmin olmuş Ancak terörle mücadele eden hala hiç memnun değiller diyet ki istiyorlar da önemli kanunlar meclise takılmıştı sık üretimi kanununda değişiklik devlet güvenlik mahkemelerinin kurulması ve olağanüstü hal yasaları 5 listen çıkarılıyordu önerilerin çıkardık ve daha sonra da öyle uzun boylu yetki falan karar almadan ve yani Bakın şimdi 11-50 günü Türkiye'de kan akıyordu onun şeyler günü bu kan akmıyordu bu iki günde bir karar çıkmadı ki ortaya yetki O zaman çok tartışılıyor etki misiniz kafiye etki vardır onun için
9:25 askerlerle siviller arasındaki yetki kavgası sürerken sokaktaki kavga etme günde 20 Can alıyor 1979 yılı toplam 1252 ölü ve 5400 yaralıya kapanmıştı ancak gelen yıl gideni dağıttı 1980 yılı toplu çatışmalara katliamlara sağlıyordu ama ilk büyük olay İzmir'de patladı tarih fabrikalarında işten çıkarmalar yaşandı işçiler eyleme gençler fabrikaları işgal ettiler Biz buradaydı çalışıyorduk o ara bir gazete ilanı ve yapı gazetesi geldi Haberi geldi 178 kişinin bitkisi oldu Ali AK Parti şeye gelmişti Bu arada
10:11 Cumhuriyet Halk Partisi bitip Adalet Partisi iftara gel bu online şöyle bir 178 filmi çıkış şey geldi Haberi geldi Bütün işler durdu bak makinalar makineler durdu oradan başlandı artık Ben ardından Üniversite öğrencileri de işçileri desteklemek için boykot ve gösterilere başladılar sonra Eylem dalga dalga bütün ismini sardı sokakların hakimi işçiler ve öğrenciler oldu hükümet çaresiz kalmıştı Demirel iktidarının başlangıcında Teröre karşı ilk yenilgisini satıyordu bir şeyler yapmak lazımdı 22ocak günü fabrikalarda silah ve patlayıcı depolandığı iddialar üzerine polis tahrişe baskında bulundu ve polisle İşçiler arasında Muazzam
10:58 çatışmalar çıktı tam İki gün sürdü Bunu kesinlikle fabrika yaklaştım aldılar Buradan da içerdekiler de olsun düş lan Çil altın olsun arkamızda silahlar başladı patlayıcı orada şeylerle kuşun yerleri vardır de varsa giriş kapısı di mi Derdi bir vuruldu abone ol Bir iki gün sonunda Fabrikalar boşaltılmış işçiler temizlenmiş tipi hükümet tam derin bir o çekiyor da ki çatışmalar bir virüs gibi hızla kentin diğer semtlerde yayıldı Yollar kesildi barikatlar kuruldu eylemlere başka fabrikalarda katıldı adeta bir iç savaş yaşanıyor İzmir'in varoşları alev alev yanıyordu bu
11:44 çatışmalardan iki hafta sürdü devrimciler ünlü şehir gerilla taktikleri uyguluyor gecekondu mahallelerinin arka sokaklarında polise karşı direniyorlar the sonunda devreye asker girdi bilanço korkunçtu 3'ü polis dörtlü yüzlerce yaralı vardı tarihte Korkular olmuş askerlerle işçiler karşı karşıya gelmişti olaylar komutanların kafasındaki müdahale kararlılığını biraz daha pekiştirdi Çünkü ayaklanma olabilir Biz ondan korkuyorum var yani ülkede bir ayaklarını olabilir veya doğudadır bir şeyi ayaklarını olabilir Güneydoğu'da bunlardan çekiniyordu konuşun her türlü hazırlığımız olsun istedi hazırlıkları
12:30 Haydar Saltık başkanlığındaki çalışma grubu sürdürüyordu Bu grubun yazdığı bir rapor iç savaşın adım adım yaklaştığını vurguluyordu iç savaş uyarısı Geçmişte de siyasetçiler tarafından defalarca tekrarlanmış tı Ancak bu raporda öyle bir bölüm vardı ki komutanların dahil tüylerini diken diken etti ülkede yaşanan kamplaşma nın örgü ya da sirayet ettiği ve Silahlı kuvvetlerin bölünebileceğini veriliyordu zaman sadece ülkenin değil olduğunda aleyhine işler oluştu Evren müdahale hazırlıklarının hızlandırılmasını emretti hiçbir ayrıntı unutulmalıydık bu askerler Devleti nasıl yönetecekleri bütün detaylarıyla hesaplamaya başladılar aynı günlerde devletin tepesinde de Sıkıntılı günler
