0:33 જય હિન્દ વિદ્યાર્થી મિત્રો કેમ છો બધા હું કાર્તિક આપ સૌનોડીસીએસના YouTube ચેનલ પર હાર્દિક સ્વાગત કરું છું. વિદ્યાર્થી મિત્રો આપણે બધા જ એસટીઆઈ આવનારી જે એક્ઝામ છે સેલ્ ટેક્સ ઇન્સ્પેક્ટર એને ધ્યાનમાં લઈને સંકલ્પ સિરીઝની શરૂઆત કરી છે. જે અંતર્ગત આપણે એસ ટીઆઈ અંતર્ગત જેટલા પણ સબ્જેક્ટ છે એના ઉપર એક ક્વિક જે આ સિરીઝ કહી શકાય એની શરૂઆત કરી છે અને દરેક ડીઆઈસીએસ ની ફેકલ્ટી એમાં તમને પૂરેપૂરો અગત્યનું ઈમ્પોર્ટન્ટ કહી શકાય એવું દરેક સબ્જેક્ટનું નોલેજ અહીં તમને લિમિટેડ લેક્ચરમાં આપવાનો પ્રયત્ન કરશે જે ફ્રી છે YouTube ઉપર તો વિદ્યાર્થી મિત્રો આ લેક્ચર્સ તમારા માટે ખૂબ જ ઉપયોગી નીવડવાના છે તો બધા જ લોકોડીસીએસ ની ચેનલ
1:20 જો સબ્સ્ક્રાઇબ ના કરી હોય તો એક વખત સબ્સ્ક્રાઇબ કરી લેજો અને શેર પણ કરી દેજો જેથી બીજા વિદ્યાર્થીઓને પણ ફાયદો થાય અને શરૂઆત કરીએ છીએ વિદ્યાર્થી મિત્રો આપણા લેક્ચરની આપણી જોડે સમય ઓછો છે અને નોલેજની વાતો ઘણી બધી કરવાની છે. સો શરૂઆત કરીએ છીએ આપણા એસટીઆઈ ને ટાર્ગેટ રાખીને આપણા આજના ઇતિહાસના લેકચરની જેમાં હું કાર્તિક તમારી સાથે ભારત અને ગુજરાતના ઇતિહાસ ઉપર ચર્ચા કરીશ અને ખાસ ધ્યાનમાં રાખજો કે અગત્યના ટોપીક ઉપર ચર્ચા કરીશું કારણ કે આપડી જોડે એક લિમિટેડ ટાઈમ છે સો એમાં અગત્યના જે પણ ટોપીક્સ છે જેનું આપણે લાસ્ટ લેક્ચરમાં એક એનાલિસીિસ કર્યું છે કે કયા કયા ટોપીક્સ અગત્યના બને છે પ્રિવિયસ યર એસઆઇના પેપર જોઈને એઝ વેલ એસ જીપીએસસીના પેપરને ને પણ જોઈને. શરૂઆત
2:07 કરીએ છીએ આપણે આપણા લેક્ચરની એક સારા સુવાક્ય સાથે જે તમારી સામે છે સ્ક્રીન ઉપર મેદાનમાં જે આવી રીતે છે કે મેદાનમાં હારેલો ફરીથી જીતી શકે છે પરંતુ મનથી હારેલો ક્યારેય જીતી શકતો નથી અને તમારો આત્મવિશ્વાસ જ તમારી સૌથી મોટી મૂડી છે કહેવાય છે ને મિત્રો કે મન કે જીતે જીત હે મન કે હારે હાર જો વ્યક્તિ મન મક્કમ રાખે છે અને મજબૂત રાખે છે તો એના માટે કોઈ પણ ગોલ મોટો નથી પણ જો એ મનથી ભાગી જાય છે તો એ ક્યારે આગળ નથી વધી શકતો સો આપણે પણ આપણી આવનારી એક્ઝામોને પાસ કરવા માટે આપણના પાછળના રિઝલ્ટ ભલે નિષ્ફળ રહ્યા હોય પણ આપણા મનને મક્કમ રાખીને આપણે આગળ વધવાનું છે જેથી આપણા ગોલ એચીવ કરી શકીએ લેટસ સ્ટાર્ટ શરૂઆત કરીએ છીએ વિદ્યાર્થી મિત્રો અને તમે સિલેબસમાં જુઓ છો કે
2:54 જ્યારે આપણે ઇતિહાસની વાત કરીએ છીએ સિલેબસમાં તો એમાં આપણો સિલેબસ નો પહેલો ટોપિક આવે છે સિંધુ સભ્યતા અને તમે pyq જુઓ તો સિંધુ સભ્યતામાં સભ્યતા માંથી અવારનવાર પ્રશ્નો પૂછાયેલા છે તો આજે આપણે શરૂઆત શાની કરીશું? સિંધુ સભ્યતાની સિંધુ સભ્યતાથી શરૂઆત કરીએ છીએ એના પહેલા તમારી સામે જો વિદ્યાર્થી મિત્રો આપણે આ લેક્ચરમાં બહુ ક્વિકલી આગળ જવાના છે નોલેજ સાથે કોઈ આપણે બાંધછોડ નહી કરીએ પણ ક્વિકલી વાત કરવાની છે જેથી આપણે બધા ટોપિકને કવર કરી શકીએ. તમારી સામે એક ટેબલ છે જેમાં તમે જુઓ કે ભારતના પ્રાચીન ઇતિહાસ જે છે ને એની ટાઈમલાઈન છે અને ભારતના પ્રાચીન ઇતિહાસની ટાઈમલાઈનને તમે જુઓ તો એમાં સૌથી પહેલા આવે છે સિંધુ સભ્યતા પછી વૈદિક સભ્યતા પછી જનપદ મહાજનપદ ધેન આફ્ટર મહાજનપદ કાળમાં આવે છે મગધમાં આવેલા રાજવંશો અને એમાં મૌર્યવંશ ધેન
3:40 આફ્ટર આવે છે સોરી હર્યક વંશ ધેન આફ્ટર શિશુનાગ વંશ નંદ વંશ મૌર્ય વંશ પછી તમે જો શૃંગ વંશ કણ વંશ સાતવાહન વંશ ચેદી અને મહામેઘવાહન વંશ અને મૌર્યકાળ અને સમકાલીન તમે જો ભારત પર થયેલા વિદેશી આક્રમણો છે એમાં યમન આક્રમણ છે સક્ષત્રપ છે પહલવો છે કુષાણો અને પછી ભારતના જ રાજવંશ ગુપ્ત વંશની સત્તા તો તમને ક્યારેક એક્ઝામમાં આવો પ્રશ્ન પણ પૂછી લે કે ભારતના ઇતિહાસને સમય ક્રમમાં ગોઠવો કાળ ક્રમમાં ગોઠવો તેમાં સૌથી પહેલો કયો છે સિંધુ સભ્યતા છે શરૂઆત કરીએ છીએ મિત્રો આપણે સિંધુ સભ્યતાની તો સિંધુ સભ્યતાને સમજવા માટે આપણે ઇતિહાસમાં ભણ્યા છે કે ભારતના ઇતિહાસને સમજાવવા માટે એને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી દીધો છે પ્રાચીન મધ્યકાલીન અને અર્વાચીન એટલે કે એન્શિયન્ટ મેડિવલ અને મોડર્ન પ્રાચીન ઇતિહાસને ફરી સમજવા માટે
4:26 એના ત્રણ ભાગ પાડ્યા છે પ્રાંગ ઐતિહાસિક આદ ઐતિહાસિક અને ઐતિહાસિક પ્રાગ ઐતિહાસિક એક એવો સમય છે જેને ઇંગ્લિશમાં પ્રી હિસ્ટોરિક પિરિયડ કહીએ છીએ શોર્ટમાં તમને કહું તમને એમ કોઈ પૂછે કે પ્રાગ ઐતિહાસિક કાળ એટલે શું કે જે સમયના કોઈ લેખિત પુરાવા આપણી જોડે અવેલેબલ નથી એ સમયને પ્રાંગ ઐતિહાસિક કાળ કહેવાય છે તો આપણે પ્રાંગ ઐતિહાસિક કાળ વિશેની માહિતી શાના પરથી ખબર પડે છે તો હાર્ડપિંજરો છે ધેન આફ્ટર પથ્થરના હથિયારો આ બધી વસ્તુ જેને આર્કિયોલોજીકલ એવિડન્સીસ કહીએ છીએ પુરાતાત્વિક સ્ત્રોતો જેને કહીએ છીએ એનાથી આપણને પ્રાચીન ઇતિહાસ એટલે કે પ્રાગ ઐતિહાસિક કાળની માહિતી મળે છે જેના લિખિત પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી. પ્રાંગ ઐતિહાસિક કાળને ફરી ત્રણ ભાગમાં વહેંચે છે પ્રાચીન પાષાણ મધ્ય પાષાણ અને નૂતન પાષાણ. પ્રાચીન પાષાણને ફરી ત્રણ ભાગમાં વહેંચે છે. નિમ્ન પુરાપાષાણ મધ્ય પુરાપાષાણ અને ઉચ્ચ પુરાપાષાણ. બરાબર છે અને પ્રાંગ ઐતિહાસિક
5:14 કાળ પછીનો સમય કયો આવે છે? આદ ઐતિહાસિક કાળ. તો તમને આપણે જે અત્યારે આજે જે ટોપિક ભણવાનો છે તમને એવું પૂછે કે સિંધુ સભ્યતા જે છે આ સિંધુ સભ્યતા કયા સમય સાથે જોડાયેલું છે તો આ જ ઐતિહાસિક કાળ સાથે સિંધુ સભ્યતા જોડાયેલું છે તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે કે સિંધુ સભ્યતા શાની સાથે જોડાયેલું છે આદ ઐતિહાસિક કાળ રાઈટ ઓકે ચાલો આગળ વાત કરીએ છીએ તો જ્યારે આપણે સિંધુ સભ્યતાની વાત કરીએ છીએ વિદ્યાર્થી મિત્રો તો સિંધુ સભ્યતાની વાત કરીએ છીએ ત્યારે વાત આવે છે વિશ્વની સૌથી જૂનામાં જૂની સંસ્કૃતિ હવે વિશ્વની સૌથી જૂનામાં જૂની સંસ્કૃતિ સંસ્કૃતિનો મતલબ શું થાય છે કે તમે જુઓ કે જ્યારે માણસ પથ્થર યુગની વાત કરીએ છીએ ત્યારે માણસ આદિવાસી જીવન જીવતો હતો એટલે કે પુરાતાત્વિક કાળમાં પ્રોટોહિસ્ટોરિક પિરિયડમાં પછી ધીમે ધીમે એ સાંસ્કૃતિક જીવનમાં આવ્યો સાંસ્કૃતિક
6:00 જીવનમાં એટલે સંસ્કૃતિનો મતલબ શું થાય છે ખાવા પીવાના જે નિયમો છે કલ્ચરડ જેને આપણે કહીએ છીએ ઊઠવા બેસવાના એટલે કે સામાજિક નિયમો છે લગ્ન સંબંધો છે એને શું કહેવામાં આવે છે કલ્ચર કલ્ચર એક વાસ્ટ ડેફીનેશન છે એમાં કુઝીન ખાવાનું પણ આવી જાય છે નિયમો પણ આવી જાય છે બરાબર છે રીતિ રિવાજો પણ આવી જાય છે આ બધું શામાં આવે છે કલ્ચરમાં તો જ્યારે વાત આવે છે કે વિશ્વમાં જ્યારે માણસ આદિમાનવ હતો અને પછી કલ્ચરડ લાઈફમાં સુસંસ્કૃત જીવનમાં આયો તો વિશ્વમાં આવી ચાર સંસ્કૃતિઓ જે છે ને એને વિશ્વની સૌથી જૂની સંસ્કૃતિઓ કહેવાય છે મતલબ કે માણસ આદિવાસી જીવનમાંથી વ્યવસ્થિત જીવનમાં આવ્યો એવી ચાર સંસ્કૃતિ છે એક નીલઘાટી સંસ્કૃતિ જે અત્યારે મિશ્રની સંસ્કૃતિ છે ઇજીપ્ટ મેસોપોટેમિયન સંસ્કૃતિ ત્રીજી છે
6:45 ચીનની સંસ્કૃતિ એને હુવાંગસી નદીની પણ કહે છે અને ચોથી આપણી ભારતની કઈ છે સિંધુ ઘાટી સભ્યતા આ સિંધુ ઘાટી સભ્યતાને આપણે ઇન્ડસ વેલી સિવિલાઈઝેશન ઇંગ્લિશમાં કહીએ છીએ અને ગુજરાતીમાં બીજું નામ છે હડપ્પીય સભ્યતા પણ કહીએ છીએ જ્યારે ઇતિહાસકારોએ આ ચારેચાર સભ્યતાઓ ઉપર રિસર્ચ કર્યું ત્યારે ખબર પડી કે આ ચારેચાર સભ્યતાઓ વિશ્વના અલગ અલગ વિસ્તારમાં જન્મ થયો અને ત્રણેવનો જન્મ એકસાથે એટલે ક્યાંકને ક્યાંક એમનો સમયગાળો સેમ છે પણ સમજજો જ્યારે નીલગાઠી સંસ્કૃતિની વાત કરીએ છીએ ત્યારે એ મિશ્ર સાથે ઈજીપ્ત સાથે જોડાયેલી છે. મેસોપોટેમિયન સંસ્કૃતિ છે જે ઈરાન સાથે જોડાયેલી છે અને તમને આવો પ્રશ્ન પૂછે કે ક્રેડલ ઓફ હ્યુમન સિવિલાઈઝેશન આવો પ્રશ્ન એક્ઝામમાં પૂછાયો છે ગુજરાતીમાં એનો મતલબ થાય છે કે માનવીય સંસ્કૃતિના પાલણા તરીકે કઈ સંસ્કૃતિ ઓળખાય છે? મેસોપોટેમિયન સંસ્કૃતિ. સમજજો મારી વાતને બરાબર. કેમ
7:33 માનવીય સંસ્કૃતિના પાલણા તરીકે મેસોપોટેમિયન સંસ્કૃતિને ઓળખાય છે? કારણ કે વિશ્વમાં સૌપ્રથમ વખત ખેતી ની શરૂઆત ક્યાં થઈ? મેસોપોટેમિયામાં. અને સૌપ્રથમ તાંબા ધાતુનો ઉપયોગ પણ કયા લોકોએ કર્યો? મેસોપોટેમિયન. હવે તમને આવો પ્રશ્ન પૂછે કે સંસ્કૃતિના વિકાસમાં ખેતીએ કેવી રીતે ફાળો આપ્યો? કારણ કે ખેતી થવાથી જ મેસોપોટેમિયન સંસ્કૃતિ એ વિશ્વના હ્યુમન સિવિલાઇઝેશનનું ક્રેડલ કહેવામાં આવે છે. તો સમજજો ખેતીની શરૂઆત થઈ તો શરૂઆતમાં માણસ છે ખેતીની શરૂઆત કરી ત્યારે એને જરૂર કરતાં વધારે અનાજ ઉગાડ્યું એને સ્ટોર કરવા માટે એને વાસણો બનાવ્યા. તો વાસણો એને જરૂર હતા એટલા તો વાપર્યા પણ વધારે વાસણો એને વેચવાની પણ શરૂઆત કરી તો વિશ્વનું સૌથી જૂનામાં જૂની ઇન્ડસ્ટ્રી કોને કહેવામાં આવે છે તો વાસણ બનાવવાની એટલે કે
