0:00 સામાજિક પરિસ્થિતિઓ એવી હતી કે સ્ત્રીઓ સામે ઘણા દુષણો છે તે પ્રચલિત હતું. જેમ કે સ્ત્રીઓના બાળ લગ્ન થતો હતો. ત્યાં સતી પ્રથા હતી. બહુવિધ લગ્નો થતા હતા. વિધવા સાથે જે સ્ત્રીઓ ત્યાં રહેતી અને ફરીથી લગ્ન કરતી તે સમયે કોઈ પરવાનગી નહોતી. તો જ્યોતિબા ફૂલે અને તેમનો સત્યશોધક સમાજ પછાત વર્ગો અને દલિતો માટે કયા નક્કર પગલાં લેવા જોઈએ અને આ પ્રયાસ કેવી રીતે સફળ થશે? સમાજમાં કયા સુધારા થયા? ભારતમાં જેનો જન્મ ૧૮મી સદી, ૧૯મી સદી અને ૨૦મી સદીમાં થયો હતો તે જ વર્ષે તે ૧૪મી સદીમાં યુરોપમાં હતું તે ૧૫મી સદીની આસપાસ હતું. ત્યાંનો માનવી કોઈ મહત્વ નહોતું. મહિલાઓની તેની સામે વાંધા હતા. ધર્મના ક્ષેત્રમાં એ જ ધમાલ હતી. ત્યાં જે પાત્ર પ્રણાલી હતી તેના પર તેનું એક પ્રકારનું વર્ચસ્વ હતું.
0:47 [સંગીત] આધુનિક ભારતનો ઇતિહાસ ફક્ત રાજકીય નથી પરિવર્તનનો નહીં પણ સામાજિક અને ધાર્મિકનો વિચારસરણીમાં પરિવર્તન વિશે પણ એક વાર્તા છે. ૧૯મી અને 20મી સદીના ભારતમાં આ સુધારો ચળવળોના સ્વરૂપમાં ઉભરી આવ્યું. આજે ચર્ચા આ ફેરફારો જ ભારતીય લાવશે સમાજ બદલી નાખ્યો. અને આ સાથે હું તમને બધાને વિદાય આપું છું હું વિઝ આઈએસના બીજા એકનું સ્વાગત કરું છું. સંવાદમાં અને આ વિષય પર ચર્ચા કરવા માટે આ માટે IS ના વિજ અમારી સાથે હાજર છે. એક્સપર્ટ ફેકલ્ટી જીતેન્દ્ર સર. સાહેબ તમારો તમારું ખૂબ ખૂબ સ્વાગત છે. આભાર મેડમ. ચાલો ચર્ચા શરૂ કરીએ. સાહેબ તમને
1:32 મારો પહેલો પ્રશ્ન એ છે કે ભારતીય સમાજમાં ૧૯મી અને ૨૦મી સદીમાં, સામાજિક અને ધાર્મિક સુધારા ચળવળોની શા માટે જરૂર છે? શું તમને લાગ્યું? અને આના કારણો શું હતા? જો આપણે એ હકીકત વિશે વાત કરીએ કે ભારતમાં ૧૯મી અને ૨૦મી સદીનો સમયગાળો એ હતો જે રીતે તેમનો ભારતીય સમાજ જટિલ હતો સમય અને સંજોગો વિશે થોડુંક છે એક તરફ ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન હતું. સામ્રાજ્ય સ્થાપિત થઈ ગયું હતું, અને તે ઉદાર વિચારો લાવી રહ્યા હતા. હાથમાં હાથ ભારતીય સમાજના પરંપરાગત વિચારો પણ હતા. તો આ બધાની વચ્ચે ક્યાંક, એક સંઘર્ષ છે તે દૃશ્યમાન હતું. સૌ પ્રથમ આપણે લોકો ચાલો વાત કરીએ કે તે સમયે ભારતમાં શું ચાલી રહ્યું હતું. એવી પરિસ્થિતિઓ હતી જેના પછી આ ચળવળ શરૂ થઈ તેમના કારણો શું હતા? તો સૌ પ્રથમ જો ચાલો પહેલા શરતો વિશે વાત કરીએ હું સામાજિક પરિસ્થિતિઓ વિશે વાત કરીશ. તો
2:18 સામાજિક પરિસ્થિતિઓ એવી હતી કે સ્ત્રીઓ સામે ઘણા દુષણો છે તે પ્રચલિત હતું. જેમ કે સ્ત્રીઓના બાળ લગ્ન થતો હતો. ત્યાં સતી પ્રથા હતી. પુત્રવધૂ લગ્નો થતા હતા. વિધવા સાથે જે સ્ત્રીઓ ત્યાં રહેતી અને ફરીથી લગ્ન કરતી કોઈ પરવાનગી નહોતી. તે સમયે સ્ત્રીઓ બીજો સંબંધિત મુદ્દો સ્ત્રી શિક્ષણનો હતો સ્તર ખૂબ જ નીચું હતું. તે સમાજમાં છે તમે ભારતમાં જોઈ રહ્યા છો. અને બીજી બાજુ, ભારતીય સમાજ હતો જાતિ ભેદભાવના આધારે વિભાજન હતી. એટલે કે, ભારતીય સમાજમાં જાતિના આધારે એક પાર્ટીશન હતું. તો ભારતમાં તે કંઈક આના જેવું છે સામાજિક સમાનતા નહોતી. તે હશે સામાજિક સ્તરે ભારતીય સમાજની સ્થિતિ શું છે? પરિસ્થિતિ એવી હતી? હવે વાત કરીએ. ભારત આર્થિક રીતે નહીં પણ ધાર્મિક રીતે પ્રેરિત છે શું પરિસ્થિતિ હતી? તો, ધાર્મિક સ્તરે
3:05 જો તમે નજીકથી જુઓ તો, અંધશ્રદ્ધા પ્રચલિત હતી. ધાર્મિક વિધિઓ ચાલી રહી હતી. મૂર્તિ પૂજા કરવામાં આવી હતી અને જે એક પ્રકારનો પુરોહિત વર્ગ છે, જે વસ્તુઓ આખા ધર્મનો ભાગ છે તેને તમારી પોતાની તરીકે સ્વીકારવી જોઈએ. એકાધિકાર લીધો હતો અને ભારતીય લોકોએ તેણી જે હતી તેના કારણે તેનું શોષણ થઈ રહ્યું હતું. અર્થ, જો એક રીતે જોવામાં આવે, તો ધાર્મિક આ પ્રદેશમાં પણ ઘણી બધી દુષ્ટ પ્રથાઓ છે. હું તે સમયે હાજર હતો. આ થયું છે. તે સમયે સામાજિક અને ધાર્મિક બાબતો ભારતમાં આ સંજોગો હતા. હવે શું હતું કે આ સમયગાળા દરમિયાન ઘણું બધું હતું વાતચીતના કોઈ સાધનો નહોતા. પરિવહનના પ્રકારો ત્યાં નહોતા. તો જ્યારે પરિવહનના કોઈ સાધનો ન હોય ખેતરમાં કે ધર્મમાં બેઠેલો માણસ એક જ જાતિનો માણસ પોતાને માણસ માને છે હું તેને શ્રેષ્ઠ માનતો હતો. એટલે કે એક પ્રકારનો એક પ્રદેશથી બીજા પ્રદેશમાં
3:50 વિચારોનું આદાન-પ્રદાન થયું નહીં. તો આના કારણે ભારતની સ્થિતિ પણ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે. થઈ રહ્યો હતો. તે સમયે સંદેશાવ્યવહારના માધ્યમો બહુ ઓછા હતા. અમે શિક્ષણ વિશે વાત કરી. સ્ત્રીઓ માટે શિક્ષણ ચોક્કસપણે ઓછું હતું. જો આપણે એકંદર ભારતીય સમાજ પર નજર કરીએ તો શિક્ષણની સ્થિતિ ખૂબ જ દયનીય હતી. તો ભારતીય સમાજમાં આ સમસ્યાઓ હતી. આના કારણે મને ક્યાંક આની જરૂર લાગી બ્રિટિશ શાસનને કારણે સમસ્યાઓ તે આપણા પર રાજ કરી રહ્યો છે. તો આપણે ભારતીયો આપણે સમાજની સમસ્યાઓ પર ધ્યાન આપવું પડશે અને આપણે તેમને સુધારવાનો પ્રયાસ કરવો પડશે. તો એવું માનવામાં આવે છે કે બ્રિટીશ શાસન પરિણામ એ પણ આવ્યું કે સામાજિક ધાર્મિક સુધારા ચળવળો શરૂ થઈ. એકસાથે બ્રિટિશ શાસન સામે પણ પ્રતિક્રિયા થઈ હતી હતી. હવે બ્રિટિશ શાસનનું પરિણામ કેવું હતું અથવા તેનો પ્રભાવ કેવી રીતે પડ્યો? તો જ્યારે ભારતમાં
4:36 બ્રિટિશ શાસનની સ્થાપના પછી, અંગ્રેજો શિક્ષણની આધુનિક વિચારધારા લાવ્યા આવો. ઉદાર સિદ્ધાંતો લાવ્યા. માનવતાવાદ તેણે તેના વિશે વાત કરી. એટલે એક વિચારધારા ત્યાં પ્રચલિત વૈજ્ઞાનિક અભિગમ તે લોકો તેના વિશે વાત કરી રહ્યા હતા. તો ક્યાંક આ આધુનિક વિચારધારા અને આધુનિક શિક્ષણમાંથી ભારતમાં ગમે તે વર્ગ હતો, તેઓ અને જ્યારે તેમને તે મળ્યું જ્યારે તેઓએ આમ કર્યું, ત્યારે તેમને લાગ્યું કે દોસ્ત, આપણા સમાજમાં ક્યાંક, કંઈક એવું છે જો તેમાં કોઈ ખામીઓ કે નબળાઈઓ હોય તો તેમણે વિચાર્યું કે આપણા સમાજમાં આપણે એક પ્રકારની પરિસ્થિતિ કે આપણે આત્મનિરીક્ષણ કરવાની જરૂર છે. તો અહીં બ્રિટિશ પ્રભાવ જોવા મળ્યો. હવે જ્યારે ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન હતું તે ભારતમાં શું કરી રહ્યો હતો?