13:17 yaşanıyordu Türkiye Cumhuriyeti Devleti başkanı arıyordu Cumhurbaşkanı Fahri korutürk'ün süresi altı Nisan bin 980 yüzün Sona Erecekti Peki devletin zirvesine Kim oturacak tıme meclis aritmetiği ne göre her üç oydan birini alan Çankaya'nın yeni sahibi olacaktır ancak bir o kadar da kolay değildir Zira mecliste hiçbir Parti cumhurbaşkanı seçecek bir çoğula sahip bulunuyordu seçin günü gelip çattığında bütün Türkiye nefesini tutmuş yeni cumhurbaşkanlığı selamlama yazılıyordu Oysa meclisin iki büyük partisi daha adaylarını bile belirlemem işlerdi bunu 980 mart'ında Cumhurbaşkanlığı seçimi olacağı 29 73
14:04 markasından biri belliydi son değil mi yedi sene evvelden beri belliydi Ama bu ne acele ettirdin eada artmasını Cumhuriyet Halk Partisi aday bile de çıkaramadılar seçimler başladığı zaman 25'tir boşa gitti ne 22mart günü seçim yapılandı altı nisanda Cumhurbaşkanı Korutürk süresini tamamlayıp görevinden ayrıldı devlet Başsız kaldı Senato başkanı ve adalet Partisi'nin en önemli ismi İhsan Sabri Çağlayangil bir Cumhurbaşkanlığına dek alet etmeye başladı Adalet Partisi'nin adayı Saadettin bir kişi CHP'nin ki ise 12 Mart'ın Şahin'i eski komutan Muhsin
14:49 Batur Anılar günü uygun gözler derseniz ben şöyle de Ben duruyorum var Yani bu defa böyle paşası falan bir insan olmadığımı altı sene zarfında mecliste tanıdılar bir üçüncüsü 27 Mayısta görev almıştım 12 Mart'ın verilerinden biriydim Yani bir işim nasıl yapıldığını biliyordum e nasıl önemli cadının da bilir beklediler o yüzden ara Çıkardın mı sonuç alamadım yani her ikisi de bir türlü yeterli oyu toplayamıyorum mu bir süre sonra Adalet Partisi taktik değiştirdi baturun karşısına bu defa Emekli Orgeneral Faik türünü çıkardı Böylece 12mart döneminin iki Generali dokuz yıl sonra bu kez Cumhurbaşkanlığı yarışında karşı karşıya gelmişlerdi bir arada baturun
15:35 seçilmesine ramak daldık bugün Batur 303 oy aldı 15 koy Daha alsaydı Türkiye'nin 7'nci cumhurbaşkanı olacaktı batur'un oyunları açıklandığında unutanlar Güneydoğu'da yaydılar hepsinin yüreği ağzına geldi İçişleri bakalım Orhan Eren bu treni ya Az önce seçiyorum ben Ama bir Aralık hepsi dışarı çıkmak Paşalı bu şöyle organ Sayın Orgeneral bana geldi celasun Paşa dedi ki biz yarın sabahleyin bu Ankara hareket ediyoruz şu an Paşa dedi ki ve adam şey çıkıyor galiba falan yanlış etmedim ya 300/3 olabilir ama yani seçilemez bırakan olması mümkün değildir komutanlar siyasi
16:21 istikrarsızlığın askeri müdahaleye zemin hazırlayacağını biliyorlardı ve hası Çankaya'da çiçeği burnunda bir Emekli Orgeneral otururken darbe yapmanın riski olacağını da düşünüyorlar bu senin otur seçiminizde askerler rahatladı Ben açısından üzüldüm şube İddialı konuşmuyorum ama Cumhurbaşkanı sıkıştırdım 12-100 bu tarz olmazdı harflerinin adı nedeniyle adaylarda ise de Cumhurbaşkanı bir türlü seçilemez olmuştur meclis adeta kilitlenmişti bir süre sonra iş öyle bir noktaya geldiğinde kamuoyu da artık bu seçimle ilgilenmez oldu seçim gazetelerde tek sütunluk küçücük haberler olarak yansımaya başladı tek çözüm Ecevit ve
17:07 Demirel uzlaşmasında yatıyordu Ancak her iki lider ve o o ateşle su kadar birbirine uzattılar birinin Ak dediğine diğeri kalmadı biliyor mu biliyorsa yeni mi öğrendin yoksa Eskiden biliyoruz taktik etmedi böylesine bye görüşürüz yaklaşımla İçinde bulunduğumuz darboğazlar aşılamaz Ecevit'e göre en çok oy alan adaya iki partide oy vermeliydi Demirel ise Sandığa gitmekten yanayım dediler Cumhurbaşkanını halk seçsin ya da seçime gidelim diyor onu siyasetçiler arasında ki bu kavga ordunun komuta kademesinde öfkeye neden oluyordu öfkenin bacağım noktada açıkça dile getiriyordu çekinmeden konuşan