8:20 પોટરી ઇન્ડસ્ટ્રીને વિશ્વની સૌથી જૂનામાં જૂની ઇન્ડસ્ટ્રી કહેવાય છે પછી મનુષ્યએ શું કર્યું તો એ અનાજને સરપ્લસ અનાજને શું કર્યું સ્ટોર કરવા માટે ગ્રીનરીસ બનાવી હવે પછી એને ટ્રેડિંગ એટલે અનાજ વેચવાની પણ શરૂઆત કરી તો હવે શું થયું બિઝનેસની શરૂઆત થઈ તો જ્યાં બિઝનેસ થાય છે તો જે જગ્યાએથી બિઝનેસ થાય છે અને જે જગ્યાએ એ ગ્રીનરી છે એટલે અન્નના કોઠારો હતા તો એ જગ્યાએ શું થયું તો લોકો આવવા માંડ્યા અને આપણને ખબર છે કોઈ પણ જગ્યાએ બિઝનેસ થતો હોય ને ત્યાં પબ્લિક વધારે આવે ઇન સર્ચ ઓફ એમ્પ્લોયમેન્ટ રોજગારીની તલાશમાં તો મેસોપોટેમિયન સંસ્કૃતિમાં એગ્રીકલ્ચરની શરૂઆત થઈ એટલે મોટા સીટી બન્યા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફેસિલિટી ડેવલપ કરવી પડી કારણ કે ત્યાં વધારેમાં વધારે લોકો આવે છે રસ્તાઓ એટલે કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં રસ્તાઓ પણ બનાવવા પડ્યા હવે એકથી વધારે પ્રમાણમાં લોકો રહેતા હોય ને એટલે એડમિનિસ્ટ્રેટિવ સિસ્ટમ નીતિ નિયમો પણ
9:06 બન્યા અને આમ કરીને ને શાની શરૂઆત થઈ એક સંસ્કૃતિ કલ્ચરની શરૂઆત તો મેસોપોટેમિયન સંસ્કૃતિ શું બને છે ક્રેડલ ઓફ હ્યુમન સિવિલાઈઝેશન અને જ્યારે આ ચારે ચાર એકબીજાને સમકાલીન છે મેસોપોટેમિયનને ક્રેડલ ઓફ હ્યુમન સિવિલાઈઝેશન કહેવાય છે પાલણું પણ આ ચારે ચારની જ્યારે કમ્પેરિઝન થઈ ને ત્યારે સૌથી વધારે વિકસિત સંસ્કૃતિ કોને કહેવામાં આવી સિંધુ સભ્યતા તો એ જ આપણે સમજવાની છે કે સિંધુ સભ્યતા કેમ સૌથી ડેવલોપ સંસ્કૃતિ કહેવાય છે વિશ્વમાં જે ભારતની છે જેને હડપ્પીયન સમજીએ છીએ બધી વાતો સિંધુ સભ્યતાની વાત કરું છું તો સિંધુ સભ્યતાના પુરાવા મળે છે ત્યાંથી શરૂઆત કરીએ છીએ વાંચ પહોંચે છે મિત્રો અંગ્રેજોના સમયમાં અને અંગ્રેજોના સમયમાં છે અત્યારે પાકિસ્તાન કહીએ છીએ એક સમય ભારતનો જ વિસ્તાર હતો ત્યાં રેલવે લાઈન નાખવામાં આવતી હતી અને લાહોરથી કરાંચીના વિસ્તારમાં ખોદકામ થતું હતું અને ત્યાંથી
9:53 અમુક જમીનમાંથી ડેટાલી વસ્તુઓ મળી એમાં બુદ્ધ ભગવાનની મૂર્તિઓ પણ મળી ઈંટો પણ મળી તો એક બ્રિટિશ વ્યક્તિ હતા યુરોપિયન વ્યક્તિ ચાર્લ્સ મેસન એમને આ વસ્તુની ખબર પડે છે એટલે 1826 માં એમણે આ વિસ્તારની મુલાકાત કરી પાકિસ્તાનના અને એમણે પોતાનું એક પુસ્તક લખ્યું હતું 1842 માં વિચ ઇઝ નોન એસ કયા નામે ઓળખાય છે નેરેટિવ સ્ટડીઝ એમાં એમણે વાત લખી કે ભાઈ આ જગ્યાએ પ્રાચીનતમ સંસ્કૃતિના કોઈ પુરાવા હોવા જોઈએ પણ અંગ્રેજો એ સમયે બિલકુલ આના પર ધ્યાન ના સોલ પર્પસ શું હતો એમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભારતમાંથી વધારેમાં વધારે પૈસા કમાવવા એટલે એમણે એના પર ધ્યાન ના આપ્યું અને ધેન આફ્ટર 1800 1856 માં કરાચીથી લાહોર રેલવે લાઈન
10:39 નાખવામાં આવતી હતી તમેને ઇતિહાસમાં વાંચ્યું જ હશે કે ભારતમાં પહેલે રેલવેની શરૂઆત 1853 માં થઈ લોર્ડ કર્ઝનના સમયમાં મુંબઈથી થાણે 1856 ની વાત છે અને 53 માં પહેલી રેલવે ભારતમાં શરૂ થઈ 1856 માં કરાચીમાં લાહોર કરાચીથી લાહોર રેલવે ટ્રેક નાખવામાં આવતું હતું ત્યાં બે ભાઈઓ હતા એન્જિનિયર આ રેલવે લાઈન નાખતી વખતે બ્રાન્ટન બ્રધર્સ જેને કીધું છે વિલિયમ બ્રાન્ટન અને જેમ્સ બ્રાન્ટન અને એ સમયમાં ખોદકામ થતું રેલવે લાઈન નાખતી વખતે તો જમીનમાંથી ઈંટો મળી આવી પાકી તો એ લોકો ક્યુરિયસ હતા તો એમને જેમ જેમ ખોદકામ કરતા ગયા તો મોટા વિસ્તારમાંથી ઈંટો મળે છે જમીનમાંથી દટાયેલી ઈંટો તો એ લોકોએ તપાસ કરાવી તો એમને ખબર પડી કે આજુબાજુના લોકો છે ને કેટલાય મહિનાઓથી આવી રીતે આજુબાજુના વિસ્તારના લોકો આ જગ્યાએથી ઈંટો ખોદીને મકાન બનાવવા માટે લઈ જાય છે એટલે એમને
11:26 એટલો આઈડિયા આવ્યો કે આ જગ્યાએ કોઈ પુરાતાત્વિક પુરાવા હોવા જોઈએ પણ અંગ્રેજોએ એના પર ધ્યાન આપ્યું નહીં અને એ સમયમાં પુરાતાત્વિક સિંધુ સભ્યતાના પુરાવાનું ખોદકામ જે છે ને 1853 56 માં એક પુરાતત્વવિદ હતા એલેક્ઝાન્ડર કનિંગામ એમણે કર્યું એટલે તમને પૂછે કે સિંધુ સભ્યતા માટે સૌપ્રથમ ખોદકામ કોણે કર્યું આર્કિયોલોજીસ્ટ એલેક્ઝાન્ડર કનિંગામ નાઉ હવે લોર્ડ કર્ઝનના સમયમાં શું થાય છે 1861 ની અંદર એક સંસ્થાની સ્થાપના થાય છે એ સંસ્થાનું નામ શું છે એએસઆઈ આર્કિયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા તમે જુઓ કે હમણાં છેલ્લા ત્રણ ચાર વર્ષથી રામ મંદિર બન્યું પછી જ્ઞાનવાપી મસ્જિદનો મુદ્દો એએસઆઈ બહુ ચર્ચામાં છે તો તમને અહીંથી પ્રશ્ન પૂછાઈ શકે કે એએસઆઇની સ્થાપના ક્યારે થઈ 1861
12:12 માં એનું વડુ મથક ક્યાં છે દિલ્હીમાં છે. એએસઆઇ ની સ્થાપના થઈ આર્કિયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા એસઆઈ નું મુખ્ય કામ શું છે મિત્રો તો આજે પુરાતાત્વિક સ્ત્રોતો ઉપર ખોદકામ એની શોધખોળ કરવાનું કામ ભારતની જે મેન સંસ્થા છે એએસઆઈ છે અને 1861 માં એએસઆઈની સ્થાપના થઈને એએસઆઈના પ્રથમ અધ્યક્ષ કોણ બન્યા એલેક્ઝાન્ડર કનિંગામ અને એટલા માટે જ ધ્યાન રાખજો ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણના પિતા ફાધર ઓફ ઇન્ડિયન આર્કિયોલોજી તરીકે કોને ઓળખાય છે એલેક્ઝાન્ડર કનિંગામ અહી મે ફોટો પણ આપ્યો છે જેથી તમે જોઈને યાદ રાખી શકો તો એસઆઈ ના પ્રથમ અધ્યક્ષ બન્યા એમને ભારતના શું કહેવાય છે ફાધર ઓફ ઇન્ડિયન આર્કિયોલોજી ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગના પિતા કારણ કે પ્રથમ અધ્યક્ષ બન્યા ઓકે અને મિત્રો હવે શું થશે તો આ એસઆઈ જે છે એની
12:58 સ્થાપના થયા બાદ જ ભારતમાં પુરાતાત્વિક શોધખોળો ઉપર જબરજસ્ત કામ આગળ વધ્યું એક સંસ્થાની સ્થાપના થઈ ગઈ બજેટ પણ આપવામાં આવ્યું એટલે હવે આ એસઆઈ દ્વારા જબરજસ્ત રીતે ભારતમાં શોધખોળનો દોર શરૂ થાય છે અને એએસઆઈને સૌપ્રથમ સફળતા મળે છે 1921માં એએસઆઈના અધ્યક્ષ હતા સર જોન માર્શલ અને એ સમયમાં જ ભારતીય પુરાતત્વવિદ હતા દયારામ સાહાની સમજજો દયારામ સાહાની પુરાતત્વવિદ છે એએસઆઈના અધ્યક્ષ સર જોન માર્શલ તો દયારામ સાહાનીના અંડરમાં ખોદકામ થયું 1921 માં કઈ જગ્યાએ પાકિસ્તાનમાં અને પાકિસ્તાનના પાકિસ્તાનના મણ ગોમરી જિલ્લો ત્યાંથી એક નગર મળી આવ્યું જમીનમાંથી ડટાયેલું જબરજસ્ત અને જે નગર મલી આવ્યું ત્યાંથી
13:45 કયા અવશેષો મળ્યા જમીનમાં અંદરથી તો પાકા મકાન ઘટર વ્યવસ્થા પાકા રસ્તાઓ બધા અવશેષો મળ્યા અને ત્યાંથી હાર્ડપિંજરને જે વસ્તુઓ મળી એને લેબમાં લઈ ગયા અને લેબમાં લઈ ગયા બાદ એના પર કાર્બન ડેટિંગ 14 નું પરીક્ષણ થયું તો એનાથી ખબર પડી કે આ જગ્યા છે લગભગ 6 થી 8 હજાર વર્ષ જૂની છે અને એ જે નગર મળ્યું પહેલું ધેટ્સ હડપ્પા એટલે સિંધુ સભ્યતાનું સૌપ્રથમ નગર કયું મળ્યું હડપ્પા એટલે તમે જુઓ કે સિંધુ સભ્યતા એનું પહેલું નગર હડપ્પામાં મળ્યું એટલે એને બીજા કયા નામ ઓળખવામાં આવે છે હડપ્પીયન સભ્યતા એને સિંધુ સભ્યતા કેમ કહેવામાં આવે છે તો તમે જોશો તો વધારે પડતા નગરો છે ને સિંધુ નદીના ખીણના અને એની જે શાખા નદીઓ છે ને એના વિસ્તારમાંથી મળ્યા એટલે એને શું કહેવામાં આવે છે સિંધુ સભ્યતા અને પહેલું
14:31 નગર હડપ્પામાં મળ્યું એટલે એને હડપ્પીય સભ્યતા કહેવામાં આવે છે અને વિદ્યાર્થી મિત્રો આવી રીતે જ ખોદકામ થયું અને આ ખોદકામ આ જ દિન સુધી જે ડેટા મળ્યા એનાથી ખબર પડે છે કે સિંધુ સભ્યતાનું સૌથી ઉત્તરમાં સૌથી ઉત્તરમાં છેલ્લું નગર કયું છે? તો ધેટ્સ માંડા જમ્મુ કશ્મીરમાં છે રાવી નદી કિનારે તમને પૂછી લે સિંધુ સભ્યતાનું સૌથી ઉત્તરમાં આવેલું નગર કયું છે? તો સિંધુ સભ્યતાનું સૌથી ઉત્તરમાં આવેલું નગર માંડા છે માંડાથી આગળ કોઈ જગ્યા નથી મળી અને સિંધુ સભ્યતાનું સૌથી દક્ષિણમાં આવેલું નગર કયું છે? દેમાબાદ જે મહારાષ્ટ્રમાં છે તમે ઘણી જૂની ચોપડીઓ હશે ને તો એમાં ભરૂચનું ભગતરવું આપ્યું હશે સૌથી દક્ષિણમાં આવેલું સૌથી છેલ્લું નગર પણ હવે કયું બની ગયું છે દેમાબાદ જે મહારાષ્ટ્રમાં છે એનો મતલબ એમ થયો કે મિત્રો મહારાષ્ટ્ર પછી ગોવા
15:17 કર્ણાટક કેરલા તામિલનાડુ કોઈ જગ્યાએથી સિંધુ સભ્યતાના અવશેષો મળ્યા નથી એટલે દક્ષિણમાં સૌથી છેલ્લું નગર કયું છે દેમાબાદ અને પૂર્વમાં સૌથી છેલ્લું નગર કયું છે આલમગીરપુર ઉત્તર પ્રદેશમાં છે અને કઈ નદી કિનારે છે હિંડન નદી કિનારે છે અને એક્ઝામમાં પ્રશ્નો પૂછાય છે કઈ નદી કિનારે આવેલું છે આગળ આપણે જોઈએ છીએ તો પૂર્વમાં સૌથી છેલ્લું નગર આલમગીરપુર છે મેરઠ જિલ્લો હિંડન નદી કિનારે તો એનો મતલબ એમ થયો કે તમે જુઓ મિત્રો કે પૂર્વ બાજુ બિહાર હોય આસામ હોય ત્રિપુરા હોય બંગાળ હોય કે ઓરિસા આ કોઈ જગ્યાએથી તમે જો સિંધુ સભ્યતાના આજ દિન સુધી આજે જે તારીખ આપણે ભણી રહ્યા છે હવે કાલે શોધાઈ જાય ન્યુઝમાં તો અલગ વાત છે પણ આ જ દિન સુધી તો હજી સુધી પૂર્વમાં કોઈ છેલ્લું નગર આવ્યું નથી હજી સુધી કયું છે આલમગીરપુર છે અને પશ્ચિમમાં સૌથી છેલ્લું નગર કયું છે સુકતા ગેંડોર જે ક્યાં છે બલુચિસ્તાનના પશ્ચિમ
16:06 ભાગમાં મકરાન કોષ જે પાકિસ્તાનમાં છે મિત્રો જો બુલચિસ્તાન અત્યારે બહુ ચર્ચામાં છે પાકિસ્તાન માં ત્યાં આગળ ચાલે છે ને પાકિસ્તાનથી અલગ થવાનું તો બલુચિસ્તાનમાં આવેલું સુકતા ગેન્ડોર એ છે પશ્ચિમમાં આવેલું સૌથી છેલ્લું નગર છે અને એ દાસક નદી કિનારે છે કઈ નદી કિનારે છે દાસ સુકતા જેન્ડોર અને હવે સમજજો પહેલા ઉત્તરમાં સૌથી છેલ્લું નગર માંડા હતું પણ હવે સમજજો કે હવે માંડા નથી રહ્યું હવે મિત્રો અફઘાનિસ્તાનની અંદર બે નગરો શોધાઈ ગયા છે એક છે સોતુબોઈ અને બીજું છે મુંડીકાક એક્ઝામમાં પહેલાય પૂછાયેલા છે પાંચ છ વર્ષ પહેલા સોતુબોય અને મુંડીકાક અફઘાનિસ્તાનમાં અને હવે સિંધુ સભ્યતાનું હવે તમને પૂછે કે સિંધુ સભ્યતાના સૌથી