5:22 બ્રિટિશ વિચારધારા એ બ્રિટિશ સપના છે તેનાથી સંબંધિત વિચારધારા તેને એવી રીતે ફેલાવી રહી હતી કે જાણે તે ખ્રિસ્તી ધર્મ જે ખ્રિસ્તી ધર્મ હતો, જેઓ તેમને ૧૮૧૩ ના કાયદા હેઠળ લાઇસન્સ આપવામાં આવ્યું હતું. ચાર્ટર એક્ટ હેઠળ કે ભારતમાં તમે શું તમે ખ્રિસ્તી ધર્મ ફેલાવી શકો છો? જે ખ્રિસ્તીઓ ભારતીય હતા તેમણે તેમને કહ્યું કે ખ્રિસ્તી ધર્મ શ્રેષ્ઠ ધર્મ છે. જો તમે અમને ધર્માંતરિત કરશો તો તે થશે નહીં. ક્યાંક તે ભારતીય સંસ્કૃતિને નીચી બતાવી રહ્યો છે હું તમને કહી રહ્યો છું. તો ભારતના લોકોએ આ જાણવું જોઈએ મેં વિચાર્યું કે મિત્ર કેવી રીતે કહી શકે કે આપણા સંસ્કૃતિ હલકી કક્ષાની છે અને તમારી સંસ્કૃતિ શ્રેષ્ઠ છે. તો આ બંને અસરો અને પ્રતિક્રિયાઓ છે હું બ્રિટિશ શાસનની અસર જોઉં છું. તે આધુનિક વિચારધારા લાવી રહ્યા છે. શિક્ષણ તેની અસર લાવે છે અને જવાબ એ છે કે તમે જે કંઈ કરો છો, તમારી સંસ્કૃતિ તમે તેને અમારા પર લાદવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છો.
6:08 ભારતીયોમાં આની વિરુદ્ધ પ્રતિક્રિયા છે હતી. અને તેના સુધારા ચળવળ પાછળના કારણો શું હતા? ના? તો જો હું કારણો વિશે વધુ વાત કરું તો ભારતમાં બ્રિટિશ શાસન આવતાની સાથે જ પ્લાસી ૧૮૦૫ ના યુદ્ધ પછી અને બક્સરના યુદ્ધ પછી તેથી તેઓએ ભારત પર વસાહતી નિયંત્રણ સ્થાપિત કર્યું. મજબૂત કરવા માટે ઘણો સંદેશાવ્યવહાર સાધનો વિકસાવ્યા. પરિવહનના માધ્યમો દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યું. રેલ્વે ચલાવી. તો ક્યાંય નહીં આ દુનિયામાં ક્યાંક જ્યાં સંદેશાવ્યવહાર અને પરિવહનના સાધનો ન હોય સંસાધનોને કારણે, ભારત એક રીતે સામાજિક, આર્થિક, રાજકીય અને ધાર્મિક પાસાં એકીકરણ થી થયું. બંગાળનો પહેલો માણસ કોણ છે? તે મહારાષ્ટ્રના વ્યક્તિને ઓળખતો ન હતો કે મને ખબર નહોતી કે ત્યાં શું ચાલી રહ્યું છે. હવે આ પરિવહન માધ્યમ દ્વારા જાણવા લાગ્યો. તો આ પ્રકારના વિચારો વિનિમય થયો અને ભારતીય સમાજનું એકીકરણ થયું થયું. જ્યારે એકીકરણ થયું, ત્યારે સમસ્યાઓ આવી લોકોએ તેની ચર્ચા કરવાનું શરૂ કર્યું અને પછી આગળ
6:54 તેઓ ગયા અને સુધારા ચળવળમાં પ્રેરણા બન્યા. હું કામ કરતો હતો. હવે જ્યારે બ્રિટિશ કંપનીઓ અથવા પછી ભારતમાં આવેલી યુરોપિયન કંપનીઓ અહીં તેમણે ભારતમાં પ્રેસના વિકાસ વિશે વાત કરી કર્યું. પ્રેસનો વિકાસ કર્યો. તો પ્રેસ ઉત્ક્રાંતિ દ્વારા એવું બન્યું કે જે પહેલા હતું જ્ઞાન જે ફક્ત ઉચ્ચ વર્ગ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થતું હતું અને પુરોહિત વર્ગ પાસે સત્તા હતી. હવે તે જ્ઞાન પ્રેસ દ્વારા બધા માટે સુલભ બનાવવામાં આવે છે થયું. સામયિકો અને પુસ્તકો પ્રકાશિત થવા લાગ્યા અને સામાન્ય લોકો તેમને વાંચવા લાગ્યા. તો તેમનામાં પણ એક રીતે વસ્તુઓ વિશે જાગૃતિ આવી લઈ રહ્યા છીએ. બ્રિટિશ શાસન દ્વારા આપવામાં આવતું શિક્ષણ શરૂ થયેલી સિસ્ટમને કારણે પણ કોઈક રીતે ભારતીયો જાગૃત થયા છે થઈ રહ્યો હતો. તો આ કેટલાક કારણો હતા જેના કારણે ભારતમાં સામાજિક-ધાર્મિક સુધારા ચળવળો શરૂ થયું, અને આ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હતા. તેમણે આ સામાજિક અને ધાર્મિક સુધારા ચળવળોનું આયોજન કર્યું આગળ વધ્યું અને ક્યાંક એક રીતે જાગૃતિ કાર્ય અને રાષ્ટ્રીય ચળવળ
7:40 માં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તો સાહેબ, હું તમને આ વિશે આગામી લેખમાં જણાવીશ હું પ્રશ્ન પૂછવા માંગુ છું કે આ સુધારા ચળવળ તેની શરૂઆત ફક્ત બંગાળથી જ કેમ થઈ? હા મેમ આ તે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ખરેખર તે શું છે? પ્લાસી અને બક્સર પછીના અંગ્રેજોની જેમ સરકાર પહેલા જ્યાં રહે છે તે સ્થાન ચાલો બંગાળમાં કરીએ. અને તેથી બંગાળમાં તેઓ આવું એટલા માટે કરે છે કારણ કે બંગાળ એક મુઘલ રાજ્ય છે. તેમના શાસનકાળથી ભારત ખૂબ જ સમૃદ્ધ બન્યું છે. રાજ્ય અસ્તિત્વમાં હતું. અને જ્યારે અંગ્રેજો ભારતમાં આવ્યા જો તેઓ શરૂઆતમાં આવી રહ્યા હોય તો તેમનો ઉદ્દેશ્ય છે કે મારે નાણાકીય લાભ આપવા પડશે. ભારતમાંથી વધુ આર્થિક શોષણ કરવું જ પડશે. તેથી, તેમણે બંગાળમાં પોતાનું શાસન સ્થાપિત કર્યું ની સ્થાપના કરી. હવે જ્યારે બંગાળ સરકાર જો તમે તે શિક્ષણ સ્થાપિત કરી રહ્યા છો જો તમે કોઈ સિસ્ટમ સેટ કરી રહ્યા છો તો તે આ પણ સૌપ્રથમ બંગાળમાં કરવામાં આવશે. કેટલાક? પરિવહન અથવા સંદેશાવ્યવહારના સાધનો બનાવવામાં આવી રહ્યા છે તો તે પણ સૌપ્રથમ બંગાળમાં બનાવવામાં આવ્યું હતું જશે. તો આધુનિક બંગાળી લોકો
8:27 શું શિક્ષણ કે સંદેશાવ્યવહારના માધ્યમો હતા? આપણી એકબીજા સાથેની કનેક્ટિવિટી સૌથી વધુ છે તે સૌપ્રથમ બંગાળી લોકોમાં આવ્યું અને લોકો પોતે એક ભદ્ર વર્ગ તરીકે વર્તી રહ્યા છે. હું ઉભરી આવ્યો. બ્રિટિશ નીતિઓમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ જો તે કોઈ પર ખૂબ અસર કરી રહ્યું હોય તે બંગાળી લોકો પર પડી રહ્યું હતું. અને બ્રિટિશ નીતિઓ વિરુદ્ધ પ્રતિભાવ પણ સૌથી વધુ મળી રહ્યો છે તે બંગાળમાં થઈ રહ્યું હતું. અને આનું કારણ આ જ કારણ છે કે ભારતમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય દેવતાઓ બંગાળ છે. બ્રિટીશ શાસનની પ્રથમ સ્થાપના જો તે બન્યું હોય તો તેના કારણે જ ત્યાંથી પુનરુજ્જીવન શરૂ થયું હતું. અથવા જેઓ સામાજિક અને ધાર્મિક વિશે વાત કરે છે ભારતમાં સુધારા ચળવળો શરૂ થઈ ગઈ છે. સર રાજા રામમોહન રોયે બ્રહ્મ સમાજની સ્થાપના કરી હતી સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. તેથી તેઓએ તે સ્થાપિત કર્યું સમાજના ઉદ્દેશ્યો શું હતા અને તેમણે શું કર્યું? તમારા પ્રયત્નોથી તમે કયા સુધારા કર્યા? હા રાજા રામ મોહન રોય જે ભારતમાં છે જે પુનરુજ્જીવન થયું તેને પુનરુજ્જીવન કહેવામાં આવતું હતું.