17:54 komutanların başında Deniz Kuvvetleri Komutanı Gülen tuzlu su var görev içinde biraz güzeldir ve biraz da şey yani saç söylüyorduk Bahriyeli olmasına rağmen O çok daha nazik gibi görünüyor adam ve bu sinirleniyor da Allah belanı versin yapmıyorlar yapıyoruz birleşiyorlar bir çıkar bir çıkış olup durmuyorlar falan filan diyordu artık baş döndüren bir sinir Savaşı başlamıştı askerlerinde sivillerin hamleleri birbirini izledi her iki taraf da diğerinin zayıf noktalarını kolluyor psikolojik üstünlük sağlamaya çalışıyordu bir gün Genelkurmay Başkanı Kenan Evren hariciye Köşkü jantı Başbakan soğuk bir ifadeyle konuyu hemen Güneydoğu'ya bitirdi
18:39 bölgede terörün Neden bir türlü önleme diğini sordu Evren Demirel'in mesajını almıştı Başbakan bölgedeki sıkıyönetim komutanının değiştirilmesini istiyordu hem öğretti komutanı görevden almayı düşünmediğini söyledi Başbakan konuşmada ikinci hamlesini yaptı özel harp Dairesi'nin terörle mücadelede kullanılmasını istedi Evren bu isteğiyle reddetti yeniden kot gerilla söylentilerinin çıkarılmasını istemiyordu toplantı bitmek üzereydi ki bu bu Evren söz aldı ve başbakanı en çok rahatsız eden soruyorsun Cumhurbaşkanı seçimine olacak bu sorunun bir an önce halledilmesi gerekiyor görüşme bittiğinde Her ikisinin de sinirleri bir yay gibi gerilmişti Evren
19:26 bu görüşmeden çıkar çıkmaz Doğruca genelkurmay'a gitti özellikle komutanların değiştirilmesi isteği onu rahatsız etmişti kızgındı ikinci başkanı Haydar saldırı çağırdı ve düğmeye basması emrini verdi Alara Paşa dedim ki hala baca müdahale için Efendim gerekli hazırlıkları yapın o radyoda okunacak bildiriler müdürler herşey hazır olsun bu iş artı bir de Evren Demirelli bu görüşmesinden hemen sonra büyük Serena toplantılarını gitti döner dönmez de daha ayağının tozuyla Yeşilköy Havaalanı'nda Zehir zemberek bir açıklama yaptı cumhurbaşkanının seçilmesini duydukları Öfkeyi dile getirdi mi evrenin bu sert uçlu gazetelere manşet oldu Ancak
20:12 siyasiler pek önemsemezler hasta meclisin iradesine müdahale olduğu gerekçesiyle evlenebilir mi abone ol
21:10 abone ol ben sana döndüm hepsi o [Müzik] o mecliste cumhurbaşkanlığı için yapılan 10 Nafile turları sürdü saatlerde hemen karşısındaki Genelkurmay karargahında toplantı Odasının ışığı yandı evren ve Kuvvet Komutanları heyecanlılar müdahale kararının dönüm noktasına gelmişti toplantı pek fazla uzun sürmedi komutanlar karargahlarda daldılar Artık karar verilmişti bütün hazırlıklar Temmuzun ilk haftasına kadar bitirilecek 5 komutan tarihi sırlarını bütün Ordu ve
21:57 Kolordu komutanlarına açmaya karar verdiler arkadaşlarla sıkıntı komutan arkadaşlarla beraber odasına gittik Ben genelkurmay başkanının herkes tamamlandıktan sonra kapıyı kapattılar kimse içeri gelmesin dedi bir o zaman arkadaşlar dedi biz dedi kuvvet komutanlarıyla beraber müdahale karar verdi Evet şimdi de sizin fikirlerinizi soruyorum dedi askerlikte bir komutan karar verdikten sonra Aslan fikir beyan etmez yok artık ok yaydan çıkmış ihtilalini Emir komuta zinciri kurulmuştu müdahalenin gerekçesi de açıktı ülkede akan kaldı Sadece Ordu durdurabilir di aynı günlerde sıkıyönetim uygulanmasına
22:42 karşın sanki birileri yangına körükle gidiyordu terör Türkiye'nin dört bir yanında her gün onlarca Can alıyordu öldürülmüştür [Alkış] 27 Mayısta MHP'nin önde gelen isimlerinden Genel Başkan Yardımcısı günsazak öldürüldü bu suikastın hemen ertesinde Türkiye'nin her yanından Çatışma ve ölüm haberleri gelmeye başladı olayların başlangıcı Yine diyorum MHP'nin o gün için ocaklarının Çorum'u kurtarılmış bölge haline getirmeyi
23:28 amaçlamaktadır arı bunun için bu olayın beklenmesi gün sazan ölümü Belki onlar için bir nokta oldu bir Start [Müzik] olduğuydu olaylar tanıdık Ve o ölçüde de ülkücüydü Kahramanmaraş Malatya ve Sivas ve uygulanan senaryo Şimdi aynen Çorum'da sahneye kolluyordu önce Kent merkezindeki Alevilere ait işyerlerini sonra Alevi mahallelerine saldırılar başladı ilk bilanço sonraki katliamın adetli habercisiydi dört kişi ölmüş 100'den fazla ev ve işyeri tahrip edilmişti korku ve kim kenti ikiye böldü solcu ve Aleviler kendi mahallelerine savcı ve Sünniler kendi bölgelerde