16:52 ઉત્તરમાં આવેલા નગરો કયા છે તો એ છે ધેટ્સ સોતુબોય અને મુંડીકાક જે અબુદરિયા એટલે ઓક્સસ રિવર નદી કિનારે છે એટલે હવે સિંધુ સભ્યતાના ઉત્તરમાં આવેલા નગરો બની ગયા છે સોતુબોઈ અને મુંડીકાક નાવ આ પણ યાદ રાખજો હવે નેક્સટ તો હવે સિંધુ સિંધુ સભ્યતા છે હવે ઇન્ટરનેશનલ હાલની વાત કરીએ તો સિંધુ સભ્યતા તમને પૂછે ક્યાં સુધી ફેલાયેલી છે તો સિંધુ સભ્યતા જે છે ભારત પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન સુધી ફેલાયેલી છે હવે તમને પૂછી લે ઓપ્શનમાં નેપાલ હોય ભૂતાન હોય તિબેટ હોય તો નહીં સિંધુ સભ્યતાના કોઈ અવશેષો આ જગ્યાએથી નથી એટલે સિંધુ સભ્યતા હવે ભારત પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન સુધી ફેલાયેલી છે ઓકે અને તમારી સામે આ નકશો પણ છે મિત્રો આ નકશો એટલા માટે મૂક્યો છે કે જુઓ મિત્રો એક્ઝામની તૈયારી ચોપડીમાં
17:38 જેટલું લખ્યું છે એવી રીતે વાંચશો બીજા જેવી રીતે વાંચે છે એવી રીતે તમે તૈયારી કરશો તો પાસ નહી થાવું કેમ સિંધુ સભ્યતા વિશે લગભગ એક્ઝામમાં દર વર્ષે પ્રશ્ન પૂછાય છે તો ઇતિહાસ તો ક્યારેય બદલાતું નથી તો હવે સિંધુ સભ્યતાના પ્રશ્નો કેવા પુછાય તો લેવલ ઓફ ક્વેશ્ચન કેવું બને કે તમે ખાલી ચોપડીમાં લખેલું છે એટલું વાંચીને જશો અને તમને પ્રશ્ન પૂછી લે કે ભાઈ સિંધુ સભ્યતાનું નગર છે ધારો કે સપોઝ મોહેંજો દડો હડપ્પાથી કઈ દિશામાં છે કાલીબંગાથી કઈ દિશામાં છે નકશા બેઝ ક્વેશ્ચન પૂછે નકશા બેઝ તમને આવો પ્રશ્ન પૂછે કે ભારત પાકિસ્તાનમાં આવેલું સિંધુ સભ્ય કયું નગર ગુજરાતથી નજીક છે કયું નગર જે છે એ રાજસ્થાનથી નજીક છે આવો પ્રશ્ન પૂછી લે તમને એટલે તમારે શું કરવાનું છે મેપ બેઝ રીડિંગ કરવાનું છે તમારે શું કરવાનું છે દરરોજ એક વખત મેપ જોઈ લેવાનું છે અને
18:24 મેપની અંદર તમારે શું કરવાનું છે સિંધુ સભ્યતાના નગોરેને શું કરવાના છે ડિનોટ કરી દેવાના છે એટલે તમને મેપ બેઝ ક્વેશ્ચન પૂછે ને તો પણ તમને આવડે એટલે હું તમને આ કહું છું કે એક્ઝામની તૈયારી કેવી રીતે કરવાની હોય ઓકે ચાલો આગળ વધીએ છીએ તો હવે સિંધુ સભ્યતાની ભૌગોલિક વિસ્તાર ની વાત કરીએ છી તો સિંધુ સભ્યતા જે છે એનો ભૌગોલિક વિસ્તારની વાત કરીએ તો ઉત્તર દક્ષિણની લંબાઈ કેટલી છે 1100 કિલોમીટર ફ્રોમ અફઘાનિસ્તાન માંડાથી લઈ અને ધેન આફ્ટર દમાબાદ 1100 કિલોમીટર પૂર્વ પશ્ચિમ એટલે આલમગીરપુરથી લઈ અને સુકતા જેડોર સુધી કેટલા કિલોમીટરમાં વહેચાયેલું છે 1600 કિલોમીટર અને કયા આકારે ફેલાયેલું છે તો સિંધુ સભ્યતા છે ને આવી રીતે ત્રિકોણ આકારે ફેલાયેલી જોવા મળે છે કેવી જોવા મળે છે ત્રિકોણ આકારે તમને આવો પણ પૂછી લે કે સિંધુ સભ્યતાનો ફેલાવો કેવી રીતે થયો ત્રિકોણાકારે પછી પ્રશ્ન પૂછે સિંધુ
19:11 સભ્યતા કેવી રીતે પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ ફેલાવો થયો કે પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ તો સિંધુ સભ્યતાનો ફેલાવો ક્યાંથી થયો છે મિત્રો પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ થયો છે કેવી રીતે થયો છે પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ કેમ પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ તો એ પણ સમજી લો કે શરૂઆતમાં મનુષ્ય ક્યાં સ્થાયી થયો પાકિસ્તાનના બલુચિસ્તાન વિસ્તારમાં જે મહેરગઢ જેને કહી શકાય અને તમે જો નૂતન પાષાણ યુગ એટલે પથ્થર યુગને વાંચો તો તમને ખ્યાલ આવે કે ભારતમાં સૌથી જૂનામાં જૂના મનુષ્યના વસવાટના ના અવશેષો ક્યાંથી મળ્યા છે? મહેરગઢમાંથી. મનુષ્ય સૌપ્રથમ ખેતીની શરૂઆત નૂતન પાષાણ કાળમાં મહેરગઢમાંથી જ કરી. ઓકે હવે અહીં આગળ જ કેમ વસવાટ કર્યો એને કારણ કે આ એરિયા કેવો છે? સૂકો એરિયા છે. જંગલો ઓછા છે. શરૂઆતમાં તમે જો સિંધુ સભ્યતાના લોકો લોખંડ જેવી ધાતુથી પરિચિત નતા તો એમના માટે રહેવા માટે પ્લેન જગ્યા
19:58 અને ખેતી કરવા માટે જમીન કઈ જગ્યાએ અવેલેબલ હતી જ્યાં ઓછો વરસાદ છે અને જંગલો નથી. એટલે એમને રહેવા માટે ખેતી કરવા માટે આ સરળ જગ્યા હતી એટલે અહીંથી રહેવાની શરૂઆત કરી જેમ જેમ માણસ બૌદ્ધિક વિકાસ થતો ગયો એમ એમ કઈ બાજુ ગયો પૂર્વ બાજુ ગયો અને પૂર્વ બાજુમાં જે હાઈ ડેન્સ ફોરેસ્ટ એરિયા છે લાઈક બિહાર સેવન સિસ્ટર્સ ત્રિપુરા નાગાલેન્ડ મિઝોરમ ત્યાં આપણે સિંધુ સભ્યતાના કોઈ અવશેષો નથી મળતા કેમ નથી મળતા કારણ કે સિંધુ સભ્યતાના લોકો લોખંડ જેવી ધાતુથી પરિચય થતા નહીં એ વિસ્તારમાં એમને રહેવું બહુ અઘરું પડી જાય છે જંગલોને કાપીને કારણ કે લોખંડ જેવી ધાતુ નથી એટલે એટલે તમને પૂછે કે સિંધુ સભ્યતાનો ફેલાવો ક્યાંથી ક્યાં થયો છે? પશ્ચિમથી પૂર્વ તરફ થયો છે. કયા આકારે ફેલાયેલી છે? ત્રિભુજ એટલે ત્રિકોણ આકારે ફેલાયેલી છે. ઉત્તર પશ્ચિમની લંબાઈ 1100 km છે પૂર્વ પશ્ચિમની
20:44 લંબાઈ 1600 km છે અને આમ આ ટોટલ વિસ્તાર જો જોવા જઈએ તો કેટલો છે? લગભગ 13 લાખ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલી છે. કેટલામાં ફેલાયેલી છે? 13 લાખ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલી છે. અને સિંધુ સભ્યતાના આજ દિન સુધી લગભગ લગભગ 2800 થી 3000 જેટલા નગરો મળી આવ્યા છે. ઓકે તો ત્રિભુજ આકારે ફેલાયેલી છે. 3 લાખ જેટલા નગરો 13 લાખ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલી છે. ઓકે અને મિત્રો કોઈપણ વસ્તુ કેટલી જૂની છે એક્ઝામ માં પૂછાયું છે અને જાણવા માટે કઈ પદ્ધતિ છે રેડિયો ડેટિંગ કાર્બન ડેટિંગ 14 પણ એને સી 14 પણ કહેવામાં આવે છે અને કાર્બન ડેટિંગ 14 પદ્ધતિ દ્વારા ખબર પડી છે કે સિંધુ સભ્યતાનો સમયગાળો કયો નક્કી થયો છે ઈસવીસન પૂર્વે 2500 થી લઈને ઈસવીસન પૂર્વે 1750
21:31 પણ એનો પરિપક્વ કાળ કેટલો છે 2200 થી લઈને 2000 સમજજો અહીં તમને પૂછશે ટોટલ સમયગાળો 2500 થી 1750 પરપ પરિપક્વ કાળ 2200 થી 2000. પરિપક્વનો મતલબ શું થાય? કે જ્યારે સિંધુ સભ્યતાની શરૂઆત થઈને તો બધી ફેસિલિટી એક જ દિવસ એક વર્ષમાં નથી આવી ગઈ કે પાકા મકાન, પાકા રસ્તા અને ગટર વ્યવસ્થા ધીમે ધીમે ધીમે માણસે બધું ડેવલોપ કર્યું. તો પરિપક્વ કાળ એટલે કયો સમય કે જ્યાં એની જોડે બધી જ વ્યવસ્થા હતી. પાકા મકાન, પાકા રસ્તા, ગટર વ્યવસ્થા અને સિંધુ સભ્યતા જે છે ને મિત્રો એને કઈ સભ્યતા કહેવાય છે ભારતનું પ્રથમ અર્બનાઈઝેશન શહેરી સભ્યતા તમને પૂછે કે સિંધુ સભ્યતા કેવી સભ્યતા છે? ભારતની પ્રથમ અર્બન સિવિલાઈઝેશન યાની શહેરી સભ્યતા. કેમ? કારણ કે શહેર અને ગામડામાં શું ફરક છે? શહેરમાં માણસો રહે
22:17 છે, ગામડામાં માણસો રહે છે. ફરક શાનો છે? ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો. હવે તો ગામડાઓમાંય છે. પણ એક સમય એવો હતો કે ગામડામાં પાકા રસ્તા કે ઘટર વ્યવસ્થા નથી જોતાં આપણે. તો શહેર અને ગામડામાં મુખ્ય ફરક શાનો છે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર નો તો સિંધુ સભ્યતા જે છે ને એમાં શહેરી લેવલની બધી વ્યવસ્થા હતી લાઈક પાકા મકાન પાકા રસ્તા ઘટર વ્યવસ્થા તો તમે વિચારો મિત્રો કે આપણા સિંધુ સભ્યતા જે ભારતની સૌથી જૂની સભ્યતા છે વિશ્વની સૌથી ડેવલોપ બરાબર છે 8000 વર્ષ પહેલા લોકો પાકા મકાન પાકા રસ્તાને ઘટર વ્યવસ્થામાં રહેતા હતા એટલે આપણે સિવિક સેન્સ ભારતે બહુ શીખવા જેવી છે લોકો એમ કહે છે ને ભારતમાં ગંદગી તો આપણા સિંધુ સભ્યતાના લોકો આપણા આપડા લોકો જે હતા એ ગંદા નતા આપણી જેમ બરાબર અનહાઈજીન નતા સિવિક સેન્સ બહુ જબરજસ્ત હતી એમની અને અહીથી આપણને ખબર પડે છે કારણ કે જમીનમાંથી
23:04 મળેલા પુરાવા ખોટું નથી બોલતા અને આને કેમ મેસોપોટેમિયા મિશ્ર અને ચાઇનાની સંસ્કૃતિ કરતાં વધારે ડેવલોપ કરી કીધી છે કારણ કે આવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એલિમેન્ટ આપણને આને સમકાલીન બીજી કોઈ સભ્યતામાં જોવા મળતા નથી એટલે સિંધુ સભ્યતા એમના કરતા વધારે વિકસિત જોવા મળે છે ઓકે તો પરિપક્વ કાળ છે 2200 થી 2000 અને લગભગ 400 થી 500 વર્ષ સુધી એ હયાત રહી પછી ખતમ થઈ ઓકે આગળ વાત કરીએ છીએ તો સિંધુ સભ્યતાનો સમયગાળો નક્કી કરવા માટે સૌથી અગત્યની વસ્તુ જે મળી છે કઈ છે હાર્ડપિંજર એટલે તમને પૂછે કે સિંધુ સભ્યતાનો સમયગળ નક્કી કરવા માટે સૌથી અગત્યની વસ્તુ જે કઈ છે હાર્ડપિંજર અને સૌથી વધારે હાર્ડપિંજરો છે ને મોહેંજો દડોનગરમાંથી મળી આવ્યા છે બરાબર છે હવે જે હાર્ડપિંજરો મળ્યા છે મારી વાત સાંભળજોએનસીઆરટીમાં