9:14 ભારતમાં સામાજિક-ધાર્મિક સુધારા ચળવળો એવું કહેવાય છે. તેના પૂર્વગામી માનવામાં આવે છે. કારણ કે તે ભારત આવનાર પ્રથમ વ્યક્તિ હતો. સામાજિક ધાર્મિક સુધારા ચળવળની શરૂઆત કરી રહ્યો હતો. અને તેઓએ તેનું આયોજન કર્યું ૧૮૨૮ માં, બ્રહ્મા સમાજની સ્થાપના પ્રયાસ કરવા માટે કરવામાં આવી હતી ની સ્થાપના કરી. હવે જો બ્રહ્મ સમાજના સભ્યો જો આપણે ઉદ્દેશ્યો વિશે વાત કરીએ, તો તે બે રીતે કરી શકાય છે તમે તેને વર્ગીકૃત કરી શકો છો. સામાજિક સ્તરે તેમના ઉદ્દેશ્યો શું હતા અને ધાર્મિક સ્તરે તેના ઉદ્દેશ્યો શું હતા? પછી સામાજિક સ્તર પરંતુ એ જ ઉદ્દેશ્ય એ છે કે મહિલાઓની કોઈ અધિકારો નથી કે સ્ત્રીઓ વિરુદ્ધ નથી જે દુષ્ટ પ્રથાઓ ચાલી રહી છે તે બાળ લગ્ન બની ગઈ છે, શું સતી પ્રથાનો અંત આવ્યો કે તેમને શિક્ષણ મળ્યું? પોતાના ક્ષેત્રમાં કામ કરવાનો અધિકાર નથી કરવા માટે. એનો અર્થ એ છે કે સતી પ્રથાનો વિરોધ કરવો, બાળ લગ્ન અને વિધવાનો વિરોધ પુનર્લગ્નને પ્રોત્સાહન આપો. હાથમાં હાથ સ્ત્રી શિક્ષણ વિશે પણ વાત કરો. સામાજિક ખેતરમાં કામ અને રાજા રામમોહન રોય
10:00 તેમણે કહ્યું કે તેમની પાસે જાતિ વ્યવસ્થા છે તેની વિરુદ્ધ બોલ્યા. તેમણે કહ્યું કે ભારતીય સમાજમાં જાતિ વ્યવસ્થા દ્વારા વિભાજન તે થાય છે. ખરું ને? અને સામાજિક તરીકે ન્યાય શું છે તેનો ખ્યાલ જાતિ વ્યવસ્થાને કારણે નુકસાન થાય છે. તેથી તેમણે જાતિ વ્યવસ્થાની ટીકા કરી તે કરી છે. હવે ધર્મના ક્ષેત્રમાં આ વાત અમે માનીએ છીએ કે મૂર્તિ પૂજા ન કરવી જોઈએ. પુરોહિત જે છે તેના પર પ્રભુત્વ ન રાખવું જરૂરી છે તે જ સમયે, તેઓ કહી રહ્યા છે કે ગમે તે ધર્મ હોય, તે બધા ખ્રિસ્તી છે. ઇસ્લામ, ખ્રિસ્તી ધર્મ, હિન્દુ ધર્મ તે થઈ ગયું, દરેકનું મૂળ લક્ષ્ય એક જ છે. મતલબ કે એક રીતે, એકેશ્વરવાદનો ખ્યાલ આપવો શું તે ઠીક છે? અલગ પ્રવેશ માર્ગો બદલાઈ શકે છે. પરંતુ બધા ધર્મો જે તેઓ એકેશ્વરવાદ વિશે વાત કરે છે. જેમ કે રાજા રામમોહન રોય માનતા હતા. અને તેમણે કહ્યું કે એવું કંઈ નથી કે
10:48 તર્ક અથવા વૈજ્ઞાનિક આધાર પર આધારિત પરંતુ જો તે ફિટ ન થાય, તો અમે તેને નકારીશું. અમે કરીએ છીએ. તો આ બ્રહ્મ સમાજના ઉદ્દેશ્યો છે અને આ કામ બે ક્ષેત્રોમાં કરી રહ્યો હતો સામાજિક અને ધાર્મિક ક્ષેત્રોમાં માં. હવે આપણે રાજા રામ મોહન રાય વિશે વાત કરીએ. રાજા રામ મોહન રોયે બીજું શું કર્યું? વિસ્તારો કે રાજા રામમોહન રોયના આમાં ભારતીય પુનરુજ્જીવનનું શું યોગદાન હતું? આ ચળવળમાં, રાજા રામ મોહન રોય તેણીએ પોતાનો અવાજ ઉઠાવ્યો જેના કારણે ભારતમાં સતી પ્રથા શરૂ થઈ આ કાયદાએ હાલની પ્રથા નાબૂદ કરી આ વિલિયમ બેન્ટિકના સમયમાં બન્યું હતું. ૧૮૨૯ માં બંગાળ રેગ્યુલેશન નામનો એક કાયદો બનાવવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદા દ્વારા સતી પ્રથા નાબૂદ કરવામાં આવી તેને ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું કે જો કોઈ હોય તો જો કોઈ સતી કરે તો તેને જેલ થઈ શકે છે તે સમયે સ્ત્રીઓ માટે આ એક સુધારો છે.
11:34 આ સાથે તેમણે શિક્ષણ વિશે પણ વાત કરી કરી જે વારંવાર શિક્ષણની વાત કરે છે શિક્ષણ સ્ત્રીઓ માટે હોવું જોઈએ કે સામાન્ય લોકો માટે? આ માટે પણ શિક્ષણ ઉપલબ્ધ હોવું જોઈએ. તો શિક્ષણ માટે તેમણે ૧૮૧૭ માં તે કર્યું ડેવિડ હેર તેમાંથી એક હતો કલકત્તા હિન્દુ કોલેજની સ્થાપના એટલા માટે કરવામાં આવી હતી કે ત્યાં લોકોને શિક્ષણ આપવામાં આવે છે જઈ શકે છે. સાથે જ, તેમણે પત્રકારત્વનો અભ્યાસ કર્યો ના ક્ષેત્રમાં કામ કર્યું. તેમણે તેમને એમ પણ કહ્યું કે એવું કહેવાય છે કે જો ભારતમાં પ્રેસના પિતા જો કોઈ હોય તો તે રાજા રામમોહન રાય છે. તો તેમણે પત્રકારત્વ ક્ષેત્રે કામ કર્યું. અને પ્રેસના સેન્સરશીપ સામે મેં તેની સાથે વાત કરી. તમારા વિચારો સાથે, અથવા જેઓ સમાજને સુધારવા માંગે છે જાગૃતિ ફેલાવવાનો પ્રયાસ તેના માટે, તેમણે પોતે ઘણું કર્યું છે મેગેઝિન એ રીતે ચલાવ્યું જાણે સંવાદ કોડેડ હોય શું મિરર અખબાર બની ગયું છે કે બ્રાહ્મણવાદી? મેગેઝિન પૂરું થયું. આ બધા પત્રો હતા
12:20 અને તેમણે કરેલા પ્રયત્નો આવા હતા કે કે તેમનો રાજકીય ક્ષેત્રમાં પણ થોડો પ્રભાવ છે પ્રયાસ દેખાય છે. તેઓએ વાત કરી કે રાજકીય ક્ષેત્રમાં, જેઓ ઉચ્ચ નાગરિક છે સેવાઓ તેઓ ભારતીય હોવી જોઈએ અથવા ન્યાયતંત્ર કરતાં કારોબારી પાસે વધુ સત્તા છે અલગ કરી દેવા જોઈએ. પછી રાજા રામ મોહન રોય તમને દરેક ક્ષેત્રમાં સુધારો જોવા મળશે. આપણે જોઈશું, આપણે જોઈશું. તેઓ મહિલાઓના ક્ષેત્રમાં કામ કરી રહ્યા છે છે. શિક્ષણ ક્ષેત્રે કાર્યરત છે. પત્રકારત્વમાં કામ કરતા અને આ રાજકારણના એકંદર ક્ષેત્રો છે હું પણ કામ કરું છું. એટલા માટે તેમને કહેવા જોઈએ ભલે તે ભારતીય સમાજમાં હોય કે તે સમયે તેઓ પુનરુજ્જીવનના પ્રણેતા હતા. આ રાજા રામમોહનનું કાર્ય છે. સાહેબ, મારો આગળનો પ્રશ્ન તમને એ છે કે સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી અને ભારતીય આર્ય સમાજ સમાજ અને વેદ પર શું અસર પડી? તેમનો સંદેશ શું હતો તેના પર પાછા ફરો. શું?
