સંક્ષિપ્ત સારાંશ
આ ભજનમાં હંસ અને કાગડાના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવવામાં આવ્યું છે કે સાચા જ્ઞાન અને ભક્તિને કેવી રીતે ઓળખવા. સંતોની સંગતમાં રહેવાથી મનના વિકારો દૂર થાય છે અને સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યારે દુષ્ટ લોકો સાથે રહેવાથી નુકસાન થાય છે.
- હંસ સાચા મોતીને ઓળખે છે, જ્યારે કાગડો કિંમત જાણતો નથી.
- સંતોની સંગતિથી મનના ભાર દૂર થાય છે, જ્યારે દુષ્ટ સંગતિથી વિવેક બુદ્ધિ નાશ પામે છે.
- ગુરુ વગર જ્ઞાન મળતું નથી અને મનુષ્ય ભવસાગર પાર કરી શકતો નથી.
હંસ ચૂને મોતી રે
હંસ મોતીને ઓળખીને ચૂંટે છે, જ્યારે કાગડો તેની કિંમત જાણતો નથી. સાગરમાં રત્નો ભરેલા છે, પરંતુ બગલો ભ્રમમાં પડે છે. સમુદ્રમાં લહેરો ઉછળે છે અને મોતીઓ વેરાય છે, પરંતુ આંધળો મન તેને જોઈ શકતો નથી. કબીર કહે છે કે જેનું મન જેવું હોય છે, તે તેવી જ સંગતિમાં રહે છે અને તે પ્રમાણે જ ઓળખે છે.
સાકટ મન કા બંધન ભારી
જેનું મન બંધનમાં છે તે ભજન કરે તો પણ રોવે છે. ગુરુ વગર બે અક્ષર પણ બોલી શકાતા નથી અને યમનું દ્વાર ખુલતું નથી. સોનું સામે પડ્યું હોય તો પણ કાગડો કચરો ખાય છે. કનકનો કટોરો છોડીને ભીખ શા માટે માંગે છે? મઠમાં બેસીને જે મળને સાચવે છે, તેની પાસે કુબેર જેવું ધન હોવા છતાં દુષ્ટ સંગતિ તેને નુકસાન પહોંચાડે છે. સાકટ સંગતિમાં બેસવું જોઈએ નહીં, રામ જેવા રાજા પણ સંતોની સંગતમાં બેસે છે, જેનાથી ભવના બંધનો કપાઈ જાય છે.
એક ના કર બાવરે મન
હે મન, એકમાં જ હાર છે. એકને છોડવાથી સત્ય મળે છે અને અંદરનું દ્વાર ખુલી જાય છે. ગુરુના વચનોથી મણિ મળે છે અને મનનો અંધકાર દૂર થાય છે. કબીર કહે છે કે જે જાગી જાય છે, તે ભવસાગરને લૂંટી લે છે. સમુદ્રમાં ઊંચી લહેરો ઉછળે છે અને મોતીઓ વેરાય છે, પરંતુ બગલો મોહમાં ફસાયેલો રહે છે. આંખ ખૂલે તો રત્ન મળે છે, અને બંધ રહે તો રાખ મળે છે. જે જેવું જોવા માંગે છે, તેને તેવું જ દેખાય છે.
ખોવા બેઠે મઠમ કરે ગંદ કી ખાન
કાગડો મઠમાં બેસીને ગંદકી કરે છે, જ્યારે હંસ અમૃત જ્ઞાન શોધે છે. સોનું સામે પડ્યું હોય તો પણ સાકટ તેને ચૂકી જાય છે અને કનકનો કટોરો છોડીને જૂઠી વાતો માંગે છે. સાકટની સંગતિ આગ જેવી છે, જે વિવેક અને વિચારને બાળી નાખે છે, જ્યારે સંતોની સંગતિ જળ સમાન છે, જે મનના ભારને ધોઈ નાખે છે. હાથમાં માળા ફેરવે છે, પરંતુ અંદર વિકાર ભરેલો છે. ગુરુ વગર બે અક્ષર પણ જપી શકાતા નથી અને ભવસાગર પાર કરી શકાતો નથી.
ગુરુ બહેરા જો હો ગયા
ગુરુ બહેરો થઈ જાય તો શબ્દ કાન સુધી પહોંચતો નથી અને યમનો ફંદો કસાઈ જાય છે, જેનાથી અંત સમયે પ્રાણ રોવે છે. કુબેર જેવું ધન હોવા છતાં દુષ્ટ સંગતિમાં જવાથી પળવારમાં બધું લૂંટાઈ જાય છે અને અંતે નરક મળે છે. હે મન, ટેક ના કર, ટેકમાં જ હાર છે. ટેક તૂટે ત્યારે સાચું સત્ય મળે છે. પાખંડી મઠમાં બેસીને મળને સાચવે છે, આવા સાધુથી દૂર રહેવું જોઈએ.
બોલી મીઠી સાકટ કી
સાકટની બોલી મીઠી હોય છે, પરંતુ અંદર છૂરો છુપાવેલો હોય છે. કબીરની મીઠી ચોટ ભવના રોગને ભગાડે છે. રામને અંદર શોધો, બહાર શા માટે ભટકો છો? ઘરનો દીવો જલી રહ્યો છે, અને તમે બહાર મોલ શોધો છો? જેવી સંગત મળે છે, તેવા જ બની જઈએ છીએ. હંસ બનો તો મોતી મળે છે, અને કાગડો બનો તો છાયા મળે છે. મનનો રંગ બદલતા જ આખું જગત બદલાઈ જાય છે.