23:50 વાત આપેલી છે લોકો બહુ ચર્ચા નથી કરતા ભણાવતી વખતે પણ હું તમારી જોડે ચર્ચા કરું છું કે સિંધુ સભ્યતા જે છે એમાંથી જે હાડપિંજરો મળ્યા છે હા હા હા હા હા હા હા હા હા હાડપિંજરો પર પરીક્ષણ કર્યું એનાથી ખબર પડી કે સિંધુ સભ્યતા દરમિયાન છે ચાર પ્રજાતિઓ વસવાટ કરતી હતી. ચાર પ્રજાતિઓ કઈ હતી એક છે ભૂમધ્ય સાગરીય જેને ઇંગ્લિશમાં મેડીટેરિયન કહેવામાં આવે છે. અને તમને પૂછે કે સિંધુ સભ્યતામાં સૌથી વધારે કઈ પ્રજાતિ વસવાટ કરતી હતી? ભૂમધ્ય સાગરીય. ક્યાંથી ખબર પડે છે જે હાર્ડપિંજરો મળ્યા છે એમના જે શારીરિક લક્ષણો છે બરાબર છે ત્યાંથી ખબર પડે છે ઓકે પછી છે અલ્પાઈન અલ્પાઈન આ અલ્પાઈન લોકોને છે ને સિંધુ સભ્યતાના શું કહેવાય છે નિર્માતા તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે સિંધુ સભ્યતાના નિર્માતા તરીકે કઈ પ્રજા હતી અલ્પાઇન
24:36 પ્રોટોએસ્ટ્રોલોઈડ બરાબર ભારતમાં આવનાર તમે સમજજો આખી થીયરી તમને સમજાવું છું ભારતમાં આવનાર સૌથી જૂનો સમૂહ કયો કયો છે હ્યુમન રેસ જેને ઇંગ્લિશમાં કહેવાય તો એ કોણ છે પ્રોટોએસ્ટ્રોલોઈડ બરાબર અને પછી છે અલ્પાઈ મંગોલોઈડ ચોથી કઈ છે મંગોલોઈડ બરાબર છે અને તમને એમ પૂછે કે ભારતમાં સૌથી વધારે ભૂમધ્ય સાગર એટલે ચાર પ્રજાતિઓ વસવાટ કરતી હતી અને તમને એમ પૂછે કે ભારતની જૂનામાં જૂની પ્રજાતિ કઈ છે જેને નિગ્રેટો કહે છે શું કહે છે અને નિગ્રેટો એટલે કોણ ભૂમધ્ય સાગર કે મિત્રો એવું કહેવાય છે હવે સમજજો સમજજો ભારતની સૌથી જૂનામાં જૂની રેસ નિગ્રેટો છે જે ભૂમધ્ય સાગર સાથે જોડાયેલી છે. હવે
25:22 સમજજો કે મતલબ આ ચારેચાર પ્રજાતિ ક્યાંથી આવી ને શું છે તો હું તમને અ એક જ્યોગ્રાફી ની એક આખી થીયરી તમને સમજાવું છું એટલે એનાથી તમને ખ્યાલ આવે તમે જુઓ મિત્રો કે તમે ભૂગોળમાં ભણશો તમારે બ્રહ્માંડ છે ને એમાં બ્રહ્માંડની અંદર સૌરમંડળમાં તમે ભણશો સૂર્યમંડળમાં તમે ભણશો કે પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ થયાને અત્યારે છે ને 4.5 અબજ વર્ષ થયા છે. 4.5 અબજ વર્ષ પહેલા પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ થઈ ને અત્યારે જેમ પૃથ્વી ઉપર સાત ખંડ છે ને તો એ સમયમાં પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ થઈ ત્યારે એક જ ભૂમિખંડ હતો અને એ જે ભૂમિખંડ હતો ને એને શું કહેવામાં આવતો હતો તો ધેટ્સ કોલ્ડ પેન્જીયાના એને શું કહેવામાં આવતું હતું પેન્જીયાના અને એની આજુબાજુ સમુદ્ર હતું પાણી ધેટ્સ કોલ્ડ પેન્થાલસા અને એ સમયે આગનો ધગધગતો
26:09 ગોળો હતો પૃથ્વી અને એજ આ પૃથ્વીના પેટાળમાં જે ધગધગતો લાવા છે ને એના લીધે ભૂસંકલન થાય છે તો એ સમય તો કેટલું ગરમ હતું પૃથ્વી જ્યારે ઉત્પત્તિ થઈ તમે ભૂગોળમાં ભણો છો તો એના લીધે શું થયા એ ભૂકંપના લીધે ભૂસંકલનના લીધે જે છે ને પૃથ્વીના જે પેન્જીયાના જે ભૂગોળ વેતાઓ જેને પેન્જીયાના ખંડ કહે છે એના બે ભાગ પડી ગયા અને બે ભાગ પડ્યા એટલે ઉત્તરનો જે ભાગ કહેવાયો ભૂમિભાગ એને લોરેન્શિયા કીધો દક્ષિણનો જે ભાગ કીધો એને ગોંડવાના લેન્ડ કીધો અને આ બેની વચ્ચે છે ને પાણી ફેલાઈ ગયું એને તેથી સરોવર કીધું સમય જતાં આ ભૂસંકલન ચાલુ જ છે જબરજસ્ત તો ભૂસંકલનના લીધે શું થાય છે કે જે ગોંડ જે લોરેન્શિયા છે ને લોરેન્શિયા આ લોરેન્શિયામાંથી છૂટા પડીને કયા વિસ્તારો બન્યા અત્યારે નોર્થ અમેરિકા જેમાં યુએસએ છે કેનેડા છે અને
26:56 સાઉથ અમેરિકા બરાબર છે અને યુરોપ આ બધા જ કોના ભાગમાંથી છૂટા પડેલા છે લોરેન્શિયા અને ગોંડવાના લેન્ડમાંથી કોણ છૂટા પડ્યા છે વન્સ આફ્રિકા ઓસ્ટ્રેલિયા ન્યુઝીલેન્ડ અને ભારત આ જે વિસ્તાર છે ને એ શાનો ભાગ હતો એટલે તમને ભૂગોળમાં ભણશો કે ભારત ગોંડવાના લેન્ડનો વિસ્તાર હતો અને ગોંડવાના લેન્ડમાં કયા કયા અત્યારના દેશો આફ્રિકા ઓસ્ટ્રેલિયા ન્યુઝીલેન્ડ તો કે છે કે ભારતની અંદર જે નિગ્રેટો પ્રજાતિ છે ને નિગ્રેટો આપણે વાત કરી ભૂમદીય સાગરીય એ લોકો ક્યાંથી આયા હતા આફ્રિકાથી એટલે એમ કહે છે કે ભારતમાં આદિવાસી સૌથી પહેલા ક્યાંથી આવ્યો છે આફ્રિકાથી એમને જોઈને આપણને લાગતા નથી બરાબર છે પણ કે છે કે
27:43 મિગ્રેટો પ્રજાતિ આફ્રિકાથી આવી છે ભારતની સૌથી જૂની છે જેને મેડીટેરિયન કહેવાય છે પછી પ્રોટોએસ્ટ્રોલોઈડ છે ને પ્રોટોએસ્ટ્રોલોઈડ એ લોકો ક્યાંથી આયા હતા ઓસ્ટ્રેલિયાથી આયા હતા એટલે એમને પ્રોટોએસ્ટ્રોલોઈડ કહેવાય અને આજે બુચિયું નાક અને બદામ જેવી આખો જે સેવન સિસ્ટર્સ છે ને જે હિમાલયની તલેટીમાં રહે છે એ બધા કોણ છે મંગોલોઈડ ક્લિયર તો હવે તમને સમજી ગયા ચારે ચાર પ્રજાતિ વિશે ઓકે હવે તમને જસ્ટ અહીં સમજાવું છું તમને એક્ઝામમાં કદાચ પૂછી લે કારણ કે હવે છે ને એક્ઝામ જ્યારથી હસમુખ સર આવ્યા ત્યારથી યુપીએસસી લેવલે પ્રશ્નો પૂછાય છે તો હું હજી ડીપમાં છે હું કહું છું તમને જે ભૂમધ્ય સાગરીય પ્રજાતિ છે ને એ કોની સાથે જોડાયેલી છે દ્રવિડ પ્રજા અને યુ નો કે દ્રવિડ પ્રજા તમને બધાને ખબર છે કે દક્ષિણ ભારતમાં રહેતા જેટલા પણ આપણા જે આ ડાન્સ ભઈઓ
28:28 છે જેમના રાસકલા માઈન્ડ તગે દિલે મે ઝુકેગા નહી સાલા બરાબર છે આ સાઉથ ઇન્ડિયન જે છે એ લોકોને શું કહેવાય છે દ્રવિડિયન કહેવામાં આવે છે અને કે છે કે આ દ્રવિડિયન જે છે ને એ મૂળ ભારતીય છે આપણે બધા નોર્થમાં આર્યન્સ છે અને સિંધુ સભ્યતાના એન્સેસ મતલબ ડિસેન્ડ એમના વંશજો કોને કહેવાય છે તો એ દક્ષિણ ભારતના લોકો જે ભૂમધ્ય સાગરીય પ્રજા સાથે જોડાયેલા છે. ભૂમધ્ય સાગરની ત્રણ શાખાઓ ભારતમાં આવેલી છે. પ્રથમ શાખા કન્નડ, મલયાલમ એટલે કે મલયાલમ એટલે કેરલ, તામિળ ભાષા બોલનાર લોકો. બીજી શાખા છે જે પંજાબ અને ગંગા ખીણના વિસ્તારો બિહારવાળા વિસ્તારો યુપી અને ત્રીજી શાખા છે જે પંજાબ, સિંધ, રાજસ્થાન અને ઉત્તર પશ્ચિમી પ્રદેશમાં ઉત્તર પ્રદેશમાં વસે છે. એમના શારીરિક
29:14 ગુણો જે હાડપિંજર મળ્યા સિંધુ સભ્યતામાંથી તો કેવી રીતે ખબર પડી કે આ લોકો ભૂમિય સાગરીય પ્રજાતિના છે આ લોકો પ્રોટોએસ્ટરોનોઈડના છે તો એની જે શારીરિક લક્ષણો છે ને માથું એમનોજ મતલબ એમનો ચહેરો આંખો એનાથી ખબર પડે છે તો ભૂમધ્ય સાગર પ્રજાતિના શારીરિક ગુણો કયા છે માથું લાંબુ મધ્યમ લંબાઈ મોઢું પહોળું હોઠ પાતળા વાંકોડિયા વાળ ચામડીનો રંગ બ્રાઉન ભૂરો બરાબર છે યસ આપણે આગળ જોઈએ છેીએ આદિવાસી પ્રજા એટલે એક સમયે આપણે બધા આદિવાસી હતા આદિવાસીનો મતલબ શું થાય છે કે આદિ અનાદિ કાળથી જે લોકો ત્યાં રહે છે આપણે બધા જ લોકો જે આ ધરતી
30:00 પર છે એક સમયે આદિવાસી જ હતા અને પછી આપણે ધીમે ધીમે મોડર્ન બની ગયા અને જે લોકો જંગલમાં જ રહી ગયા એટલે એમને આદિવાસી કહીએ છીએ બાકી આપણે એક સમયે આપણે બધા આદિવાસી જ હતા આદિવાસીનો મતલબ શું થાય છે આદિ અનાદિ કાળથી જે લોકો જ્યાં વસે છે એમને આદિવાસી કહેવાય છે બરાબર છે ઓકે ચાલો આગળ વાત કરીએ છીએ નેક્સ્ટ હવે પ્રોટોએસ્ટ્રોલોઈડ આ આદિવાસી પ્રજા ઓસ્ટ્રેલિયન મૂળની પ્રજા કેમ ઓસ્ટ્રેલિયન મૂળની હવે તમને ખબર પડી ગઈ ઓસ્ટ્રેલિયન મૂળની કેમ છે કારણ કે એક સમયે ગોંડવાના લેન્ડના ભાગમાં ભારતે હતું અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ હતું તો હજી આ પ્રોટોએસ્ટરોઈડ છે ઓસ્ટ્રેલિયા ખંડમાંથી અત્યારે જે છે ને એ વિસ્તારમાંથી એ સમયે જ્યારે ગોંડવાના લેન્ડનો ભાગ હતો ત્યારે આયા હતા માઈગ્રેટ કરીને અને ભારતની વધારે વધારે પડતી આદિવાસી પ્રજા જે તમને પ્રશ્ન પૂછ્યો ને કે ભારતની વધારે પડતી આદિવાસી
30:48 પ્રજા છે એ શાની સાથે જોડાયેલી છે પ્રોટો એસ્ટ્રોલોઈડ પ્રજાતિ સાથે જોડાયેલી છે બરાબર છે એના શારીરિક ગુણધર્મો કેવા છે ઓછી લંબાઈ પહોળું નાક કાળી અને ભૂરી આંખો જાડા હોઠ અને કાળા વાળ અને તમારી સામે છે આ પ્રોટોએસ્ટ્રોલોઈડ છે આ મેં અહી ફોટો મૂક્યો છે પ્રોટોએસ્ટ્રોઈડ પ્રજાતિ છે ને એ કોની સાથે જોડાયેલી છે પ્રોટો એસ્ટ્રોલોઈડ રામાયણમાં પણ બતાવે છે ને નિષાદરાજ ભગવાન રામ નામ સાથે અને તમે જો અત્યારે ભીલ આંદોલન ચાલે છે તમે જુઓ કે ભીલ પ્રદેશની અલગ માંગણી અને આદિવાસી કલ્ચર તો તમારે આર્ટ એન્ડ કલ્ચરમાં પૂછાય છે તો મધ્યપ્રદેશની ભીલ આદિવાસી પ્રજા દક્ષિણ ભારતની ચેચો આદિવાસી પ્રજા પછી કોલ છોટા નાગપુર પઠારમાં કોલ આદિવાસીઓ રહે છે એ લોકો પણ પ્રોટો એસ્ટરોઈડ સાથે જોડાયેલા છે પછી મુંડા
31:35 આદિવાસી પ્રજા બિરસા મુંડા છે ને આદિવાસીઓના ભગવાન કહેવાય છે તો એ પણ આ બધી જ આદિવાસી પ્રજા ભારતની કોની છે પ્રોટોએક્સટ સાથે જોડાયેલી છે ઓકે ક્લિયર છો બધા જ વિદ્યાર્થી મિત્રો મારી વાત તમે સમજી રહ્યા છો તો એક વખત કમેન્ટ બોક્સમાં યસ લખી દો તો મને ખ્યાલ આવે કે તમે બધા સમજી રહ્યા છો મારી વાતને ફટાફટ એક વખત વિદ્યાર્થી મિત્રો જે પણ લોકો લાઈવ છે એક વખત કમેન્ટ બોક્સમાં યસ લખી દો એટલે મને ખ્યાલ આવે કે તમે લોકો સમજી રહ્યા છો ફટાફટ એક વખત કમેન્ટ બોક્સમાં યસ લખી દો અને શેર પણ કરી દો લેક્ચર બહુ અગત્યનો છે જે તમને ખૂબ કામ લાગશે એટલે વિદ્યાર્થી મિત્રો શેર પણ કરી દો ઓકે ચલો સંજયભાઈ વેરી ગુડ આગળ વધીએ છીએ નેક્સ્ટ મંગોલાઈડ જાતિની વાત કરીએ છીએ તો આ લોકો મુખ્ય ક્યાં રહે છે હિમાલયના તળેટીના
32:23 વિસ્તારમાં ઓકે સંજય હેલી ઓકે અને ખાસ કરીને આસામ અને આસપાસના રાજ્યોમાં મેં તમને વાત કરી એ પ્રમાણે મંગોલોઈડ ધેન આફ્ટર છે અલ્પનોઈડ જાતિ ગુજરાતના વાણીયા પટેલ કાઠિયાવાડના બંગાળના કાયસ આ બધા લોકો છે ને કઈ પ્રજાતિ સાથે જોડાયેલા છે આલ્પનોઈડ એના લક્ષણો કેવા છે ઊભી નાક છે ગોળ ચહેરો છે ફીકી ત્વચા અને પહોળું માથું આ એમના લક્ષણો છે બરાબર છે ક્લિયર ઓકે હવે આગળ વધીએ છીએ નેક્સ્ટ હવે આપણે સિંધુ સભ્યતાની વાત કરીએ છીએ તો મિત્રો સમજજો કે સિંધુ સભ્યતાનો વિકાસ રાતોરાત નથી થયો એનો વિકાસ જે છે ને મુખ્ય