24:13 çekildiler barikatlar kuruldu namluya mermiler sürüldü Buyurun ikinci sahnesi yine aynı söylentilerle başla bu Alaaddin Camii ne bomba atıldı iddiası camilerin hoparlörlerinden kente duyuruldu Cihat çağrıları yapıldı yine suların zehirlendiği iddiası dalga dalga Çorum'a yayıldı fitil ateşlenmiş Tea bir anda ortaya çıkan eli silahlı gruplar Alevi mahallelerini uzun namlulu silahlarla vurmaya başladılar Aleviler Bu kez hazırlıklı yaydılar onlarda Ateşe ateşle karşılık verdiler Bu bir iç savaş tıbbi Aynen cephe sözcüğünü kullanmak taban cephede işlemi bitmiştir beni yetiştirdin ve falan cephede silah
25:00 kazanmış Oraya açılan kötünün ya da falan cephedeki insanlar falan cepheye gidin gibi böyle sabaha kadar cephe çatışma işaret parola mermi getirmemi götür bir iç savaş ortamında sürmüştür kentin dış dünya ile ilişkisi tamamen kopmuştur elektrikler kesikti telefon bağlantısı kullanıyordu nefret öylesine kongre oradaki yangınların söndürülmesinde engel olmak ve itfaiye hortumları bile kesilmişti sonunda askeri birlikler imdada yetişti Kayseri'deki hava indirme Tugayı Çorum'a geldi jetler kendi üzerinden alçak uçuş yaptılar Çorum'un en yakın tanığı olayları bastırmak üzere Çorum'a sevk edilen Askeri birliklerin komutanı General Şahabettin Esen güldü ve daha
25:45 şehre girer girmez bir dehşet manzarasıyla karşılaştır bu hayretler içerisinde kaldım fevkalâde Üzüldüm Bir tarafta yı tahrip olmuş dükkanlar Bu öbür taraftaki Alevi kesimin dediğimiz bölge kamilen ve tarikatlarla çevrilmiş kuş uçuyor Kervan geçmiyor kentin Alevi mahallelerinde panik vardı barikatların gerisinde inatla Bekle Şen Alevi halk askere polise kimseye güveniyordu Oysa Çorum'da sükünet sağlanması için bu barikatların aşılması şarttı işte o sırada General Esengül'ün
26:32 yanına bir politikacı yaklaştı önerisi korkunçtu Kesinlikle E bir sağ partiye mensup milletvekili içimde hicrandır bana böyle bir şey de teklifte bulundu Evet barikatları yararsınız Evren bu Ertan Affedersiniz bu işte burada biter ne istediğini gayet iyi hatırlıyor bertaraf sözcüğü katliam demekti saldırıya uğrayan Alevilerde silahla almıştı şimdi Ordu'dan Alevileri silahsızlandırılması isteniyordu yani tahrikleri neydi Bu ip Çorum olayında Alevi kesimin Efendim silahlı kuvvetler
27:20 tarafından bertaraf edilmesi Bunun anlamı neydir yani atışı Ateş açarak Efendim kıyma girişerek belirli bir kesin oradan mı katlı kaldıralım General Esengül sadece politikacılara değil kendi komutanlarını da gerçeği anlatmakta güçlük çekiyordu Zira söylentiler öylesine yayılmıştı ki ankaradakiler bile bunlara İnanır olmuştu elim sözüme Evet Ee üst birlik komutanları biraz güç inandılar Neden Çünkü öbür taraftaki istihbarat elemanları Gayet net biçimde Evet Alaaddin Camii şu anda yanıyor dedikleri için ama ben tabii Caminin yanında Cami burada
28:09 ben buradayım kime inanıyorsunuz dedim ve caminin yanmadığı da ortaya çıktı tadı Ancak bu Söylentilere inananlar da vardı sağ sol kavgasıyla istedikleri sonucu alamayanlar şimdi kanlı katliamlara ve hep kışkırtmalarıyla ulaşmayı anlaşıyorlardı bize telefon geldi Allah'tan Cami yanlışlı isim dizzytr etmek istemiyorum O Zaman Ki bulunduğum diğer de ama biz Vardığımızda arası 200 veya 300 nasıl bulunan bir mesafede cepheler zaten vurulmuş otomatik silahla bize doğrultulmuş baktım ki bu ses olması böyle duvarda appiz yapmış ama böyle yaralı yok bu kavganın bu