13:07 શું કોઈ મહત્વ છે? હા મેડમ, જો આપણે આવા હોઈએ તો સામાજિક ધાર્મિક સુધારા દરમિયાન વાત ચાલી રહેલા આંદોલનમાં સામેલ સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીનું પણ ખૂબ મહત્વ છે યોગદાન છે. ૧૮૭૫માં તેમણે આર્ય સમાજની સ્થાપના કરી. ની સ્થાપના કરી. સૌ પ્રથમ, તેમણે તેની સ્થાપના મુંબઈમાં થઈ હતી. પછી આગળ તેના મુખ્યાલયમાં જાઓ જે છે લાહોરમાં બનેલું. તો તેમના મહત્વપૂર્ણ સૂત્રોમાંથી એક એ છે કે જુઓ તમને જે મળશે તે વેદોમાં પાછા ફરવાનું છે. ખરું ને? વેદ પર પાછા જાઓ. તે સમયે આ તેમનું નિવેદન હતું તમે આ કેમ કરી રહ્યા છો? કેટલાક લોકો કહે છે કે કે જેઓ વેદ તરફ પાછા ફરે છે, તેમનું સૂત્ર છે તેઓ તેમની ધારમાં સાંકડા હોય છે. આ માનસિકતા શું છે તેનો પરિચય છે. પરંતુ એવું નથી, કારણ કે તેઓ જે આ દલીલ વેદોમાં પાછા ફરવાની વાત કરે છે. હું આ વૈદિક સિદ્ધાંતના આધારે કહી રહ્યો હતો તે સમયનો સમાજ સામાજિક, ધાર્મિક,
13:54 તે સમયે પરિસ્થિતિઓ એવી હતી સ્ત્રીઓને અધિકારો હતા. બાળ લગ્ન એવું પહેલા થતું નહોતું. સ્ત્રીઓનું શિક્ષણ અધિકારો હતા અને સ્ત્રીઓ પાસે મિલકત હતી તેને પણ અધિકાર હતો. હાથમાં હાથ જો આપણે ધર્મ વિશે વાત કરીએ તો ધર્મ એટલો બધો ઠાઠમાઠ નહોતો. તે ધર્મમાં પુરોહિત વર્ગનું આવું કોઈ વર્ચસ્વ નહોતું. મૂર્તિપૂજા પ્રચલિત નહોતી. તો આ આધારે પરંતુ તેઓ કહી રહ્યા છે કે આપણને વૈદિક કાળથી જે મળે છે તે વૈદિક કાળનો ભારતીય સમાજ ધાર્મિક હતો આપણે ત્યાં પાછા ફરવું પડશે જ્યાં પરિસ્થિતિ હતી. આ તે હું વાત કરું છું. તો વેદોને આધાર તરીકે લેતા તેમણે કહ્યું કે ભારતીય સમાજ અને ધર્મમાં સુધારો કરવાની જરૂર છે. આ વેદમાંથી છે. અને 'ચાલો પાછા ફરીએ' સૂત્રનું મહત્વ હતી. તો આમાં ક્યાંક, આ પણ એક વસ્તુ છે તે જોઈ શકાય છે કે વૈદિક કાળ જે સંસ્કૃતિને ફરીથી સ્થાપિત કરવાની વાત થઈ
14:40 ભારતમાં રહ્યા છે. ખરું ને? હવે જેઓ સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી મહત્વ વિશે વાત કરે છે અથવા જો આપણે તેમના આર્ય સમાજ વિશે વાત કરીએ સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીએ આમાં પણ એ જ વાત કહી હતી ગમે તે આંદોલન ચાલી રહ્યું હોય, તેમાં કોઈ નથી. કાર્ય ધાર્મિક સ્તરે થવું જોઈએ. કાર્યક્ષેત્રમાં દુષ્ટ પ્રથાઓ હાજર છે સામાજિક સ્તરે થઈ રહેલા દુષ્ટતાઓ અસ્તિત્વમાં છે અને તે ક્ષેત્રમાં કામ ચાલી રહ્યું છે તો સામાજિક સ્તરે તેમનું મહત્વ શું હતું? તેમણે મહિલાઓના અધિકારો માટે લડત આપી બાળ લગ્ન, સતી પ્રથા વિશે વાત કરી અને આ બધાનો વિરોધ કર્યો જાતિના આધારે નીચલા વર્ગનું શોષણ જો હું એવું કરતો હોત, તો હું જાતિગત કઠોરતા ઘટાડવાની વાત કરત. કરી રહ્યા છે. હું શિક્ષણ વિશે વાત કરી રહ્યો છું. સ્ત્રી શિક્ષણ વિશે પણ વાત કરી અને સામાન્ય લોકો માટેના ઉપદેશો વિશે વાત કરવી. ધર્મના સ્તરે વાત કરીએ તો, આપણે કહી રહ્યા છીએ કે ધર્મમાં ધર્મનું સરળીકરણ થવું જોઈએ ને? તેમાં
15:26 મૂર્તિ પૂજા ન હોવી જોઈએ અને લોકો તેમના મતે, કયો ધર્મ તેમને ભક્તિ આપે છે? કયો રસ્તો પસંદ કરવો તે પસંદ કરવાનો અધિકાર લોકોને તે મળવું જોઈએ. ધર્મનો અર્થ તે સરળ સ્વરૂપમાં હોવું જોઈએ. એવું દંભી નહીં ધર્મમાં હોવું જોઈએ. હવે તેમનું મહત્વ શું છે? આ તે છે જેના વિશે બધા વાત કરી રહ્યા છે તેમાં મહિલા સશક્તિકરણની પણ વાત કરવામાં આવી રહી છે. કે મહિલાઓ આગળ વધીને સશક્ત બનશે તેમની અસર તેમાં પણ જોઈ શકાય છે તેમણે જે શિક્ષણ વિશે વાત કરી, જેના વિશે હું સામાજિક સુધારા શિક્ષણનો વિષય બની રહ્યા હતા. તેથી તેઓએ શિક્ષણનું સંસ્થાકીયકરણ કર્યું ભારતના સામાન્ય લોકોના હિતને આગળ વધારવા માટે આપણે શિક્ષણ પૂરું પાડવું પડશે, તમે ડી.એ.વી. વિશે સાંભળ્યું જ હશે. જાહેર શાળાઓ જે આના કરતા ખૂબ જ લોકપ્રિય છે દયાનંદ એંગ્લો વૈદિક સ્કૂલ એ ડી.એ.વી. ગમે તે પબ્લિક સ્કૂલ હોય, તે એક સાંકળ છે તે તેમના સમયમાં શરૂ થયું અને લાલા લાજપત રાય અને લાલા હંસ રાજ આ લોકો
16:11 આગળ વધીને વાતને આગળ ધપાવી અને આ વેદ શિક્ષણ માટે DAV સ્કૂલ ચેઇન વિશ્વમાં શ્રેષ્ઠ હતી. ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર કાર્ય કરી રહ્યા છે રહ્યા છે. સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના આ વિચારો એવા લોકોના વિચારોમાંથી આવી રહ્યા હતા જેઓ ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળના નેતા કોણ હતા? જેમ લાલા લજપત રાય તેમાંથી એક બન્યા તેમના વિચારોમાંથી મને ખૂબ પ્રેરણા મળી. તો ક્યાંક ને ક્યાંક, તેમનો પ્રભાવ હતો એક રીતે, સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીનું કાર્ય આ ચળવળ આર્ય સમાજના આત્મનિર્ભરતાની હતી. તે વાત કરે છે. ખરું ને? તેથી આત્મનિર્ભરતા અથવા આ રીતે સ્વ-શાસનની વાત અમે કરીએ છીએ. તો આ ક્યાંક આગળ વધી ગયું છે ભારતીય રાષ્ટ્રીય ચળવળમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. જેમ કે આપણે ચાલો સ્વદેશી ચળવળ જોઈએ. તે પોતે પણ એવો જ છે તે ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત વિશે વાત કરે છે આ મુજબ, આપણે આત્મનિર્ભર બનવું પડશે. તો આ આત્મનિર્ભરતાનો ખ્યાલ ક્યાંક છે