33:09 ચાર તબક્કા થયો છે તો આ સિંધુ સભ્યતા છે ને એનો ઉદ્ભવ અને એના વિકાસ વિશે આપણે જોઈ લઈએ પહેલા પણ એક્ઝામમાં પ્રશ્ન પૂછાવે છે તો સિંધુ સભ્યતાનો વિકાસ જે છે ચાર તબક્કામાં છે તમને એક્ઝામમાં પૂછે પહેલો તબક્કો પ્રી હરપ્પન સ્ટેજ ઇંગ્લિશમાં એને કહેવાય છે પૂર્વ હરપ્પા કાલ એનો સમયગાળો છે 5500 થી 3800 સુધીનો અને આ સમયમાં માણસ શું કરે છે ભટકતું જીવન છોડી અને કેવું જીવન જીવવાની સ્થાયી અને ખેતી કરવાની શરૂઆત કરે છે અને એની શરૂઆત ક્યાંથી કરી એટલે આ પ્રી હરપ્પન કાળમાં મનુષ્યએ બલુચિસ્તાનમાં મેં તમને કીધું ને મહેરગઢ અને ભારતમાં ભારતીય ઉપદ્વીપમાંથી મળી આવતું સૌથી જૂનામાં જૂનું મનુષ્ય રહેઠાણનો પુરાવો ક્યાંથી મળ્યો છે બલુચિસ્તાનના
33:58 મહેરગઢમાંથી રાઈટ તો તમને પૂછે કે મહેરગઢમાંથી મળી આવેલા અવશેષો પ્રી હડપ્પન કાળના છે ઓકે ધેનઆ આફ્ટર છે સેકન્ડ ફેઝ પ્રારંભિક હડપ્પા કાળ અર્લી હડપ્પન સ્ટેજ એનો સમયગાળો કયો છે ઈસવીસન પૂર્વે 3800 થી ઈસવીસન પૂર્વે 2600 અને આ સમયમાં લોકોએ શું કર્યું સ્થાયી થઈ ગયા તો હવે શું થયા તો નાના ગામડાનો વિકાસ નાના અને મોટા ગામડાનો વિકાસ થયો અને ધેન આફ્ટર તમને પૂછે કે આ સમયના પુરાવા ક્યાંથી મળ્યા છે તો કોટદીજી પાકિસ્તાનમાં આવેલું સિંધુ સભ્યતાનું નગર છે કોટદીજી અહીંથી એના પુરાવા મળી આવ્યા છે એટલે આવા પ્રશ્ન તમે જૂના પેપરમાં જોશો તો પૂછ છે પૂછાયેલું છે કે પૂર્વ હડપ્પા કાળના અવશેષો ક્યાંથી મળ્યા છે પ્રારંભિક હડપ્પા કાળના અવશેષો
34:44 ક્યાંથી મળ્યા છે એના લક્ષણો કયા છે તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે પછી જે છે પરિપક્વ હડપ્પા મેચ્યોર હડપ્પા નામથી જ ખબર પડે છે કે અહીંયા આગળ છે ને પાકા મકાન પાકા રસ્તાને બધી વ્યવસ્થા આ સમયગાળો એટલે કયો ઈસવીસન પૂર્વે 2600 થી લઈ ઈસવીસન પૂર્વે 1900 એટલે આપણે આગળ વાત કરીએ ને કે કાર્બન ડેટિંગ 14 પદ્ધતિથી ખબર પડી છે કે સિંધુ સભ્યતાનો સમયગાળો કેટલો નક્કી થયો છે ઈસવીસન પૂર્વે 2500 થી લઈને ઈસવીસન પૂર્વે 1750 અને પરિપક્વ કાળ છે ઈસવીસન પૂર્વે 2200 થી લઈને ઈસવીસન પૂર્વે 2000 ઓકે આ સમયગાળો મહાન શહેરો એટલે કે હવે શહેરોનું નિર્માણ થયું મોટા ગામડામાંથી શહેરો અને આ શહેરો કયા કયા હડપ્પા મોહેંજો દડો ધોળાવીરા રાખીગડી જે સિંધુ સભ્યતાના નગરો છે મહાનગરો આપણે વાત કરીશું હમણાં એનો વિકાસ થયો અને
35:30 કાલીબંગામાં જે ખોદકામ થયું છે અહીંથી આપણને આ પરિપક્વ હડપ્પા કાળના અશેષો મળ્યા છે એટલે તમને પૂછી લેશે કાલીબંગામાંથી પરિપક્વ હડપ્પા કાળના અવશેષો મળ્યા છે જે રાજસ્થાનમાં છે. અંતિમ હડપ્પા કાળનો તબક્કો લેટ હડપ્પન એજ જેનો સમયગાળો છે ઇસવીસન પૂર્વે 1800 અને જ્યાં આપણે શું જોઈએ છે સિંધુ સભ્યતાના ખતમ થવાની શરૂઆત થઈ અંતની શરૂઆત બરાબર છે અને આ જે તબક્કો છે એના અવશેષો આપણે ક્યાંથી મળ્યા છે લોથલમાંથી ખાસ મિત્રોને લોથલ ક્યાં આવેલું છે ગુજરાતમાં છે અમદાવાદ જિલ્લો ધોળકા તાલુકો એટલે તમને પૂછશે કે ગુજરાતના લોથલમાંથી કયા સમયના પૂર્વ હડપ્પા કાલ પ્રારંભિક હડપ્પા કાલ પરિપક્વ હડપ્પા કાલ
36:15 કે પછી અંતિમ હડપ્પા કાળના અવશેષો મળ્યા છે લોથલમાંથી અંતિમ હડપ્પા કાળના કે લોથલ સિંધુ સભ્યતા કેવી રીતે ખતમ થઈ એના એવિડન્સ ત્યાંથી મળ્યા છે અને તમને એવું પૂછે કે ચારે ચાર સમયગાળાના પૂર્વ પ્રારંભિક પરિપક્વ અને અંતિમ હડપ્પાળ ચારે ચારના પુરાવા ક્યાંથી મળ્યા છે સુરકોટડા ધોળાવીરા રાખીગડી અને માંડા આ જે ચાર નગરો છે એમાંથી ચારે ચાર ફેઝના અવશેષો મળ્યા છે તો આ પણ ધ્યાન રાખજો તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે આગળ વાત કરીએ છીએ નેક્સ્ટ ઓકે તો હવે મિત્રો આપણે ઈમ્પોર્ટન્ટ ટોપિક ઉપર જઈએ છીએ હવે તમે જોશો ને મિત્રો તો જૂના પેપરોમાં સિંધુ સભ્યતાના જે નગરો છે ને એ નગરો વિશે એક્ઝામમાં પૂછાયું છે નગરો વિશે શું પૂછાયું છે કે સિંધુ સભ્યતાનું કયું નગર ક્યારે ખોદકામ થયું યાદ રાખજો આ
37:03 વસ્તુ એક્ઝામમાં પૂછાય છે અને એ જે નગર જે છે એનું ખોદકામ કોણે કર્યું એટલે પુરાતત્વવિદનું નામ પછી પૂછશે કે કઈ નદી કિનારે ે આવેલું છે એ પણ એક્ઝામમાં પૂછાય છે આ ઉપરાંત શું પૂછે છે એની કોઈ વિશેષતા અને નેક્સ્ટ વસ્તુ પૂછે છે કઈ જગ્યાએથી કઈ વસ્તુ મળી આવી છે તો તમે જ્યારે સિંધુ સભ્યતાના નગરો વિશે વાંચો ત્યારે પાંચ થી છ વસ્તુ તમારે યાદ રાખવાની છે ક્યાં આવેલું છે નગર એનું ખોદકામ કોણે કર્યું કયા પુરાતત્વવિદ ક્યારે કર્યું અને કઈ નદી કિનારે આવેલું છે એની વિશેષતા અને ત્યાંથી મળી આવેલી વસ્તુઓ ક્લિયર ઓકે તો એમાં સૌથી પહેલા આપણે કોની વાત કરીએ છીએ હડપ્પાન નગરની મિત્રો જે હડપ્પાન નગર જે છે સિંધુ સભ્યતા નું શોધાયેલું સૌપ્રથમ નગર કયું છે હડપ્પા ક્યારે 1921 માં અને એ સમયમાં એએસઆઈના અધ્યક્ષ કોણ હતા સર જોન માર્શલ
37:49 સમજજો શું કહું છું એએસઆઈના અધ્યક્ષ હતા જોન માર્શલ પણ તમને પૂછશે કે સિંધુ સભ્યતાના ઉત્ખનન કર્તા કોણ છે ખોદકામ કરનાર પુરાતત્વવિદ દયારામ સાહાની અહીં આ જે ફોટો છે દયારામ સાહાની નો છે અને આ કોણ છે જોન માર્શલ છે રાઇટ ઓકે અને એક્ઝામમાં તમને પૂછે કે ભાઈ આ જે હડપ્પા છે ક્યાં આવેલું છે તો હડપ્પા રાવી નદીની કિનારે છે અને પાછું તમે જો જીપીએસસી આવો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે કે રાવી નદીના પણ કયા કાંઠે ડાબા કે જમણા કાંઠે તો ડાબા કિનારે છે અને ક્યાં છે પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંત અને મોન્ટ ગોમરી જિલ્લો છે રાઈટ હાલમાં અત્યારે ક્યાં છે જ્યારે શોધાયું ત્યારે તો 1921 પાકિસ્તાન જેવું કઈ હતું જ નહીં બરાબર છે આ તો આઝાદી પછી
38:35 1947 પછી પાકિસ્તાનમાં ગયું છે તો પ્રથમ શોધાયેલું નગર કયું છે સિંધુ સભ્યતાનું હડપ્પા અને એના લીધે જ આને કયા નામ ઓળખાય છે હડપ્પીયન સભ્યતા અને ઇતિહાસકાર છે સ્ટુવર્ટ પિગટ એણે હડપ્પાને શું કીધું છે અર્ધ ઔદ્યોગિક નગર કીધું છે વિશેષતામાં વાત કરીએ ને મિત્રો તો હડપ્પા જે છે ને એને ઋગ્વેદ ની અંદર હરિપિયુના નામે ઋગ્વેદમાં કયા નામે ઉલ્લેખિત કર્યું છે હરિપીયુ એ પણ તમને એક્ઝામ માં પૂછી લે ઋગ્વેદ માં એને કયા નામે ઉલ્લેખિત કર્યો છે હરિપીયુ ના નામે ઓકે અને ત્યાંથી ખોદકામ થયું હતું ત્યાંથી જે અવશેષો મળ્યા ત્યાંથી ખબર પડે છે કે પશ્ચિમ બાજુએ એક કોટ બનાવેલો છે અને એ સમયે કોટ એટલે નગરની આજુબાજુ રક્ષણ માટે દિવાલ પશ્ચિમ બાજુએ
39:21 જંગલી પ્રાણીઓ અને એનાથી બચવા માટે ધેન આફ્ટર પશ્ચિમ બાજુએ ઉત્તર દક્ષિણ 415 મીટર લાંબો અને પૂર્વ પશ્ચિમને 195 મીટર પહોળો આ કોટ જોવા મળે છે અને એને ઇતિહાસકાર વિલરે શું નામ આપ્યું છે માઉન્ટ એબી નામ આપ્યું છે હવે વાત કરીએ છે મિત્રો ઈમ્પોર્ટન્ટ વન હડપ્પાન નગરમાંથી મળી આવેલ વસ્તુઓ હવે અહીથી એક્ઝામમાં પૂછે છે કઈ વસ્તુ ક્યાંથી મળી છે તો હડપ્પામાંથી છે ને કબરસ્તાન મળ્યું છે R37 નામનું હવે આજે તમને એવું પૂછે કે ભાઈ કબરસ્તાન R37 ક્યાંથી મળ્યું છે હડપ્પામાંથી તો આને કેમ R37 નામ આપ્યું છે તો ઇતિહાસકારો લખે છે કે અહીંથી લગભગ 52 જેટલા હાડપિંજરો મળી આવ્યા અને એમાંથી 37 જ એવા હતા કે જેના ઉપર પરીક્ષણ કરી
40:07 શકાય બીજા હાર્ડપિંજરો ખરાબ થઈ ગયા હતા એટલે આર ફોર રિસર્ચ અને 37 હાર્ડપિંજન આ ઉપરાંત આ જગ્યાએથી સબપેટીઓ પણ મળી છે કોફીન પણ મળેલા છે તો આનાથી શું ખબર પડે છે કે સમયમાં દફન વિધિમાં માણસને કોફીનમાં રાખીને દાંટવામાં આવતો હશે ને એટલે તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે કે સિંધુ સભ્યતા દરમિયાન દફન વિધિમાં કોફીનનો ઉપયોગ થતો હતો વિધાન સાચું છે યસ આ હડપામાંથી ખબર પડે છે કોફીન મળ્યા છે પછી શંખમાંથી બનાવેલો બળદ મળી આવ્યો છે તો એ લોકો બળદ પ્રાણી એમના માટે અગત્યનું હશે એનાથી પરિચિત હશે એ પણ ખબર પડે છે પીતળની એકાગાડી મળી છે પછી મિત્રો છે ને એક એવું ચિન્હ મળ્યું છે એક સ્ત્રી સૂતેલી છે અને સ્ત્રીના ગર્ભમાંથી છે ને એક છોડ ગર્ભ અથવા તો નાભીમાંથી છોડ નીકળી રહ્યો છે તો
40:53 એને એ લોકોએ શું કીધી છે ગોડેસ ઓફ ફર્ટીલિટી યાની પેદાશની દેવી તો એનો મતલબ એમ આપણને ખબર પડે છે કે આજે પણ મિત્રો છે ને ગુજરાતમાં તો ઠીક પણ ઉત્તર ભારતમાં છે ને ગોડેસ ઓફ ફર્ટીલિટી યાની ઉર્વરતાની દેવી તરીકે કોને ફળદૃપ્તાની દેવી તરીકે કોને પૂજા કરે છે શાકંભરી દેવી તો સિંધુ સભ્યતામાં તમે જોવો કે સ્ત્રી દેવતાઓ હતા એમને લોકો પૂજા કરતા હતા એ ખબર પડે છે તો તમને પૂછે કે આ ચીને ક્યાંથી મળ્યું છે પછી ઘઉં અને ઘઉંના દાણા મળ્યા છે એ વસ્તુ બતાવે છે એ લોકો આ ખોરાકમાં લેતા હશે અન્ન ભરવાના અનાજ ભરવાનો કોઠાર મોટા કોઠાર અને અનાજ ભરવાના મોટા કોઠાર કેવું મળ્યું છે કે આ મોહેંજો દડો છે ને એમાં છ છ છ રૂમના