28:55 savaşın Bu cihazın artık adı neyse Herneyse adın ne borsa koyalım bu savaşın daha önce oraya Bildirgesi vardı Allah rahmet eylesin hepsine sağcı ve solcu öğretmek için biz kullanıldı sadece militanların elinde üç saat ve Ehil falan gazeteci Saygı Öztürk Çorum katliamının en yakın tanıklarından biriydi mermiler sıkılıyor Ne ter nereden geldiği belli olmayan kurşunlar yağıyor Aslan en içerisine getirdiler bir Bodrum kata beni getirdiler SSK Hastanesi dediğim gibi bir grubun kalesini ülkücülerin orada kal etseydi Yani karar genişliği orada öldürülmekten öldürme kanallarda orada veriyor yani Ben neyin olarak götürdüğün zaman ben oraya götürdüler önemli gazeteci Öztürk
29:41 kendini rehin alan militanların elinden bestech taşlarının çabalarıyla askerler tarafından kurtarıldı Bu ancak gördüklerinde hiçbir zaman unutamadım mesela öldürülen bir şimdi üzerine bir partinin kızgın demirle isimleri başakları yazılmış vardır garip şeyler gördük Tabii olaylar yatıştı zaman birçok kişinin kaçırılmış olduğu anlaşıldı kaçırılanların cesetleri oraya buraya atılmış şekilde bulundu ölü sayısı 33 Tüh birçoğu akıl almaz işkencelerle öldürülmüştü bize bir semtte götürürler 10.snf bizi minibüse bindirdiler kadınlı erkekli aramızda yaşlar vardı bıç çivi çakılmış sopalarla dövmeler ve
30:27 benimle beraber işkence gören insanlardan üç tanesi gördüğü işkence dayanamayarak olaylardan çok kısa bir süre sonra hayatlarını kaybettiler bu Ordu'nun Fatsa ilçesi o güne kadar görülmemiş bir örnekte Belediye Başkanı terzi Fikri diye tanınan Fikri Sönmez 2979 ara seçimlerinde Belediye Başkanı seçilmişti arkasına devrimci yol örgütünün desteğini almıştı bütün partilerin toplamından daha çok oy alarak gelmişti ortaokul mezunuydu hemen herkesi tanıyan spor yapan sosyal ilişkileri güçlü bir solcuydu ününü karaborsa döneminde gençlerle birlikte stokçulara yaptığı baskınlarla kazanmıştı yönetimde bir boşluk olunca bu devlet
31:15 güvenlik görevlileri sokağa hakim olmayacak anlaşılmaz can güvenliğini koruyamayacak durma gidince belediye bu karaborsacı insanlardan uğraşamayacağım uğraşamayacağım Can ne yapıyor Bu sefer o gençler karaborsa yapan insanların dükkanlarını basmaya başladı basıp içeride bulundukları malları toplayıp Efe o dağıtmaya başladılar yani şimdi Tabii o anda yağ bulamayan şeker bulamayan insanlar ne yaptı Bu gençleri Bir nevi destektir daha fazla hakim oldular sokar sandık başlarına daha fazla hakim oldular hiç bir siyasi parti adayı çıkarma cesaretinde dile bulunamadı
32:00 Başkan terzi Fikri ilçede 11 halk komitesi kurdu yönetim bu komiteler aracılığı ile yürütülüyordu [Müzik] Bu komitelere toplantı yapıyorum Herkes çalışacak Yani bütün fasıldı kazma kürek sokaklarda Bir amele gibi bir belediye işçisi gibi çalışacak ve çevre belediyelerden yardım istenecek Fatsa'daki bütün Sokaklar temizleniyor altyapı işi kanalizasyon için bir haftada çok yoğun bir kampanya ile mı beş yılda yapılabilecek şeyler bir haftada ne yazık ki yapılıyor farkındayım ama tabii Evet Ee yapılan birçok işler kanun çerçevesinde olmuyordu oldu çünkü istimlak prosedürü olacak işte para ödenmesi gerekecek o şekilde
32:49 yapılan müspet işlerde oldu ama tabii Mağdur olan vatandaşlar olduğu ilçeye giriş çıkışta halk komitesi'nin kontrol altındaydı gazeteciler bile uzun süre sorgulandıktan sonra içeri sokuyor duvara otobüslerin yanaştı otogara girdiğimiz anda yanımıza iki üç tane geç gelirdi birbirimizi alan konuşurken işte işin geldiğimizde geldiniz pastayı gibi kısa bir Araştırmadan sonra izlediğimde anlattık şeydi olduğumuzu bir araştırma yaptığımızı söyledik bizi apartman aldılar belediyeyi götür lera fil saat bir solo süreci sonrasında İddaa oldular ve