16:58 સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના સમયથી તે ચાલી આવે છે. આવી રહ્યો હતો. તો સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં તેમનું યોગદાન આપવામાં આવ્યું હતું. આર્ય સમાજ અને તેમના આપણને બીજું એક જોવા મળશે જેમાં થોડુંક ક્યાંક નેગેટિવ અસરો પણ હતી. તે ધાર્મિક ક્ષેત્રમાં થોડું કામ કર્યું હતું. એક શુદ્ધિ ચળવળ શરૂ થઈ. શુદ્ધિ ચળવળના ઉદ્દેશ્ય એ હતો કે જો કોઈ પણ વ્યક્તિ હિન્દુ ધર્મનો હોય તો વ્યક્તિ અને જો તે અન્ય કોઈ ધર્મનો હોય તો જો તે ધર્માંતરિત થાય છે તો તે આર્ય સમાજની પદ્ધતિનું પાલન કરે છે. અહીંથી આપણે તેને હિન્દુ ધર્મમાં પાછું લૂંટી શકીએ છીએ. તેમનો ઉદ્દેશ્ય એ હતો કે જો બ્રિટિશરો કોઈને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં રૂપાંતરિત કરવું જો આપણે તેને પાછું લઈશું તો આપણે હિન્દુ ધર્મ અપનાવીશું. મને આર્ય સમાજમાં સામેલ કરી શકે છે પદ્ધતિ દ્વારા. પણ ક્યાંક તેનું નકારાત્મક અસર જોવા મળી રહી છે. જ્યારે આ જ્યારે વિરોધ શરૂ થયો, ત્યારે ક્યાંક કહેવામાં આવ્યું એવું કહેવાય છે કે આ ચળવળને કારણે
17:44 કોમવાદને વેગ મળ્યો. ક્યાંય નહીં ક્યાંક તેની અસર થોડી અનિચ્છનીય હતી તેમનો પ્રભાવ હતો. તો આ ઘણું કામ છે સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી અને તેમના આર્યો સમાજ મહત્વપૂર્ણ હતો. સાહેબ, અત્યારે આપણે અલગ અલગ વિસ્તારોમાં છીએ. સુધારા વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ. તો જ્યોતિબા ફુલે અને તેમનો સત્યશોધક સમાજ દલિતો અને પછાત વર્ગો માટે શું? નક્કર પગલાં લીધાં અને આ પ્રયાસથી, સમાજે કયા સુધારા કરવામાં આવ્યા છે? હા મેમ જો આપણે લોકો જ્યોતિબા ફૂલે વિશે વાત કરે છે તો ભારતીય સમાજના એક મહત્વપૂર્ણ સુધારક થયું છે WHO ૧૮૭૩ ની આસપાસ, સચિવદોધક સમાજની સ્થાપના થઈ. હા અને આ સમાજની સ્થાપનાનો તેમનો ઉદ્દેશ્ય આ એ હતું કે દલિતો, પછાત વર્ગો અને મહિલાઓ જે તેમના અધિકારોની હિમાયત કરવી અને એક રીતે સમાનતા સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરવો. હવે જે તેમનો સત્યશોધક સમાજ અથવા જ્યોતિબા હતો
18:32 ફુલેએ કયા ક્ષેત્રોમાં અભ્યાસ કર્યો છે? તેમના કાર્યનું મહત્વ તેઓ શું કરે છે અને તેના વિશે શું વાત કરે છે? તો પહેલું તેમણે સ્ત્રી શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવાનું કામ કર્યું વિસ્તારમાં ઘણું કામ કર્યું. મહિલા શિક્ષણ મહિલાઓએ ક્ષેત્રમાં કેવી રીતે કામ કર્યું શિક્ષણ પૂરું પાડવા માટે ઘણી શાળાઓ અને કોલેજો સ્થાપના કરી. હવે શિક્ષણ સાથે બીજો એક જે તે સ્ત્રી શિક્ષણ સાથે સંબંધિત છે મહિલા સશક્તિકરણ. અમે તો, ક્યાંક તેઓએ કહ્યું છે કે સ્ત્રીઓ સતી પ્રથા જેવા દુષ્ટ રિવાજો જે તેની વિરુદ્ધ છે તેની ટીકા કરી જે સ્ત્રીએ ફરીથી લગ્ન ન કર્યા હોય તેના વિશે પુનર્લગ્નને મંજૂરી આપવી જોઈએ તેવી હિમાયત કરી અને સ્ત્રીઓ માટે સમાન અધિકારો જો તમે તેના વિશે વાત કરી રહ્યા છો, તો તમારે ક્યાંક મળવું જોઈએ. મહિલા સશક્તિકરણની દિશામાં ક્યાંય નહીં તે આગળ થઈ રહ્યું છે. હવે સામાજિક ક્ષેત્રમાં જો આપણે સમાજના ક્ષેત્રમાં તેમના વિશે વાત કરીએ તેમણે સમાજમાં શું સુધારો કર્યો?
19:17 તેમણે કહ્યું કે આ પ્રદેશમાં બ્રાહ્મણવાદી વિશેષાધિકારો ઘટાડવા જોઈએ દલિત અને પછાત વર્ગોને પણ અધિકારોની જરૂર છે મળવું જોઈએ. એક રીતે તેમણે કહ્યું કે જાતિના આધારે વિભાજિત ભારતીય સમાજ ભારતીય સમાજમાં તેનો અંત આવવો જોઈએ. સમાનતા હોવી જોઈએ. આ સમાજના ક્ષેત્રમાં બન્યું. આગળ તેમનું છે કે ધાર્મિક ક્ષેત્રમાં ધાર્મિક આ પ્રદેશમાં તેમણે કહ્યું કે જે પાત્રો સિસ્ટમ તો છે જ, એ ન હોવી જોઈએ. પાત્ર તેમણે સિસ્ટમની ટીકા કરી. તેમનામાંથી એક આ પુસ્તક ગુલામગીરી દ્વારા હતું તેમણે ટીકા કરી. તો આ રીતે આપણે ચાલો જોઈએ કે જ્યોતિરાવ કોણ ખીલ્યું છે જે કામ થઈ રહ્યું છે તે ઘણા ક્ષેત્રોમાં છે અને આ કારણે એવું થઈ રહ્યું છે કે ક્યાંક અને એવો કોઈ નીચલો વર્ગ નથી કે જેના શબ્દો હજુ સુધી બીજું કોઈ તે કરી રહ્યું નથી. તેમને તેમના અધિકારોથી વાકેફ કરો
20:02 અને તેમને અધિકારો મળી રહ્યા છે અને પોતાના હક્કોની માંગ કરી રહ્યા છે. બ્રાહ્મણવાદી વિશેષ અધિકારો ઘટી રહ્યા છે. તો આવનારા સમયમાં આ તેમનું મહત્વ છે. માટે. સાહેબ, હું તમારી પાસેથી જાણવા માંગુ છું કે આ ભારતીય સમાજમાં તેમની પાસે સુધારાની ચળવળ હતી તેમનું મહત્વ શું હતું અને તેમની મર્યાદાઓ શું હતી? હા મેડમ, મહત્વ ત્યાં જ હશે જ્યાં અત્યાર સુધી આપણે જે પણ સુધારા આંદોલન કર્યું છે ચાલો વાત કરીએ, બધા સુધારા ચળવળ વિશે વાત કરી રહ્યા છે મહિલાઓ પર કોઈ અત્યાચાર ન થવો જોઈએ સ્ત્રીઓને શિક્ષણ આપવું જોઈએ અથવા આપણે સામાન્ય જનતાને શિક્ષિત કરવી જોઈએ સમાજમાં સમાનતા હોવી જોઈએ જાતિના આધારે કોઈ ભેદભાવ ન હોવો જોઈએ તો આ બધા ક્ષેત્રોમાં, દરેક સામાજિક ધાર્મિક સુધારા ચળવળ થઈ અથવા કોઈ સમાજ ગમે તે હોય, તે કાર્યરત છે આ વિસ્તારોમાં જ તેમની સુધારા ચળવળ શરૂ થઈ હતી તેની અસરો દેખાઈ રહી છે. હવે જાણે ચાલો પહેલા સામાજિક ક્ષેત્ર વિશે વાત કરીએ
20:49 સામાજિક ક્ષેત્રમાં શું થઈ રહ્યું છે સ્ત્રીઓ વિરુદ્ધના દુષ્ટ વ્યવહાર ક્યાંય નથી ક્યાંક, તેમાં કંઈક ઉણપ છે. મહિલા સશક્તિકરણ થઈ રહ્યું છે. સ્ત્રીઓ શિક્ષણ મળી રહ્યું છે. જાતિના આધારે અસ્તિત્વમાં રહેલો ભેદભાવ થોડો ઓછો થઈ રહ્યો છે અને એક રીતે સમાજમાં સમાનતા છે ઇન્સ્ટોલેશન ચાલુ છે. જે ધર્મના સ્તરે જો આપણે પુરોહિતના વર્ચસ્વ વિશે વાત કરીએ એમાં ઘટાડો થયો. તેની અસર અથવા તેનું મહત્વ ક્યાંક ત્યાં જે ધાર્મિક વિધિઓ હતી તેમાં ઘટાડો થયો હતો. એકેશ્વરવાદનો આ ખ્યાલ તે લોકપ્રિય બન્યું છે. આ સામાજિક રીતે થયું અને ધાર્મિક ક્ષેત્રમાં. હવે સુધારા ચળવળમાં ભારતમાં જે કંઈ પણ ચાલી રહ્યું હતું, તેઓ એક સમાજ સુધારક હતા અને તર્કસંગતતા વિશે વાત કરતા હતા. રહ્યા છે. આપણે માનવ અધિકારો વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ. હું વિજ્ઞાન વિશે વાત કરી રહ્યો છું. પછી ક્યાંક આ આધુનિક વિચારો પણ નથી તર્કસંગતતા, માનવતાવાદ, વૈજ્ઞાનિકતા