41:38 કેટલા રૂમના? છ છ રૂમના આવી રીતે પેરેલલ અન્નના કોઠારો મળ્યા છે એટલે કેટલા ઓરડાવાળો? 12 ઓરડાવાળો તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે કે કેટલા ઓરડાવાળો? 12 ઓરડાવાળો અન્નનો કોઠાર ક્યાંથી મળ્યો છે? તો ધેટ્સ હડપ્પામાંથી. આ ઉપરાંત સ્વસ્તિક અને ચક્રના પુરાવા મળી આવ્યા છે. ઓકે ક્લિયર? તો તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે હડપ્પાની શોધ કઈ નદી કિનારે છે? ક્યાં આવેલું છે? ત્યાંથી મળી આવેલી વસ્તુ. ક્લિયર છે બધા. હવે વાત કરીએ છીએ નેક્સ્ટ આગળ અને હવે આવે છે મોહેંજો દડો તો મોહેંજો દડો ઈમ્પોર્ટન્ટ સાઈડ છે 1921 માં હડપ્પા નગરની શોધ થઈ અને એક્ઝેટ લગભગ એક વર્ષ પછી 1922 માં બીજું કયું નગર બન્યું મોહેંજો દાડો બહુ ઈમ્પોર્ટન્ટ સાઈડ છે મોહેંજો દડો સિંધી ભાષાનો શબ્દ છે મિત્રો જેનો મતલબ
42:23 શું થાય છે મરેલાનો ટેકરો અથવા તો લાશ માઉન્ટ ઓફ ડેડ હવે આને નામ મરેલાનો ટેકરો કેમ આપ્યો મોહેંજો દડો મોહેંજો દડો સિંધી ભાષાનો શબ્દ છે કારણ કે આ જે જગ્યાએ જે જગ્યાએથી મળી આવ્યું છે અત્યારે ક્યાં છે પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતમાં છે અને સિંધ પ્રાંત એટલે જે પણ લોકો આપણે જેમને સિંધી ભાઈઓ છે આપણા તો એ લોકો આઝાદી સમયે ત્યાંથી માઈગ્રેટ કરીને ભારત આવવું પડ્યું એમને જે રીતે હિન્દુ મુસ્લિમના રમખાણો થયા અને એ વિસ્તારમાં રહેતા લોકો સિંધી કહેવાય છે છે તો હિન્દુ જ અને એ લોકોની ભાષા સિંધી આપણને ખબર છે અલગ છે તો મોહેંજો દડો જે છે એ સિંધ વિસ્તારમાંથી બન્યું છે પાકિસ્તાનના અને ત્યાં ભાષા સિંધી છે એટલે મોહેંજો દડો સિંધી ભાષાનો શબ્દ છે એનો મતલબ થાય છે મરેલાનો ટેકરો અથવા તો લાશ અને આને મોહેંજો દડો નામ કેમ આપ્યું કે
43:08 જ્યારે આ નગર શોધાયું ને ત્યારે ખોદકામ થતું તું ત્યાંથી જબરજસ્ત મોટી સંખ્યામાં હાડપિંજરો મળ્યા એટલે ત્યાં રહેતા જે સિંધી લોકો હતા ને એને આ નામ મોહેંજો દડો આપી દીધું બહુ બધા આડપિંજરો મળ્યા જબરજસ્ત એટલે આને મરેલાનું ટેકરો કહેવામાં આવ્યું ક્લિયર એટલે જ્યારે સિંધુ સભ્યતામાં બન્યું હતું ત્યારે મોહેંજો દડો નામ નતું એ તો ખબર નથી પડતી કારણ કે સિંધુ સભ્યતાની લિપિ હજી ઉકેલી નથી શકાય આતો તો શોધ કોણ થઈ ત્યારે ત્યાના લોકોએ એને મોહેંજો દડો નામ આપી દીધું ક્લિયર મરેલાનો ટેકરો અને આની શોધ 1922 માં કોણે કરી તમને પુરાતત્વવિધ રખાલદાસ બેનર્જી ક્યાં આવેલું છે લરખાના જિલ્લો પાકિસ્તાનનું સિંધ પ્રાંત છે કઈ નદી કિનારે છે તમને પૂછી લેશે સિંધુ નદી કિનારે અને સિંધુ નદીના કયા કાંઠે છે તો જમણા કાંઠે આવેલું છે તમને એક્ઝામમાં પૂછી લેશે. હડપ્પા રાવીના
43:55 ડાબે કિનારે છે આ જમણા કાંઠે આવેલું છે ઓકે હવે મોહેંજો દડો જે છે ને એને યુનેસ્કો દ્વારા વર્લ્ડ હેરીિટેજ સાઈટ પણ ઘોષિત કરવામાં આવેલી છે તમને પૂછે કે યુનાઇટેડ નેશન સાયન્ટિફિકલ કલ્ચરલ ઓર્ગેનાઈઝેશન છે એનું વડુમથક પેરિસ અને સિંધુ સભ્યતાનું પ્રથમ નગર જેને વર્લ્ડ હેરીિટેજ સાઈટ ઘોષિત કરી છે તો ધેટ્સ મોહેંજો દાડો અને મોહેંજો દાડો જે છે એમાંથી બહુ મોટું એક સ્નાનાગાર મળી આવ્યું છે જેને ગ્રેટ બાથ કહેવામાં આવે છે જેના વિશે એક્ઝામમાં ઘણા પ્રશ્નો પૂછાયા છે અને તમે જોશો ને કે સિંધુ સભ્યતાના દરેક નગર છે ને બે ભાગમાં વહેંચાયેલા છે દરેક નગર ખાલી એક જ નગર ત્રણ ભાગમાં છે આપણે આગળ જોઈએ છીએ ધોળાવીરા એના સિવાય બધા જ નગરો કેટલા ભાગમાં છે બે ભાગમાં એક ભાગ જે છે પશ્ચિમ બાજુ એને શું કહેવાય છે દુર્ગ અથવા તો ગઢી
44:42 બીજી પૂર્વ બાજુનો વિસ્તાર છે એને શું કહેવાય છે નીચલું નગર એટલે નીચલા નગર કરતા પશ્ચિમ બાજુનો વિસ્તાર નાનો છે કારણ કે ત્યાં આગળ ઈલાઈટ ગ્રુપના લોકો રહે છે ઈલાઈટ ગ્રુપ એટલે ત્યાંના ના પૈસાદાર લોકો શાસક વર્ગ મંત્રીઓ એવા લોકો અને ક્યાંથી ખબર પડે છે ત્યાંથી જે મોટા મકાનો બન્યા છે ત્યાંથી અને નીચલાનગરમાં છે ને કોમન માણસો રહે છે અને બજાર છે તો આ અનનું આ તમને પૂછે કે આ સ્નાનાગાર ક્યાંથી મળ્યું છે તો દુર્ગઢીના વિસ્તારમાંથી સ્નાનાગાર બન્યું છે અને આ સ્નાનાગાર જે છે ને એનો ઉપયોગ શું થતો તો તમે મોહેંજો દડો ઋતિક રોશનનું મૂવી છે ને એમાં જુઓ છો એમાં બતાવે છે કોઈ આખા ગામનું મોહેંજો દડોની અંદર સાર્વજનિક કોઈ ધાર્મિક પ્રોગ્રામ હોય ને તો લોકો લોકો પહેલા આમાં સ્નાન કરી અને પછી એ ધાર્મિક પ્રોગ્રામમાં પાર્ટીસિપેટ કરતા
45:30 તો સૌથી મોટું સ્નાનાગાર અન્નનો કોઠાર હડપ્પા અને સ્નાનાગાર ક્યાંથી મળ્યું છે મોહેજો દડો અને તમે આર્ટ એન્ડ કલ્ચર ભણશો ને ત્યારે એમાં ટાઉન પ્લાનિંગમાં ભણશો તમે આના વિશે ડીટેલમાં બરાબર છે ઓકે આ ઉપરાંત તમે જુઓ મિત્રો કે હડપ્પીયા સભ્યતાના લોકો કાંસા જેવી ધાતુથી પરિચિત હતા એટલે કાંસા સંસ્કૃતિ પણ કહેવાય છે ઓકે અને આ તમારી સામે ફોટો છે ને એ શાનો છે આ હડપ્પાનગરનો આ મોહેંજો દડોનગરનો છે આ કોનો છે અત્યારે આ પાકિસ્તાનમાં છે ને આવી રીતે આખું ખોદકામ થઈને આવી રીતે મળી આવ્યું છે જે તમારી સામે મે ફોટો મૂક્યો છે આ મોહેંજો દડોનગર છે ક્લિયર છે આમો અને આ શું છે આ મોહેંજો દડોમાંથી મળી આવેલું સ્નાનાગાર છે આ રીતે સ્નાનાગાર મળી આવ્યું છે પૂર્વ ઉત્તર અને દક્ષિણ બાજુ પગથિયા પણ છે તમે જુઓ અને એની આજુબાજુ ચેન્જિંગ રૂમ
46:16 પણ છે અને આ મોહેંજો દડોમાંથી મળેલું સ્નાનાગાર છે ઓકે હવે મોહેજ દળોમાંથી મળી આવેલી વસ્તુઓ અગત્યની તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે વિશાળ સ્નાનાગાર છે ધેન આફ્ટર માતૃદેવીની મૂર્તિ અને માતૃદેવીની જે મૂર્તિ મળી છે બરાબર છે એ શામાંથી બનેલી છે તો માટીમાંથી બનેલી છે માતૃદેવીની મૂર્તિ એટલે કે સ્ત્રી દેવતા પછી કાંસાની નર્તકીની મૂર્તિ તમે આર્ટ એન્ડ કલ્ચરમાં ભણશો બહુ અગત્યનું છે કઈ ધાતુમાંથી તાંબામાંથી લોખંડમાંથી કે કાંસામાંથી કાંસામાંથી બહુ અગત્યનું છે દિલ્હીના મ્યુઝિયમમાં મૂકેલી છે બહુ ફેમસ તો અહીંથી નર્તકીય એટલે કે નૃત્યકલા ની ખબર પડે છે. પછી ધાતુ વિજ્ઞાન વિશે લોકો જાણતા હતા કારણ કે કાંસું કેવી રીતે મળે? બને. તાંબુ અને ટીન ઉમેરો ને તો કાંસું બને. તો તમને આવો પ્રશ્ન પૂછે કે સિંધુ
47:02 સભ્યતાના લોકો જે છે ધાતુ વિજ્ઞાનમાં પારંગત હતા. યસ અહીંથી ખબર પડે છે. ક્લિયર રાજમુદ્રા મલી આવી છે સ્ટેમ્પ. પછી એક એવું સીલ મળી છે આવી રીતે ચોરસ કે જેના ઉપર છે ને એક વ્યક્તિ આવી રીતે યોગાસનમાં બેઠેલો મળ્યા છે આવી રીતે યોગાસનમાં જેને શું કહેવામાં આવે છે પાશુપતિનાથ અને તમે આર્ટ એન્ડ કલ્ચરમાં એનામાં ભણશો કે એની આજુબાજુ વાઘ છે ધેન આફ્ટર હાથી છે ગેંડો છે ભેંસ છે અને નીચે બે હરણ છે એની આજુબાજુ અને આ જે પાશુપતિનાથ છેને એને શું કહેવામાં આવે છે પ્રોટોશિવા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને અહીંથી આપણને આ વસ્તુની ખબર પડે છે કે એ લોકો પ્રોટોશિવા એટલે ભગવાન શિવનું
47:49 ઇનિશિયલ જે સ્વરૂપ હશે એ લોકો માનતા હશે એ સુતરાવું કાપડ મળી આવ્યું છે એનાથી ખબર પડે છે એ લોકો સુતરાવું કાપડ પહેરતા હશે હાથીની ખોપડીનો ટુકડો મળ્યો છે ઘોડાના દાંત ભીની માટીના દીવા મળ્યા છે તાંબાના ઢગળા મળ્યા છે કુંભારની ભઠ્ઠીઓ માટીનું ત્રાજવું જો એક્ઝામમાં પૂછાયું છે માટીનું ત્રાજવું મળ્યું છે તો એનાથી શું ખબર પડે છે એ લોકો તોલમાપમાં સમજતા હશે અને સૌથી મોટી ઈંટનો પુરાવો પણ ક્યાંથી મળ્યો છે બીિગેસ્ટ બ્રક સૌથી મોટી ઈંટનો પુરાવો તો એ ક્યાંથી મળ્યો છે મોહેંજો દડોમાંથી મળ્યો છે તો તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે મોહેંજો દડોમાંથી મળી આવેલી વસ્તુ જોડકા જોડો હોય સ્ટેટમેન્ટ હોય એમાં તમને એક્ઝામમાં પ્રશ્ન પૂછી લે ઓકે મોહેંજો દડો પછી વાત કરીએ છે કે શું આવે છે ચહનું દડો
48:35 ઓકે ચહનું દડો છે એ ક્યાં આવેલું છે હવે જો તમને ને નકશા બેઝ ક્વેશ્ચન પૂછે ચનુ દડો ક્યાં છે? તો મોહેંજો દડોથી 130 km દક્ષિણ પશ્ચિમે આવેલું છે. શોધ ક્યારે થઈ? 1934 માં એન ગોપાલ મજુમદારે કરી. પણ ખોદકામ ક્યારે થયું? તમને પૂછી લેશે. આ તો ખાલી શોધ થઈ છે. તમને પૂછે ખોદકામ 1935 માં અર્નેશ મેકે. એટલે તમને એક્ઝામમાં આવો પ્રશ્ન પૂછે કે ચહનનું દડોના ઉત્ખનન કર્તા કોણ છે? તો તમારે શું લખવાનું? અર્નેશ મેકે. અને ચનુ દડોમાંથી હડપ્પા કાળ પહેલાંના પૂર્વ હડપ્પા કાકાલીન અવશેષો પણ મળેલા છે ઓકે હવે ચનુ દડોમાંથી મળી આવેલી વસ્તુઓ કઈ કઈ છે તો ચનુ દડોમાંથી કોઈ કિલ્લાનું અસ્તિત્વ નથી મળ્યું હવે સમજજો કોઈ કિલ્લાનું અસ્તિત્વ નથી મળ્યું તો તમને એમ પૂછે કે સિંધુ સભ્યતાનું કયું નગર
49:22 છે જ્યાં ગ્રામીણ વસવાટ જોવા મળે છે ચહનું દડો કેમ કે કોઈ કિલ્લાનું અવશેષ નથી મળ્યા અહીંથી શણગારેલા હાથીનું આખું રમકડું મળી આવ્યું છે અહીંથી કોંબ કાસકી મળી છે લિપસ્ટિક મળી છે તો આ વસ્તુ શું બતાવે છે લિપસ્ટિક અને કાસકી કે એ સમયના લોકો જે હશે ફેશન સેન્સ ધે હેડ હેવ હાઈલી ફેશન સેન્સ એ લોકો સાસ સજાવટમાં ધ્યાન આપતા હતા આપણી જેમ નિરસ નતા ડિપ્રેશનમાં નતા જીવતાને કયો વ્યક્તિ મિત્રો મતલબ સજી ધજીને તૈયાર રહે જે મનથી બહુ જ હેપ્પી હોય એ જ ને તો સિંધુ સભ્યતાના લોકો ફેશન સાયન્સ એમની જોડે જબરજસ્ત હતી તો કાંસકી ને લિપિસ્ટિક મળી છે એટલે જ હું ક્યારે પણ ભણાવું ત્યારે વિદ્યાર્થીઓને કહું છું કે સ્ત્રી 21મી સદીની હોય મધ્યકાલની હોય કે