33:36 bu ilçede fındık mitingleri şenlikleri düzenleniyor birçok yazar sanatçı Aydın davet ediliyordu gelenler çoğu zaman karşılaştıkları görüntülerden hayrete düşüyorlar the Benjamin boyunca aklından çıkmayacak bak mağazayı Türkiye'nin O günlerdeki dahaki yapısını yansıtan en ilginç çıkmazlardan biriydi 5-6 yaşın çocuklardan 70 yaşında binilir edilene kadar her kesimden insan toplanmış soğuk yumrukları havada deri mantarı uçurdu Sema'nın Dört tarafı geçmişte yaşamını yitirmiş devrimci diğerlerinin Postallı posterleri göstermiş 20 sloganlar yorulmuş terzi Fikri ilçede halk iktidarı kurduklarını söylüyordu Fatsa devrimci yol
34:24 hareketinin laboratuvar olmuştu terzi Fikri Sosyalist iktidarın çekirdeğini kurmuştu bu Samsun'dan helikopterlerle gidiyoruz Orada bize ne dediler biliyorsunuz Efendim helikopterlerini fazladan geçerken yüksekten geçsin aşağıda Ateş edebilirler ne olduğunu bile çekildiği Fatsa'ya bir gece vakti operasyon yapıldı ömrü bizzat yalan evlenmişti büyük bir askeri güç Tank ve helikopter birliklerinin desteğinde Fatsa'ya gördük çok güçlü bir direniş beklentisi vardır Oysa hiç direnme oldu bu harekât sırasında birdenbire ortaya çıkıveren yüzleri maskeler ve örtülü birilerinin ihbar ettikleri 300 kişi gözaltına alındı
35:10 terzi Fikri tutuklandı mm sağlıklı dev-yol davası açıldı ancak ilerde çoğu beraat etti Patso operasyonuyla Türkiye'deki ilk Sosyalist ilçe Devleti tarihe karıştı 2980 yılında terörün vardı nokta iller ve ilçeler ölçüyle sıçraması ydı yaz aylarında saldırılar Doruk noktaya ulaştı artık siyasi cinayetler biçim değiştirmiş bir kan davasına dönüştü ki cenazelerde duyulan kanı yerde kalmayacak Slogana gerçekleştiriliyor her gün bir devrimcilerden bir Ülkücülerden Öldürüyordu ard arda yaşanan üç önemli suikast ancak işte bu
35:56 mantık içinde açıklanabilir di mi önce CHP Milletvekili Abdurrahman köksaloğlu işyerinde öldürüldü ardından 19 Temmuz'da Türk siyasetinin ünlü siması 12mart döneminin ünlü başbakanı Nihat Erim dragos'taki evinin önünde vuruldu Türkiye adeta şok olmuştu Bu şimdiye kadar terörün cesaret edebildiği zirvedeki en önemli isimdi maden işlendi kası Genel Başkanı diskin eski lideri Kemal Türkler de bu haberi arabasında öğrendi bu sabah yere gidiyorduk arabayı çalıştırdı hareket etti elini uzatıyor abi açtı ve anında da ne Ha terimi öldürdüklerini söyledi haberlerde şöyle bir düşündü bir an bakalım karşılığındaki alacaklar dedi
36:42 karşılığında onu aldılar Türkler elimden Tam üç gün sonra aynı arabada evinin önünde vuruldu o Hı [Müzik] hı yurdumuzun Aziz bekçileri Şehit askerlerim Kaderimizde kardeş kurşunuyla Şehit olmamakta varmış hood'u İşte bu durumda kendini Türkiye'nin birleştirici tek unsuru olarak görüyordu terörü önleyecek ve ülkeyi bölünmek ten kurtaracaklar the asker için müdahale kaçınılmazdı [Müzik] 16 Haziran günü sıkı yönetim toplantısında komutanlar sabırsızlığı bir an önce başbakan Demirel'in toplantıyı terk etmesini bekliyorlardı Demirer genelkurmayı terk eder etmez
37:30 hemen diğer toplantıya başladılar bayrak harekâtına son şeklini verdiler falan aynı gün karargah Lara ulaştırılmak üzere yola çıktı bu Ben Genelkurmay istihbarat başkanı bütün sukriti komutanlığını gezerek ten şöyle dört parmak kalınlığında bayrak Harekat planı diye bir plan kırmızı kaplı bir planı getirdi bize verdi Evren Harekat gününü 11 Temmuz olarak belirledi iki nedeni vardı 3 Temmuz'da CHP Hükümeti düşürmek için bir gensoru vermişti MHP lideri Erbakan Hoca da kadayıfın altı kızardı diyerek bugün soruyu destekleyeceğini açıklamıştı Hadi iPhone 6'nın kızarmasını bekleyeceğiz bu
38:17 hükümet düşerse müdahale daha da kolaylaşacaktır 3 temiz günü mecliste Demirel hükümeti hakkında Güven oylaması yapılırken Türkiye'nin en heyecanlı insanları Belki de telefon vardır hükümetin düşmesiyle düğmeye basılacak the Oysa sonuç beklenenin tam aksi çıktı Demirel hükümeti güvenoyu aldı bsbc HP oyun oynamış ve sözünü tutmayarak ne birlikte çekmişti deliler O rahat nefes aldı Ancak o gün hiç kimse bir müdahale eden dövüldüğünü bilmiyordum [Müzik] güvenoyu aldı Bu sefer dedi ki yahu güven oyu almış bir şeye karşı hükümete gazimiz şey yapıyorlar ve yapıyoruz Mümkünse