21:34 ખરું ને? આ સમગ્ર ભારતીય સમાજમાં થઈ રહ્યું છે. સમાવેશ કરવામાં આવી રહ્યો છે. તો આગળ વધો અને તેનો રાષ્ટ્રીય ચળવળ પર પણ પ્રભાવ પડે છે. પણ પછીથી તે મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. હવે દરેક સુધારા ચળવળ શિક્ષણ વિશે વાત કરી રહી છે થતો હતો. તો ક્યાંક ને ક્યાંક સામાન્ય લોકો અથવા સ્ત્રીઓ વધુ શિક્ષણ મેળવી રહી છે છે. નીચલા વર્ગો, જેમ કે તે અધિકારોની વાત થઈ રહી છે. જેમ કે જ્યોતિબા ફૂલે તે ક્ષેત્રમાં કામ કરતા હતા છે. તો, ક્યાંક તેની પાસે તેની લોકોમાં પોતાના અધિકારો પ્રત્યે જાગૃતિ તે થતું રહ્યું છે. ઠીક છે? તો તે દુષ્ટ પ્રથાઓ અથવા જે આ ચળવળ વસ્તુઓ અંગે શરૂ થઈ રહી હતી એ જ ક્ષેત્રમાં તેનું મહત્વ એટલે કે. સામાજિક ગતિશીલતા વધી રહી છે. ભારતીય સમાજ જાતિના આધારે વિભાજન છે. ધાર્મિક આધાર પણ વિભાજન છે. જે લિંગના આધારે વિભાજિત થયેલ છે તે ક્યાંક નબળો પડી રહ્યો છે અને ભારતીય સમાજનું સામાજિક રીતે ધાર્મિક પાસું એકીકરણ સ્પષ્ટપણે થઈ રહ્યું છે. અમે ખરું ને? અને ભારતીય સમાજમાં ગતિશીલતા છે
22:20 છે. અમે ભવિષ્યના રાષ્ટ્રીય ચળવળ પર તેનો પ્રભાવ પણ જોઈ શકાય છે. તો આનું મહત્વ હતું હલનચલનનું. અમે પરંતુ જો આપણે તેમની મર્યાદાઓ વિશે વાત કરીએ, તો જુઓ જો આ ચળવળ થઈ હોત, તો આ સંપૂર્ણ હોવું જોઈએ થી સુધારાઓ હોવા જોઈએ. પણ આજે પણ આપણે જોઈએ છીએ કે જાતિ વ્યવસ્થા છે. મહિલાઓ પર અત્યાચાર હજુ પણ ચાલુ છે તે કોઈને કોઈ રીતે છે. તો ક્યાંય નહીં શું આ સુધારાઓ સંપૂર્ણપણે અમલમાં નથી? થયું. તો આ સુધારા ચળવળની મર્યાદાઓ છે સૌ પ્રથમ, આ સુધારાઓ જુઓ જે પણ આંદોલનો થયા, તે અખબારો અને સામયિકો પર આધારિત હતા. દ્વારા જાગૃતિ ફેલાવવાનો પ્રયાસ કર્યો ગયો. હવે કોણ અખબારો અને સામયિકો વાંચશે? WHO શહેરી મધ્યમ વર્ગને તેની સુવિધા મળે છે તે થશે. ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં તેથી અખબારો સુધી પહોંચ નથી તે શોધી કાઢશે. તો એક રીતે આ તેની મર્યાદા છે કે તે શહેરી મધ્યમ વર્ગનું આંદોલન બની ગયું છે તે રહ્યું. આનાથી ગ્રામીણ સમાજમાં ઘણી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે.
23:07 ચળવળ બનાવી શક્યા નહીં. બીજું એ છે કે જેમ તમે કાયદા દ્વારા સુધારા લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે તેનો અમલ કર્યો. જેમ કે ૧૮૨૯ માં સતી પ્રથા નાબૂદ કરવામાં આવી હતી. તેમણે કહ્યું કે તે પૂરું થઈ ગયું. કાયદો અમલમાં મુકાયો. પરંતુ ભારતીય સમાજ તેને સ્વીકારવા તૈયાર છે. પણ તે સમયે તે તૈયાર નથી. મારો મતલબ છે કે, ભારતીય સમાજમાં તેમના માટે, જાગૃતિ આવી નહીં. તમે કાયદો બનાવ્યો. આપ્યું. હજુ પણ ઘણી વાર એવું બને છે કે કાયદા બને છે, પણ સામાન્ય જનતા તેને માહિતી પણ ખબર નથી. તે કાયદો સંપૂર્ણ છે તે આ રીતે અમલમાં મુકાતું નથી. તો થયું આમાં સ્ત્રી શિક્ષણ અંગે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. સ્ત્રી આપણે નુકસાનની પ્રથાનો અંત લાવીશું. બાળ લગ્નનો અંત લાવો આપણે તે કરીશું, આપણે પુનર્લગ્ન વિશે વાત કરીશું. પરંતુ આ બધું અમલમાં મૂકી શકાયું નહીં. આ બધું ત્યાં વસ્તુઓ સ્ત્રીની બની ગઈ ચૂકવણી. અને જો આપણે ખામીઓ વિશે વાત કરીએ તો શું? એવું બને છે કે ક્યાંક ને ક્યાંક, આ ચળવળનો એક ક્ષેત્ર બ્રહ્મ સમાજ છે.
23:55 તે બંગાળમાં કામ કરી રહ્યો છે. થતો હતો. આર્ય સમાજ જે કાર્ય કરી રહ્યું છે બોમ્બે કે લાહોર વધુ ખસી ગયા. નજીકમાં કામ કરતા છે. તો આ સુધારા આંદોલનો ગમે તે હોય અથવા તે સમયે ભારતે બનાવેલા બધા સમાજો ના બૌદ્ધિકો અથવા તે કોઈ એક ધર્મ સાથે સંબંધિત કામ કરી રહી છે. એક રીતે, તેમનામાં એકતા જોવા મળી ન હતી. સમય. તો આ પણ કોઈક રીતે તેમાં સુધારા ચળવળનો અભાવ હતો. ઠીક છે? અને જો હું ખામીઓ વિશે વાત કરું, તો ક્યાંક એવું જોવા મળ્યું કે સુધારા ચળવળ તેણે અજાણતાં એક પ્રકારનો ભારતીય બનાવ્યો સમાજમાં સાંપ્રદાયિકતા ફેલાવવાના પ્રયાસો કર્યું. કારણ કે શું થઈ રહ્યું છે? મુસ્લિમ ધાર્મિક સુધારા ચળવળના પોતાના લોકો હતા જેઓ તે ત્યાંની સંસ્કૃતિની પ્રશંસા કરી રહ્યા છે. શીખ લોકો શીખો વિશે વાત કરી રહ્યા છે. હિન્દુ ધર્મના લોકો હિન્દુ ધર્મ વિશે વાત કરી રહ્યા છે.
24:40 તો ક્યાંક તેમાં, એક રીતે તેનું કાર્ય સાંપ્રદાયિકતાને આગળ વધારવાનું છે. તે આપણી વચ્ચે થયું. તો આ સુધારાની ખામીઓ આ છે ગતિવિધિઓ જોવા મળી છે. આ રીતે છે સુધારા ચળવળનો સંપૂર્ણ અમલ થયો ન હતો મળી. તો શું આ સુધારા આંદોલનોને ભારતીય ગણવા જોઈએ? શું તેને પુનરુજ્જીવન તરીકે જોઈ શકાય? પુનરુજ્જીવનનો ખ્યાલ જુઓ ૧૫મી અને ૧૬મી સદીની આસપાસ યુરોપમાં તે લોકપ્રિય બન્યું. જે હવે યુરોપ હતું જે એ જ હતું ભારતમાં પ્રવર્તતી દુષ્ટ પ્રથાઓ ૧૮મી સદી ૧૯મી સદી ૨૦મી સદી તે જ વર્ષે તે ૧૪મી સદીમાં યુરોપમાં હતું તે ૧૫મી સદીની આસપાસ હતું. ત્યાં માણસોનું કોઈ મહત્વ નહોતું. સ્ત્રીઓ પર અત્યાચારો થયા. ધર્મનું આ વિસ્તારમાં પણ એ જ ધૂમ મચી ગઈ. પાત્ર ત્યાં જે સિસ્ટમ હતી તે એક રીતે પ્રભુત્વ હતું. હમ્મ. હમ્મ.