50:10 પ્રાચીન કે પછી સિંધુ સભ્યતાની શણગાર કરવો એનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર છેને જ્યાં સુધી એ બે પાંચ હજાર રૂપિયા દર મહિને વાપરે નહીં ગ્રુમિંગમાં બ્યુટી પાર્લરમાં ત્યાં સુધી એને ચેન નહી આવે અત્યારે નવરાત્રી ગઈ એટલે તમે જોયું જ હશે ને એમ લાગે કે નવરાત્રીના નવ દિવસ અપ્સરાઓ આ ધરતી પર ઉતરે છે અને પછી ક્યાં ગાય સાહેબ કહીએ છે પણ એ કોનો કમાલ છે બ્યુટી પાર્લરનો મેકઅપ એક બહુ ફેમસ વર્લ્ડના ટોપ ફાઈવ મ્યુઝિશિયનમાં એક કવાલી ગાનાર થઈ ગયા છે મ્યુઝિશિયન જેમનું મૃત્યુ થઈ ગયું છે બોલીવુડમાં પણ એની કવાલીઓ બહુ રીમેક થઈ છે નુસરત ફતે અલી ખાન એની કવાલીની એક લાઈન બહુ ફેમસ છે
50:55 અચ્છી સુરત કો સવરને કી જરૂરત ક્યા હે સાદગી મે ભી કયામત કી બલા હોતી હે ઓર જબ તુમ આ જાતે મજીદ મે અદા કરને નમાજ અચ્છે અચ્છો કી કઝા હોતી હેવિચ મીન્સ વેન યુ આર બ્યુટીફુલ હનેધેનો નીડ ટુ ધ ચોપડામ ચોપડા ની મેકઅપની જરૂર નથી ને હને અચ્છી સુરત કો સવરને કી જરૂરત ક્યા હે સાદગી મે ભી કયામત કી બલા હોતી હે એટલે કહે છેને કે સિમ્પલીસીટી ઇસ ધ મોસ્ટ કોસ્લીયસ થિંગ હેને એનીબડી કેનનોટ અફોરડઈટ અને એક ઉર્દુ શાયર તો શું કહે છે કે તેરી સાદગી આ જ વસ્તુને તેરી સાદગી તેરી આજી તેરી હર અદા કમાલ હે મુજે ફક્ર હે મુજે નાજ હે મેરા યાર બેમિસાલ હે સાદગી યાની સિમ્પલીસીટી આજીવિચ મીન્સ કાઈન્ડનેસ
51:41 ઇફ સમબડી ઇસ કાઈન્ડ એન્ડ સિમ્પલ તો શું કહે છે કે મુજે ફકર હે મુજે નાજ હે મેરા યાર બેમિસાલ હે યાની જો તમારા જીવનમાં એવું વ્યક્તિ છે જે સિમ્પલ છે જે કાઈન્ડ છે તો એમ સમજી લેવાનો એ અનકમ્પેરેબલ છે હેને મેરા યાર બેમિસાલ હે ઓકે ચાલો ધેન આફ્ટર આગળ વાત કરીએ છીએ ચાર પૈડાવાળી ગાડી મળી છે મણકા પણ મળ્યા છે અને એકમાત્ર સ્થળ છે ચાનું દડો જ્યાંથી છે ને ચક્રાકાર ઈંટો મળી આવી ચક્રાકાર એટલે કેવી છે આવી બાકી ઈંટોની સાઈઝ કેવી હોય આવી રીતે લંબચોરસ એકમાત્ર જગ્યા છે આ એક ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર હતું તમને પૂછે સિંધુ સભ્યતાનું કયું નગર ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર હતું તો ક્યાંથી ખબર પડે છે તો ત્યાંથી તમે જુઓ
52:27 તો ચા દડોમાંથી છે ને ભઠ્ઠીઓ મણકા બનાવવાની ભઠ્ઠી મળી આવે છે અહીંથી આ વસ્તુ ખબર પડે છે તોલ ત્યારબાદ અહીંથી તોલમાપ માટેના વજનીયા મળ્યા છે બનાવવા માટેનું ભઠ્ઠી પણ મળી છે અને એટલા માટે જ અહીં આગળ મણકા બનાવવાનું કારખાનું પણ મળ્યું છે અર્નેશ મેકેને શોધી નાખ્યું એટલે આને શું કહેવામાં આવે છે સિંધુ સભ્યતાનું ઔદ્યોગિક નગર કહેવામાં આવે છે આ પણ ક્યાં છે પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતમાં છે અને સિંધુ નદી કિનારે છે ક્યાં વન્યું છે ચાનું દડો પણ આ જગ્યા પાકિસ્તાન અને એના સિંધ પ્રાંતમાં છે ક્લિયર છો બધા જ આગળ વધીએ છે નેક્સ્ટ નગર રાખીગડી મિત્રો એ અગત્યનું નગર છે જૂના પેપર જુઓ એ યુપીએસસી હોય જીપીએસસી ક્લાસ વનટ હોય કે એસટઆઈ ત્યાં પૂછાયેલું છે રાખીગડી ક્યાં છે હરિયાણામાં છે હવે કદાચ આનો જિલ્લો
53:13 બદલાયો હિસારની જગ્યાએ ફતેબાદ જિલ્લો હોઈ શકે એક વખત જોઈ લેજો હિસારની જગ્યાએ ફતેબાદ આવેલું છે અને 19979 માં ખોદકામ કર્યું અમરેન્દ્રનાથ દ્વારા એનું ખોદકામ કરવામાં આવ્યું છે કઈ નદી કિનારે છે સરસ્વતી અને જો મિત્રો સરસ્વતી જગ્યાએ તમને નાગર ધગધર નદી કિનારે પણ કે ને તો પણ એ જ છે કારણ કે સરસ્વતી અત્યારે લુપ્ત થઈ ગઈ છે. અને સરસ્વતીની ટ્રિબ્યુટરીસ કઈ છે ધગધર તો ધગધર નદી કિનારે છે અને સૌથી અગત્યનું તમને પૂછે ક્ષેત્રફળની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટું નગર કયું છે ભારતમાં આવેલું તો રાખી ઘડી છે સમજજો બે વસ્તુ કહું છું સાંભળજો તમને પૂછે ખાલી શબ્દ એવો વાપરે
54:00 કે સિંધુ સભ્યતાનું સૌથી મોટું નગર કયું છે તો મોહેજોદાળ પણ અત્યારે ક્યાં છે પાકિસ્તાનમાં છે તમને પૂછે કે ભારતમાં આવેલું સિંધુ સભ્યતાનું સૌથી મોટું નગર કયું છે તો ધેટ્સ અ રાખીગડી હરિયાણામાં છે અને એક્ઝામમાં પૂછાય એવું પણ છે કેટલા હેક્ટરમાં વહેચાયેલું છે 350 હેક્ટરમાં વહેચાયેલું છે હવે વાત કરીએ છીએ રાખીગડીમાંથી મળી આવેલી વસ્તુઓ અનાજ ભરવાના કોઠારો મળ્યા છે કોટના પુરાવા મળ્યા છે આ જગ્યાએથી અને 2012 માં ગ્લોબલ હેરીિટેજ ફંડ દ્વારા રાખીગડીને એશિયાના 10 વારસાના સ્થળોમાં શામિલ કરવામાં આવ્યું છે યુનેસ્કો હેરિટેજ સાઈટ નથી આ શું છે એશિયાના 10 વારસાના સ્થળોમાં છે એટલે કન્ફ્યુઝ ના થતા ક્લિયર હવે નેક્સ્ટ ઈમ્પોર્ટન્ટ નગર આવે છે ધેટ્સ અ કાલીબંગા
54:45 અને કાલીબંગા જે છે રાજસ્થાન હવે ગંગાનગર જિલ્લાની જગ્યાએ કદાચ હનુમાનગઢ જિલ્લો હોઈ શકે અને ધગધર નદીના ડાબા કિનારે આવેલું છે કાલીબંગાના નામનો મતલબ શું થાય છે એ પણ પૂછાવું છે કાળા રંગની ચૂડીઓ આ સ્થળની શોધ કરી 1951 માં અમલાનંદ ઘોષે પણ એના 10 વર્ષ પછી ખોદકામ થયું 1961 માં કોણે કર્યુંબીબી લાલ અને બી કે થાપરે ખોદકામ કર્યું તો તમને પૂછે કે કાલીબંગાના ઉત્ખનન કર્તા કોણ છેબીબી લાલ અને બી કે થાપર અને આ ai જો આએઆઈ નો જમાનો છેએઆઈ દ્વારા બનાયેલી આ ઈમેજ છે તમારી સામે જે કાલીબંગા મળ્યું છે ને તો આવી રીતે કાલીબંગાએઆઈ દ્વારા આવી રીતે ઈમેજ બનાવી છે જે પુરાવા મળ્યા જમીનમાં માંથી કે આ રીતે એનો વસવાટ હશે
55:30 કાલીબંગામાં ઓકે હવે કાલીબંગામાંથી મળી આવેલી વસ્તુ અગત્યની એક્ઝામમાં upુપીએસસીમાં એ પૂછા્યું છે કે ખેડાયેલા ખેતરના અવશેષો કયાથી મળ્યા છે કાલીબંગામાંથી મળ્યા છે અગત્યનું છે હવે તમે મિત્રો ખાસ ધ્યાન આપજો કે સિંધુ સભ્યતામાં બધી જ જગ્યાએથી છે ને પાકી માટીના બનેલા મકાનો જ મળ્યા છે પણ બે એવી જગ્યા છે ને કે જ્યાંથી કાચી ઈટાનો પુરાવા મળ્યા છે એક રાજસ્થાનનું કાલીબંગા છે અને બીજું ગુજરાતનું રંગપુર તો અહીંથી કાચી ઈંટોના પુરાવા મળ્યા છે પછી ડેકોરેટિવ ઈંટોના પુરાવા પણ અહીંથી મળ્યા છે. ધેન આફ્ટર કાલીબંગામાં સબને અંતિમ સંસ્કાર માટેની ત્રણ પદ્ધતિઓ મળી આવી છે જે એક્ઝામમાં પુછાયું છે તમે જૂના પેપર જોશો કે સિંધુ સભ્યતામાં સબના અંતિમ સંસ્કાર માટે કેટલી પદ્ધતિઓ પ્રચલિત હતી. એક છે અગ્નિ સંસ્કાર બાળવામાં આવે. પૂર્ણ
56:16 સમાધિકરણ એટલે આખો દાંટી લે. અર્ધ સમાધિકરણ એટલે અડધો દાંટીને અડધો માણસને શું કરે? પ્રાણીઓ માટે ખાવા માટે બહાર રાખે. તો આ કાલીબંગામાંથી ત્રણ પદ્ધતિઓ મળી છે પૂર્ણ સમાધિકરણ આંશિક સમાધિકરણ અને દાહ સંસ્કાર ધેન આફ્ટર સિંધુ સભ્યતાના લોકો યજ્ઞ કરતા હતા ક્યાંથી ખબર પડે છે તો કાલીબંગામાંથી વિશાળ પંખા આકારના પંખા આકાર એટલે આવો આકાર કહેવાય ને પંખાનો આવો હોય તો પંખા આકારના સાત હવનકુંડ મળી આવ્યા છે કાંચ અને માટીની બંગડીઓ પણ મળી આવી છે દાળ વાટવાનો પથ્થર સુતરાઓ કાપડની છાપ વેલણ આકાર ની મહોરો વેલણ આમ મહોરો કેવી સ્ટેમ ચોરસ લંબચોરસ અહીં કેવી મળી છે આમ સિલેન્ડ્રીકલ વેલણ આકાર એટલે કેવી સિલેન્ડ્રીકલ વેલણ આકારની મહરો મળી આવી છે એકમાત્ર
57:03 જગ્યા માટીના રમકડા અને એકમાત્ર જગ્યા જ્યાંથી શાના પુરાવવા મળ્યા છે ઊંટના હાડકાના અવશેષો મળ્યા છે તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે એકમાત્ર જગ્યા કે જ્યાંથી ઊંટના હાડકાના અવશેષો મળ્યા છે તો ધેટ્સ કાલીબંગા કારણ કે ઊંટ રણનું વાહન છે રાજસ્થાન ક્લિયર આગળ વાત કરીએ છે નેક્સટ બનાવલી બનાવલી ક્યાં છે હરિયાણામાં છે ફતેબાદ જિલ્લો છે શોધ અને ખોદકામ 1973 માં કોણે કર્યું આરએસ બીસ્ટ જેમનું પૂરું નામ છે રવીન્દ્ર બિસ્ટ કઈ નદી કિનારે છે ધગધર ગાગરા હાકર નદી કે અથવા સરસ્વતી બેવમાંથી જે પણ હોય એક જ છે અને આમાંથી હડપ્પા કાળ અગાઉના અને હડપ્પાના અવશેષો મળી આવ્યા છે બેઉ મળ્યા છે અને આએઆઈ દ્વારા બનાવેલી ઈમેજ છે તમારી સામે જુઓ બનાવલી નગર કેવું છે જે પુરાવા મળ્યા એના ઉપરથી ખબર પડે છે
57:50 આવી ઓકે અને બનાવલીમાંથી મળી આવેલી વસ્તુ ખાસ તમને પૂછે કે સિંધુ સભ્યતાના જેટલા પણ નગર હતા ને બધી જગ્યાએથી ઘટરના અવશેષો મળ્યા છે પણ એકમાત્ર જગ્યાએ જ્યાં ઘટરના અવશેષો નથી મળ્યા ધેટ્સ અ બનાવલી બનાવલીમાંથી ઘટરના અવશેષો નથી મળ્યા અહીં આગળથી માટીમાંથી બનાવેલું હળ મળી આવ્યું છે આ પણ અગત્યનું છે જેથી ખબર પડે છે કે લોકો હળ જેવી વસ્તુથી પરિચિત હતા ખેતીમાં ઉપયોગ કરતા હશે અને ઘણા મોટા પ્રમાણમાં જઉં ના પુરાવા અહીથી મળી આવ્યા છે હવે જુઓ મિત્રો તમા એ જે આપણે વાત કરી ને એ બધા અગત્યના અગત્યના જે પણ નગરો હતા ને એની વાત કરી મે અત્યારે જે વાત કરીને એ શાની કરી સિંધુ સભ્યતાના જેટલા પણ અગત્યના નગરો હતાને એની હવે તમારી સામે ટેબલ છે