39:02 anlatamayız şimdi komutanları bir kara düşünce almıştı Zira Ağustos'ta terfi ve emeklilik dönemi geliyordu Temmuz'da darbeye katılacak subayların Bir ay sonra emekli edilmeleri de sorun yaratabilirdi sonunda 11 Temmuz bir dairesinden vazgeçildi Evren harekâtta iki gün kala komutanlarına evinde topladı içine korkuyorsun dedim ya bu tarif edemeyen arkadaşlar gider belki de taşır bizdosyalar aldık getiriyorum size bu dosyayı falan derlerse dedik ve dosyaları gelirse Bu ancak korkulan olmadı ağustos'taki Askeri Şura toplantısı ve hak şu şekilde bitti evrenin imzalattığı listede pembenin komuta kademesi şeydi Tahsin şahinkaya'nın görev süresi bir yıl
39:47 uzatıldı en ilginci ise Deniz Kuvvetleri Komutanı Bülent ulusunun emekliye ayrılması ydı darbeyi bilen bir komutan yaş haddi kuralına boyu ne yoğurdu yerine Nejat Tümer atandı başından beri hareket buranın içinde olan Haydar saldığında ortaya çıkması gerekiyordu salçalık Ege ordu Komutanlığı'na tayin edildi Çünkü Başkanlığı da Necdet Öztorun getirdi askerler bayrak Harekatı'nı yeniden raflarda indirdiler terfi kararlarının kamuoyuna açıklamasından hemen sonra 26 Ağustos günü genelkurmay'da toplandılar Gündem yönetime el koyduktan sonra yapılacak işlerin organizasyon uydu önce yasama organı Yani askeri yönetimin
40:33 Meclisi var mı sorusunu tartışmalar sonunda 5 kuvvet komutanının Milli Güvenlik Konseyi olarak yasamayı üstlenmesi kararlı balıklar sırada yürütme vardı ülkenin yeni başkanı kim olacak Ne olacak dedim yani de şu başkanı kimi yapacağız Çünkü ortada kimse yok mevcut Cumhurbaşkanı yok İyi o zaman arkadaşlar değil yaparım öyle şey olmadı Tabii ki siz olacaksın buydu devlet başkanları Siz bu işin başına geçeceksiniz ediverdiler onun üzerine devlet Başkanlığı meselesi böyle halloldu sıhhat siyasilere geldi bir el hareketiyle milyonları dalgalandıran liderlere ne yapılacaktı değerlerin Ankara'da tutulmaları sakıncalı bulundu
41:18 lehte veya aleyhte gösteriler olabilirdi liderlerin gelibolu'daki hamzakoy kampı İzmir menteşedeki Harp Okulu ve uzun Adadaki deniz kuvveti tesislerinde gönderilmeleri kararlaştırıldı milletvekillerine yapacağız dedik milletvekillerinden suçlu olmayanlar şey yapacağız Hatta bir o şu tekir'de geldi de izinli kabul edelim Selam millet meclisi gıda atalım izinli kabul ederim Evet bu da ben dedim ki ya üzerinde veririz maaşlarını vermeye devam edeceğiz Peki millet Bize sormaz mı dedin mi suçlu bulunacak milletvekillerinin cezaevi si Ankara'daki İstihbarat Okulu olacaktı sonunda alınan kararları ikinci Başkan Öztorun el yazısıyla zapta geçiyor 26
42:06 Ağustos 1980'de tarihli zaptın altında şu imzalar vardı Orgeneral Kenan Evren Orgeneral Nurettin Ersin Orgeneral Tahsin Şahinkaya oramiral Nejat Tümer Orgeneral Sedat celasun ve Korgeneral Necdet Öztorun son olarak en kritik ana gelindi hala müdahalenin günde saati belirsizdir yeniden siyasetteki bir kriz anını müdahale günü olarak seçtiler en uygun zaman Dışişleri Bakanı Hayrettin hepten hakkında verilen gensoru günüydü erkmen'in düşürüleceği kesildi arkasından hükümetten istifa eder ve Hüdai için gerekli olan böyle kritik bir
42:52 dönemde böyle bir kritik bir ortamda hükümet düşmüş öyle bir durumda müdahale edelim istedik bu atabilir misin yani Demirel hükümetine karşı bir şey yapmış duruma düşme kimya istifa ederse yerle bir kız olacak Biz o zaman müdahalemiz daha kolay olacak Biz onu Ben onu düşündüm abone ol