25:26 તો જો ભારતમાં પણ આવું જ જોવા મળે તો જો ભારતીય પુનરુજ્જીવન છે કે નહીં તો અહીં છે ભારતીય સમાજમાં પણ આવું જ થઈ રહ્યું છે. સામાજિક-ધાર્મિક વૃત્તિઓ પ્રચલિત છે. ભારતીયો તેમને સુધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે બૌદ્ધિકો આગળ આવી રહ્યા છે. તે તર્ક વિશે પણ વાત કરી રહ્યો છે. તર્કશાસ્ત્રનું હું વાત કરું છું. માનવતાવાદ વિશે વાત કરવી છે. વિજ્ઞાન વિશે વાત કરીએ તો, તે છે ના? આપણે કારણ અને અસર સંબંધ વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ. તો યુરોપિયન પુનરુજ્જીવનમાં પણ આ જ વાત છે. હા. તો એવું માનવામાં આવે છે કે હા આ ભારતીયો છે એક પુનરુજ્જીવન છે. પુનરુજ્જીવનનો અર્થ એ છે કે તે વહેલા સૂઈ ગયો હતો અને ફરીથી જાગી ગયો છે. શું તે નથી? પુનરુજ્જીવન તો આ યુરોપિયન પુનરુજ્જીવનથી ક્યાંક અલગ છે સમાનતા દેખાય છે. તેથી જ તેને કહેવામાં આવે છે હા, ભારતીય પુનરુજ્જીવન છે. પણ તેનું એક મર્યાદા એ છે કે તે જોઈ શકાય છે કે યુરોપિયન પુનરુજ્જીવન દરમિયાન ત્યાં એવું બન્યું કે ત્યાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમને ખૂબ મહત્વ આપવામાં આવ્યું
26:12 વધુ પ્રોત્સાહન મળ્યું. હા અથવા કદાચ ખૂબ વધારે સાહિત્ય લખાયું હશે. ભૌગોલિક શોધો કરવામાં આવી હતી જે પુનરુજ્જીવનમાં જોવા મળતું નથી. આપણે ચોક્કસપણે ભારતમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ પણ ભારતમાં આવા ઘણા લોકો છે. વૈજ્ઞાનિક અભિગમ પ્રાપ્ત થઈ શક્યો નહીં. ભૌગોલિક શોધો તે બન્યું નહીં. તો, ભારતીય પુનરુજ્જીવન ક્યાંય નથી ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને સમાજની આસપાસ ક્યાંક હું બંધ રહ્યો. તો આ તેને કહેવાય છે કે આ ભારતીય પુનરુજ્જીવન છે પણ જો યુરોપિયનો તેની તુલના પુનરુજ્જીવન સાથે કરશે. તેથી, કેટલીક મર્યાદાઓ પણ દેખાય છે. તો સાહેબ, શું તમે મને કહી શકો છો કે આ સુધારાઓ કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવશે? ભારતીય સ્વતંત્રતા પર ચળવળોનો પ્રભાવ તેની અસર યુદ્ધ પર પણ પડી. હા મેડમ, કૃપા કરીને એક જુઓ. આ ક્રમ થોડો જોઈ શકાય છે. હા જો હું તમને એક વાત કહું, જો ભારતીય સમાજ પોતે જ વિભાજિત રહેશે તો લોકો કેવી રીતે એક થઈને બ્રિટિશ બની શકે? સામ્રાજ્યનો પ્રતિકાર કરી શકે છે
26:59 તો સુધારા ચળવળે શું કર્યું કે સુધારાએ આ ચળવળે ભારતીય સમાજમાં ઘણી સમસ્યાઓ ઉભી કરી. વિભાગો હતા ધર્મના આધારે જાતિના આધારે બન્યું અથવા તો લિંગ લિંગ પર આધારિત હોઈ શકે છે ગયો તે બધા વિભાગો ઘટાડ્યા હા તો શું કારણ છે કે ભારતીય સમાજ જ્યારે ગતિશીલતા આવી ત્યારે લોકો હતા જ્યારે એકબીજા સાથે વિચારોની આપ-લે થાય છે ક્યાંક ને ક્યાંક આ ચેતના ફરી આવી. આ ચેતના અને પછી આ ચેતના ફરી ક્યાંક આવી જ્યારે જ્યારે લોકો બેઠા, ત્યારે તેમને ખબર પડી કે આપણામાંથી એક બધા દુશ્મનો કોઈ બીજા છે, તેનું નામ પૂર્વ છે ઇન્ડિયા કંપની કે બ્રિટીશ શાસન. તેમના આપણે તેની સામે બળવો કરવો પડશે. તો ભારતીય જ્યારે સમાજમાં વિભાજન નબળું પડ્યું તેથી લોકો એક થયા અને પછી એક થયા પછી બ્રિટિશ શાસન સામેના વધુ આંદોલનોમાં આવો. તો હા, આ અસર દેખાય છે. બીજું, એવું જોવા મળ્યું કે ઘણા
27:46 સુધારાની ચળવળો ક્યાંક થઈ રહી છે આપણે સ્ત્રીઓની ભૂમિકા વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ. આપણે સ્ત્રી શિક્ષણ વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ. સ્ત્રીઓ સામેના અત્યાચાર ઘટાડવા વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ છે. તેથી આ સુધારા ચળવળોએ મહિલાઓને સશક્ત બનાવી ક્યાંકથી ઘરમાંથી કાઢી મુક્યો અને સ્ત્રીઓ તેમના અધિકારો પ્રત્યે જાગૃત છે કે આપણને પણ પુરુષો જેટલા જ અધિકારો છે જરૂર હતી તેથી ભારતમાં થયેલા અનુગામી આંદોલનો ભલે ઉકેલ આંદોલન અસહકાર બની ગયું ત્યાં હિલચાલ અથવા નાગરિક અપંગતા રહી છે મહિલા ચળવળ પર આધારિત તમામ ચળવળોમાં ભૂમિકા દિવસેને દિવસે વધતી ગઈ, તે ક્યાંક છે તેમની અસર જોવા મળે છે કારણ કે ક્યાંક ને ક્યાંક તેમણે સ્ત્રીઓની અવગણના કરી છે મહિલાઓના અધિકારો વિશે જાગૃતિ હતી એક રીતે મહિલાઓની ભૂમિકા આગળ વધી છે આંદોલનમાં મહિલાઓની ભૂમિકા સામે આવી I. હવે, સાથે મળીને આપણે જોઈએ છીએ કે ગમે તે સુધારા આંદોલનો થઈ રહ્યા હતા, ક્યાંક ને ક્યાંક ભવિષ્યના રાષ્ટ્રીય
28:32 તેઓ આંદોલનના નેતાઓ છે અને તે તેમના પર અસર કરી રહ્યું છે. સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતીના કહેવાની જેમ લાલા લાજપતનો વધુ પ્રભાવ જોવા મળે છે અભિપ્રાયથી ઉપર. અમે જ્યોતિબા ફૂલે કોણ હતા, ક્યાંક આંબેડકર પર તેની અસર જોવા મળી. WHO જ્યોતિરાવ ફૂલે જેમણે નીચલી જાતિના હકો માટે લડત આપી હતી આપણે આગળ એ જ વસ્તુ વિશે વાત કરી રહ્યા છીએ આંબેડકર પણ આવ્યા છે અને વાત કરી રહ્યા છે. અને આ દરમિયાન જે કંઈ પણ કહેવામાં આવી રહ્યું છે ભારતીય સમાજમાં જાતિ વ્યવસ્થા નબળી પડી રહી છે. ધર્મના આધારે વસ્તુઓનું વિભાજન જરૂરી ન થવું જોઈએ. મહિલાઓને અધિકારો મળે છે ભવિષ્યમાં ભારતના બધા નાગરિકોની જરૂર છે આંદોલનના નેતાઓ આવી રહ્યા છે, તેઓ પણ આ કહી રહ્યા છે હું બધું કરીશ. ઠીક છે? તો ક્યાંય નહીં ક્યાંક આપણે જોઈએ છીએ કે જેઓ આવી રહ્યા છે તેમના પર રાષ્ટ્રીય ચળવળના નેતાઓ પણ છે તેની અસર જોવા મળી. એક અસર એ હતી કે પ્રેસ દ્વારા બહાર આવતી આખી વાત જુઓ અખબારો અને સામયિકો રહેવા જોઈએ તે માટે એક ચળવળ શરૂ કરવામાં આવી હતી તેનું વિતરણ કરવામાં આવશે અને જાગૃતિ લાવવામાં આવશે તે ફેલાવવામાં આવશે અને દુષ્ટતા સામે આવશે જે
29:19 સામાજિક વાતાવરણ બનાવવાનો પ્રયાસ જો આ કરવામાં આવે તો આ પ્રેસની ભૂમિકા વધુ વધશે ચળવળમાં ખૂબ જ દૃશ્યમાન છે જો પ્રેસનો આ વિકાસ થાય તો તે કેવું લાગે છે થયું ન હોત અથવા ભારતીયો પ્રેસ દ્વારા પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાનું શરૂ કર્યું જો તમે તે ન કર્યું હોય તો રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં, તેમણે બ્રિટીશ શાસનના પ્રેસનો વિરોધ કર્યો ટીકા કરો. આગળ ભારતની રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં આવું જ બન્યું હતું બધા નેતાઓએ શું કર્યું કર્યું? પ્રેસ અને સામયિકો માટેનું માધ્યમ બ્રિટીશ શાસનની નીતિઓ ગમે તે હોય અને શું તે બ્રિટિશમાં હતું કે ક્યાંય પણ જે કોઈ અહીં હતું ગવર્નર જનરલ તેમની નીતિઓના વાઇસરોય છે. પ્રેસ દ્વારા ટીકા થઈ રહી છે. તો ક્યાંક પ્રેસનો આ વિકાસ તે સમયસર થઈ રહ્યું છે. આ સમયે પ્રેસ પ્રચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે અને સામાન્ય લોકો તેનાથી પરિચિત છે તે થઈ રહ્યું છે. તો આ રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં છે પ્રેસની ભૂમિકા આગળ વધી. તો આ રીતે