58:36 જુઓ જેમાં બીજા નગરો ક્યાં આવેલા છે જે તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે હડપ્પાની તો આપણે વાત કરી મોહેંજો દડો કાલીદંગા ચાનુ દડો હવે કોટદીજી કોટદીજી ક્યાં છે? તો પાકિસ્તાનમાં છે સિંધ પ્રાંતમાં છે કઈ નદી કિનારે છે તમને જોડકા જોડમાં પૂછી લે સિંધુ નદી કિનારે એના ખોદકામ કરનાર કોણ હતા ફઝલ અહમદ ખાન પછી છે રોપડ રોપડ ક્યાં છે પંજાબમાં છે કઈ નદી કિનારે છે તમને પૂછી લે સતલજ નદી કિનારે ઉત્ખનન કરતા પુરાતત્વવિદ યજ્ઞદ્ય શર્મા અને મિત્રો રોપડ માસને ખાસ ધ્યાન રાખજો સાંભળજો તમને એમ પૂછે કે આઝાદી પછી ભારતમાંથી મળી આવેલું સૌપ્રથમ નગર કયું છે? રોપડ. અને રોપડમાંથી છે ને માણસની સાથે કુતરાના હાડકાના અવશેષો કબરમાંથી મળી આવ્યા છે માણસની સાથે કોને દાંટેલો જોવા મળે છે
59:22 કુતરાને બરાબર છે તો યજ્ઞ તો રોપડ એટલા માટે ઈમ્પોર્ટન્ટ છે પછી છે આલમગીરપુર આપણે વાત કરી આલમગીરપુર કઈ નદી કિનારે છે હિન્ડન નદી કિનારે છે ખોદકામ કોણે કર્યું યજ્ઞદત્ત્ય શર્મા ક્યાં આવેલું છે ઉત્તર પ્રદેશ વિશેષતા શું છે સિંધુ સભ્યતાનું સૌથી પૂર્વનું નગર કયું છે આલમગીરપુર પછી છે સુકતા ગેન્ડોર અથવા જેન્ડોર કઈ નદી કિનારે છે દાશક નદી કિનારે ખોદકામ કોણે કર્યું એરેલ સ્ટેન પુરાતત્વવીર છે અને આની પાકિસ્તાનમાં છે બલુચિસ્તાનમાં અને આની વિશેષતા શું છે સુકતા ગેન્ડોર છે સિંધુ સભ્યતાનું સૌથી પશ્ચિમનું નગર એના પછી કોઈ નગર નથી બન્યું પછી બનાવલીની વાત તો આપણે વાત કરી જ છે હરિયાણામાં ક્લિયર તો આ એક ટેબલ તમને આપ્યું આ ઉપરાંત
1:00:07 તમે જુઓ કે મેં તમને છે ને બીજું અહી તમારી સામે છે ભારતમાંથી મળી આવેલા નગરો એમાં છે જમ્મુ કશ્મીરમાં કયું છે જમ્મુ કશ્મીરમાંથી કયું મળ્યું છે માંડા કઈ નદી કિનારે છે રાવી ક્લિયર પછી હરિયાણા હરિયાણામાંથી કયા કયા નગરો છે મે એક સાથે લઈ લીધા છે જેથી તમે યાદ રાખી શકો રાખીગઢ બનાવલી અને ત્રીજું એક ભગવાનપુર મળ્યું છે એટલે તમને આવો પ્રશ્ન પૂછે નીચે આપેલા સિંધુ સભ્યતામાં કયા નગરો જે છે એ હરિયાણામાં નથી આવો પ્રશ્ન બની જાય તમને અથવા કયું સુસંગત નથી આવો પ્રશ્ન બને એટલે મેં પાછું છે ઈમ્પોર્ટન્ટ નગરો તો લીધા જ છે પણ બીજા જે નાના નગરો મળ્યા છે એ પણ લીધા એટલે હરિયાણામાં રાખીગડીને બનાવલી ઈમ્પોર્ટન્ટ છે એક બીજું નગર મળ્યું છે ભગવાનપુર પછી રાજસ્થાનમાં કાલીબંગા ઈમ્પોર્ટન્ટ નગર વાત
1:00:53 કરી અને બીજું એક નગર કયું મળ્યું છે બાલાથલ એ રાજસ્થાનમાં છે ઉત્તર પ્રદેશમાં આલમગીરપુર વિશે વાત કરી બીજા કયા નગરો મળ્યા છે સંગોલી અને બડગાવ પછી છે પંજાબ પંજાબમાં રોપર અથવા એને રૂપનગર પણ કહેવાય છે એની વાત કરી આઝાદી પછી એ જ શોધાવ્યું છે અને એક બીજું કયું મળ્યું છે પંજાબમાં સંગોલ તો સમજો બીજા નાના નગરો છે એની પણ મે વાત કરી જે તમને એક્ઝામમાં પૂછી લે બરાબર છે કારણ કે જે ઈમ્પોર્ટન્ટ છે એટલો આટલા વર્ષોથી વિદ્યાર્થીઓને વાંચે છે પણ હવે નાના નગરો છે એ પણ પૂછી લે હવે મેં હજી પાછું છે ને માઈક્રો લેવલે એનાલિસીિસ કર્યું છે શું કર્યું છે સમજજો સિંધુખીરની સંસ્કૃતિના છે ને તમે જોશો ને કે પાકિસ્તાનમાંથી ઘણા બધા નગરો મળ્યા છે શરૂઆત ત્યાંથી જ થઈ તો પાકિસ્તાનના ત્રણ પ્રાંત છે સિંધુ સભ્યતાના નગરો આ ત્રણ પ્રાંતથી મળ્યા છે એક પંજાબ પ્રાંત છે
1:01:40 પાકિસ્તાનનું બીજું સિંધ બ્રાંચ છે અને ત્રીજું બલુચિસ્તાન તો મેં પાછું માઈક્રો લેવલ એનાલિસીિસ કરીને તમને અહી આપ્યું છે જેથી તમને એક્ઝામમાં હજી ડીપમાં પૂછે તો વાંધો ના આવે તો શું કરું છું પાકિસ્તાન અને પાકિસ્તાનના કયા બલુચિસ્તાન પ્રાંતમાંથી મળેલા નગરો કયા કયા છે એ જોઈશું સિંધ પ્રાંતમાં કયા છે અને પંજાબ પ્રાંતમાં કયા છે તો પહેલામાં પહેલા સમજજો પહેલામાં પહેલા કોની વાત કરું છું કે સિંધુ સભ્યતાના પાકિસ્તાનમાં આવેલા બલુચિસ્તાનમાં આવેલા નગરો કયા છે બાલાકોટ એર સ્ટ્રાઈક યાદ આવે છે ને બાલાકોટ એર સ્ટ્રાઇક સુકતા જેન્ડોર સુકતાકો ડાબરકોટ જુનેરજોદારો આ એક્ઝામમાં બધા જ પૂછાયેલા છે આ બધા જ ક્યાં છે બલુચિસ્તાનમાં છે અને બલુચિસ્તાનમાં આવેલું એક કયું છે સુક્તાજેન્ડોર જે પશ્ચિમનું નગર છે સૌથી એ તો આપણે વાત કરીશ પછી સિંધ પ્રાંતમાં આવેલા નગરો
1:02:26 પાકિસ્તાનના કયા પ્રાંતમાં સિંધ પ્રાંતમાં અલાદીનો છે આમરી છે ચાંદ દડો છે આપણે જોયું આગળ મોહેંજો દડો છે કોટદીજી છે અને અલી મુરાદ અને ગનેરીવાલા ગનેરીવાલા વિશે જૂના પેપરોમાં છે તમે જોજો યુપીએસસીમાંય છે તો આ બધા સિંધ પ્રાંતમાં છે સિંધુ સભ્યતાના નગરો હવે સિંધુ સંસ્કૃતિના સ્થળો પંજાબમાં તો પાકિસ્તાનના છે આ પંજાબ એટલે કયો પાકિસ્તાનનું પંજાબ પ્રાંત આઝાદી વખતે પંજાબના બે ભાગ પડી ગયા એક જે પંજાબ ભારત જોડે છે અને બીજો પાકિસ્તાનમાં છે તો પાકિસ્તાનના પંજાબમાં હડપ્પા છે ડેરા ઇસ્માઈલ ખાન છે જલીલપુર છે અને રહેમાન ઢેરી આ બધા આ બધા નગરો ક્યાં છે પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતમાં છે ક્લિયર
1:03:11 ક્લિયર છો બધા જ વિદ્યાર્થી મિત્રો એક વખત ફટાફટ કોમેન્ટ બોક્સમાં યસ લખી દો તમને આ બધા જ નગરો વિશે મેં વાત કરી ખ્યાલ આવે છે તમને જોડે જોડે કહું છું કેવી રીતે પ્રશ્નો પૂછાઈ ગયા છે પૂછાઈ શકે છે સંજયભાઈ હર્ષ દિપાલી મેઘા હેલી સંજય એવરીબડી એક વખત લખી દો કોમેન્ટ બોક્સમાં એટલે આગળ વધું છું ફટાફટ હું ફટાફટ એક વખત લખી દો એટલે પછી
1:03:57 રાઈટ ઓકે ડન ગ્રેટ સો તો આપણે શાની વાત કરી સિંધુ સભ્યતાની ઉત્પત્તિ બરાબર છે એન્ડ એના અગત્યના નગરો ભૌગોલિક વિસ્તાર એ બધાની વાત કરી અફઘાનિસ્તાનમાંથી કયા બે નગરો મળ્યા છે સોતુબોઈ અને મુંડિકા અને હવે શું છે આ ઉત્તરમાં આવેલા સિંધુ સભ્યતાના સૌથી ઉત્તરમાં આવેલા નગરો છે ક્લિયર છે ઓકે જુઓ મિત્રો ફરી વખત જો મતલબ આપણે છે ને ઉત્તર પ્રદેશમાં આવેલા નગરો આલમગીરપુર
1:04:43 બડગાવ માનપુર કોશાના મંડીગાવ હુલાસ આ બધા જ નગરો ક્યાં આવેલા છે ધેટ્સ ઉત્તર પ્રદેશ રાજસ્થાનમાં કાલીબંગા પછી ગણેશ્વર બાલાથલ નગર આ ઉપરાંત પંજાબમાં રોપર છે કોટ નિહમખા છે બારા છે સાંગોલ છે ડેરમજરા છે હરિયાણામાં રાખીગડી છે બનાવલી છે મિતાથલ છે એક્ઝામમાં પૂછાયું છે સીસવલ છે બાલુ છે, ભગવાનપુર છે આ બધા ક્યાં છે? હરિયાણામાં તો બીજા નામો પણ મેં તમને આપ્યા છે. બરાબર તમે નોટમાં લખી લેજો પોઝ કરીને પછી લેક્ચર રેકોર્ડ થાય એટલે ક્લિયર ઓકે હવે તમને એમ પૂછે કે સિંધુ સભ્યતાના હજી વધારે માઈક્રો એનાલિસીિસ સિંધુ સભ્યતાના સૌથી વધારે નગરો ક્યાંથી મળ્યા છે? તો
1:05:29 આપણા ગુજરાતમાંથી મળ્યા છે. અને ગુજરાતમાં ક્યાંથી મળ્યા છે? કચ્છમાંથી તો મેં અહી શું લખ્યું છે સૌથી વધારેથી ઓછો સૌથી વધારે ગુજરાતમાંથી મળ્યા છે બીજા નંબરે હરિયાણામાંથી ત્રીજા નંબરે પંજાબ ચોથા નંબરે રાજસ્થાન પાંચમાં નંબરે ઉત્તર પ્રદેશ છઠા નંબરે જમ્મુ કશ્મીર સૌથી વધારેથી ઓછો ક્રમ પણ મેં લખી દીધો છે આવો પ્રશ્ન પણ એક્ઝામમાં બની જાય સમજો છો ને ઇતિહાસ નહી બદલાય પણ પ્રશ્ન પૂછવાનો જે સાયકોલોજી કહેવાય જે મેથડ કહેવાય એ અલગ રીતે પૂછી લે તો આપણને ડિફરન્ટ ટાઈપ ક્વેશ્ચન કેવી રીતે બની શકે ને એ આપણે વિચારવાનું છે ઓકે હવે છે ને આ ક્વેશ્ચન પણ એક્ઝામમાં પૂછાયો છે વધારે પડતા બધા જ નગરો કહીએ હતા નદી કિનારે આપણે જોયું પણ બે નગરો જે દરિયા કિનારે હતા જે તો કયા કયા હતા
1:06:14 બાલાકોટ જે પાકિસ્તાનમાં છે બલુચિસ્તાનમાં અને ધોળાવીરા જે ગુજરાતના કચ્છમાં છે આ બેઉ નગરો કયા કિનારે જોવા મળે છે આ પ્રશ્ન એક્ઝામમાં પૂછાયો છે દરિયા કિનારે તમને પૂછે કે સિંધુ સભ્યતાના બે નગરો જે દરિયા કિનારે છે બાલાકોટ પાકિસ્તાન બલુચિસ્તાનમાં આવેલું ધોલાવીરા ગુજરાત કચ્છ અને હડપીય સભ્યતાના મુખ્ય શહેરી નગરો હડપ્પા મોહેંજો દોડો ધોળાવીરાક રાખીગડી લોથલ કાલીબંગા રોપડ અને ગનેરીવાલા આ કયા નામે ઓળખાય છે તો સિંધુ સભ્યતાના મુખ્ય મહાનગરો છે કેવી રીતે ખબર પડે છે ત્યાં જે મકાનો છે ને મકાનો ઉપરથી ખબર પડે છે કે સૌથી વધારે નગર સૌથી મોટા મહાનગરો જેને આપણે મેટ્રો સિટી કહીએ છીએ ને તો આ મહાનગરો છે ક્લિયર તો આજનું લેક્ચર અહી સુધી રાખીએ છીએ વિદ્યાર્થી મિત્રો નેક્સટ નેક્સ્ટ લેક્ચરની અંદર આપણે ગુજરાતમાં
1:07:00 સિંધુ સભ્યતાના નગરો જોઈશું પછી અગત્યની વાત સિંધુ સભ્યતાનું સમાજ ધર્મ સંસ્કૃતિ અને કલા એના વિશે જોઈશું અને આર્ટ એન્ડ કલ્ચરમાં નગર રચનાને બધું તમારે આર્ટ એન્ડ કલ્ચરમાં આવશે આપણે સમાજ ધર્મ અને સંસ્કૃતિની વાત કરીશું અને સિંધુ સભ્યતા પૂરી કરીને પછી આપણે નેક્સ્ટ ટોપિક ઉપર જઈશું કોઈ ડાઉટ છે અહી સુધી વિદ્યાર્થી મિત્રો કોઈ ડાઉટ ક્લિયર છો વિદ્યાર્થી મિત્રો જો વિદ્યાર્થી મિત્રો તમને લેક્ચર ગમ્યો છે તો પ્લીઝ એને લાઈક કરો સબ્સ્ક્રાઇબ કરો અને શેર પણ કરો જેથી જેથી વિદ્યાર્થી બીજા વિદ્યાર્થીઓ સુધી આ માહિતી પહોંચે આજનો લેક્ચર અહીં સુધી રાખીએ છીએ મળીએ છીએ નેક્સ્ટ લેક્ચરમાં થેન્ક્યુ વેરી મચ જય હિન્દ અને કાલે આઠ વાગ્યે આવી રીતે જ બીજા એક સબ્જેક્ટનો લેક્ચર જોવા માટે ભૂલતા નહીં યસ આપણા મેથ્સના આઈન્સ્ટાઇન એટલે કે કુણાલ
1:07:48 સર તમને બધાને ખબર છે જેમણે પુસ્તક પણ લખી છે બરાબર છે જેમણે ઘણી બધી જીપીએસસીની એક્ઝામ પાસ કરી છે તો કાલેઆઠ વાગ્યે વિજ્ઞાન હને વિજ્ઞાન જે લેક્ચર છે કુણાલ સરનો એ જોવાનું ના ભૂલતા અગત્યનો ટોપિક આવશે કાલે પણ થેન્ક્યુ વેરી મચ [સંગીત]