43:45 o o abone ol [Müzik] abone ol Bu ancak siyasetin evresi yine komutanları yanılttı bakan düşürüldü fakat Demirel hükümeti istifa etmedi bu defa müdahale gününü kendileri seçmeye karar verdiler Bu kararı hızlandıran ise altıeylülde Konya'da yaşanan MSF miting oldu MHP'nin İsrail'in Kudüs'ü işgalini protesto etmek için düzenlediği MİT'in şeriat gösterilerle dönüşmüştü İstiklal Marşı okunurken toplu olarak yere oturanlar Arapça pankartlarla yürüyenler yer ile
44:31 kılığında slogan atanlar hamuru çileden çıkarttı Erbakan'a olan kızgınlıklar biraz daha attı böyle insan selaniğin de dolduracağınız olduğun her gün biraz daha yaklaşıyoruz [Alkış] Erbakan topun ağzındaydı iltica terörden sonra müdahalenin ikinci önemli nedeni halinde kalmıştır gözler Dur bakalım güzeliydi Hoca bir gün baktılar ki PSP lideri ortalarda değil Erbakan İngiltere gitti gitti Hadi aramızda konuştuk Yahu dedik bu şey dd12 Mart'ta da bu yurt dışındaydı Figen
45:16 yurtdışında ister misin dönmesin falandı ama bir konumdaydı yavru dedi döndü Barbie için geri sayımın başladığı günlerde Ecevit'e petrol-iş Sendikası'nın genel kurulunda ünlü konuşmasını yapıyordu tribünde oturan işçileri sahaya inmeye siyasete katılmaya çağırıyordu beni o sırada toplumun yeterli ve etkili tepki göstermiş işi rahatsız ediyordu Oysa müdahalenin adım sesleri de gitgide yaklaşıyordu Demokraside ancak silahlı kuvvetler ve yargıçlar Adalet görevleri He Tribünlerde oturur demokrasilerde ama Onun dışındaki toplum kesimleri sahaya iner lera O halde
46:03 Tribünlerde kilerin Sabrı Taşar ve kendi takımlarına bile Tepki göstermeye başlarlar o sırada da bir düdük çalınır Oyun bitti herkes evine gelir eşitin demokrasi çağrısı yaptığı işler zaten sahadaydı lar tam 100.000 aşkım Özel sektör listesi grev yapıyor hükümetin ekonomik kararlarını protesto ediyorlardı ancak toplumun diğer kesimlerinde öyle bir hava vardı ki sahaya inmek bir yana düdüğün bir an önce çalması istemiyordu yani askere bir an önce müdahale etmesi için sürekli başka yapılıyordu terör toplumu yazdırmıştı 1980 yılının daha 8'inci ayında ölü sayısı 1900'lü geçmişti darbenin saati yaklaştıkça genç
46:48 bedenlerin cenazelerini sayısı da giderek artıyordu bu dönemde 2000'e yakın soygun ve gasp yaşamıştı insanlar kaçırılıyor bombalar patlıyor kundaklama olayları yaşanıyordu bir askeri müdahalenin stratejisini oluşturan çalışma grubunun üyesi Cumhur evcil evde göre bir kamyon şoförünün söyledikleri abi durumu gözler ve Ümmet seviyordu Kemalpaşa görüyor musunuz dedi dedim görürüm benim dedi iki tane oğlum var Eğer bir öldükten sonra yönetime el koyacak saiki elim yakasındadır dedi benzer bir tepkiyle de dönemin CHP Milletvekili gazeteci yazar Altan Öymen karşılaştı hem de en yakınlarından birinden oğlum dedi bu artık biri gelse
47:34 dedi hepimiz kurtulsak tık Yani askeri istiyor ama dedim Kayınvalidem şimdi cevap biri gelse Dedim benim gitmem anlamına gelir Buradan en sempurna söylüyorsun falan yok yok dedi bu işin artık başkası çağırıyorsa bakın Çaresi Sende kutusu falan hareket planı en ince ayrıntılarına kadar gözden geçirildi dinler C subayın 11'in hangi saatte nerede hangi görevde olacak tek tek belirlendi Evren en küçük bir aksilik çıkması dahi istemiyordu harekâtta gizlilik esastır günü ve saati belirlenmiş ve G günü s saati adıyla kodlanmış tıbbı ondan arkadaşlara ben de
48:22 şunu söyledim Dedim ki bu kararı eşlerinize bile söylemeyeceksin Bu çok güzel bir karardır 19 Eylül günü Evren komutanlarının son kez topladı Harekat'ın bir cuma günü yapılmasını istiyordu Cuma Uğurlu bir gündür dedi Üstelik Harekat'ın hafta sonu yürütülmesi daha da kolay olurdu sonunda Kenan Evren Hayırlı olur inşallah diyerek Harekat emrini imzaladı Emin altında bir gün bir de saat yazılıydı 12 Eylül 1980'den saat 04 o o [Müzik]
49:41 abone ol [Müzik]