30:06 આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે સુધારા ચળવળ જે તેઓ રાજકીય ચેતના, સમાજ લાવ્યા તેમાં ગતિશીલતા હતી. તો આ કારણે, ભારતના રાષ્ટ્રીય ચળવળ વધુ એકીકૃત છે શું તેને રાષ્ટ્રીય ચળવળ સુધી વધુ વિસ્તૃત કરી શકાય છે? નોંધપાત્ર અસર પડી. તો સાહેબ, મારો તમને છેલ્લો પ્રશ્ન એ છે કે આજે ના સમયગાળા દરમિયાન આ સુધારા ચળવળોની અસર તે દૃશ્યમાન છે. જી. મેડમ અગર જેવા સુધારા આંદોલનોનો પ્રભાવ અને કેવી રીતે સ્વતંત્રતા પાછળથી આપણે જોઈએ છીએ કે ભારતમાં ક્યાંક ક્યાંક આપણે તેને ક્રમ તરીકે જોઈ શકીએ છીએ આ તેમનું સુધારા આંદોલન છે. જુઓ, પહેલી વાત એ થઈ કે પ્રદેશમાં સમાજના ક્ષેત્રમાં સુધારા તેણે તે કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. જાતિનો અર્થ સિસ્ટમની કઠોરતા ઘટાડવા વિશે વાત કરી ગયો. દલિત વર્ગ જે તેમને અધિકારો આપવાની વાત કરે છે દલિતો અને પછાત વર્ગોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. તો જો આપણે લોકો જો આપણે સ્વતંત્રતા પછીના ભારત પર નજર કરીએ,
30:52 બંધારણમાં અનામતની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. દલિતો અને પછાત વર્ગો માટે, એક અસર દેખાય છે. હાલમાં સરકારે દલિતો અને પછાત વર્ગોને તેમના ક્ષેત્રમાં મદદ કરવી જોઈએ અધિકારો મેળવો. બસ એટલું જ તે બધી યોજનાઓ અને યુક્તિઓ લાવે છે. તો આ એક અસર તરીકે આગળ વધી રહ્યું છે સુધી. ખરું ને? હવે, આ ચળવળ દરમિયાન, સ્ત્રીઓ સશક્તિકરણની વાત થઈ રહી છે. સ્ત્રી શિક્ષણ વિશે વાત થઈ રહી છે. તો જલદી ભારત સ્વતંત્ર થયું, કેટલીક સ્ત્રીઓ અધિકારોની પણ ચર્ચા કરવામાં આવી. ધીમું ધીમે ધીમે, 73 74 ના બંધારણ તરીકે સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યાં મહિલાઓ માટે અનામત સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં પૂરી પાડવામાં આવે છે. અમે તે પછી, આપણે જોઈએ છીએ કે સ્ત્રીઓ રક્ષણ માટે હજુ પણ ઘણા કાયદાઓ છે પસાર થઈ રહ્યા છે. જેમ કે કાર્યસ્થળ પરંતુ સુરક્ષાની ખાતરી કરવામાં આવી હતી. ઘરેલુ હિંસા સંરક્ષણ થઈ ગયું. દહેજ પ્રથા નાબૂદ કરવા માટે કાયદો
31:38 થઈ ગયું. પુરુષોની જેમ સ્ત્રીઓ માટે સમાન અધિકારો પગાર મળ્યો. સમાન અધિકારો મેળવો. આ રીતે વાત કરી જઈ રહ્યું છે. થોડા સમય પહેલા આહ સ્ત્રીઓ સંસદ અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં અનામત આ માટે એક કાયદો પણ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. તો કયું ક્યાંક ને ક્યાંક, પ્રેરણા ત્યાંથી આવી રહી છે. કે આપણે મહિલાઓના અધિકારો વિશે વાત કરવી જોઈએ તે આજ સુધી ચાલુ રહ્યું છે. હવે આગામી જો આપણે આ સુધારા ચળવળો વિશે વાત કરીએ ભારતમાં ધાર્મિક સહિષ્ણુતા વિશે વાત કરી. કહ્યું કે ધર્મને સરળ બનાવવો જોઈએ. તો ભારતીય બંધારણ સ્વતંત્ર થતાંની સાથે જ તો તેમણે કહ્યું કે ના, ભારતીય સમાજ જે તે ધર્મના આધારે વિભાજિત નથી. હોવું જોઈએ. તો ભારતનો કોઈ રાજ્ય ધર્મ નથી. તે જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. ભારતની સાથે પ્રસ્તાવનામાં વધુ સુધારો કરવામાં આવ્યો છે અને એવું કહેવાય છે કે ધર્મનિરપેક્ષતા શબ્દ ઉમેરાયો છે અને હાલમાં આપણે એ પણ જોઈએ છીએ કે ભારતીય સમાજ જે
32:26 જાતિ પર આધારિત ઘણા ધર્મો છે પાયામાં વિવિધતા છે. પણ પછી પણ આપણે બધા લોકો સાથે રહે છે. અર્થ વિવિધતામાં એકતા હજુ પણ આપણી છે છે. તો તેને ત્યાંથી ક્યાંક કનેક્ટ કરો આપણે તે કરી શકીએ છીએ. હવે આમાં એક વાત આવે છે રાજકીય જાગૃતિ શરૂ થઈ ગઈ છે. માં આ સુધારા ચળવળોના પરિણામે બન્યું. ભારતીયો ધીમે ધીમે જાગૃત થઈ રહ્યા છે કે તે શરૂ થયું. રાજકીય જાગૃતિ હાજર છે મારામાં પણ એવું જ છે. જ્યારે જનતાને લાગે કે હું મારા અધિકારો મેળવવા માંગુ છું. તેથી તે રાજકીય રીતે જાગૃત રહે છે. ખૂબ જ આ સમય દરમિયાન આપણે બધી ગતિવિધિઓ જોઈએ છીએ. જાહેર અહિંસક રીતે તમારા અધિકારો માંગો તે તે કરવાનું શરૂ કરે છે. હવે બીજું એક જે મહત્વપૂર્ણ છે આમાં છુપાયેલું છે કે અત્યારે મહત્વ શું છે? તો આ સુધારા આંદોલનો હતા. તેઓ વેદોમાં પાછા ફરવાની વાત કરી રહ્યા છે. અમે આપણી પ્રાચીન સંસ્કૃતિના ગૌરવ વિશે વાત કરવી
33:11 રહ્યા છે. તેઓ કહી રહ્યા છે કે બ્રિટિશરો જે આ આપણી સંસ્કૃતિ છે, આ આપણા માટે યોગ્ય નથી. છે. આપણી પાસે જૂની સંસ્કૃતિ છે. એમાં આપણે મારે ગર્વની લાગણી જોવી પડશે. એમાં આપણે આદરની ભાવના જોવી જોઈએ. તો જલદી ભારત સ્વતંત્ર થયું અને વર્તમાન સમયમાં પણ આપણે જોઈએ છીએ કે સંસ્કૃતિ પર આધાર રાખીને આપણે તે સમય વિશે ક્યાંક વાત કરીશું આપણો પ્રાચીન વારસો, કલાકૃતિઓ તેમનું રક્ષણ કરવું જોઈએ અને આપણે તેમની પાસેથી પ્રેરણા લેવી જોઈએ. WHO આપણે બીજા કોઈ પાસેથી પ્રેરણા કેમ લઈએ છીએ? જ્યારે આપણો સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસ એટલો બધો છે કે ધનવાન છે. થોડા વર્ષો પહેલાની જેમ, યોગ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત યુનેસ્કો તેથી તેઓ ફક્ત આ જ જોઈ શકે છે અને આટલું મોટું નહીં આપણી પાસે જે વસ્તુ હતી તે જૂની હતી. તે અનાદિ કાળથી ચાલી રહ્યું હતું અને તેને માન્યતા પણ મળી હતી હવે મને સમજાઈ રહ્યું છે. તો ક્યાંય નહીં ક્યાંક જે એક પ્રાચીન સાંસ્કૃતિક તત્વ છે, ભારત આ સમયે તેમની પાસેથી પ્રેરણા લેવાનું કાર્ય
33:58 જે ત્યારથી શરૂ થયું હતું તે આજ સુધી ચાલુ છે. તો હા, જે વિસ્તારોમાં આ સુધારો થયો છે તે બધામાં હલનચલન વિશે વાત કરવામાં આવી હતી તેની અસર હજુ પણ પ્રદેશોમાં છે એ રીતે જોઈ શકાય છે અથવા તેનું મહત્વ છે કે ત્યાંથી મળેલી વસ્તુઓ એક રીતે એવા ક્ષેત્રો જ્યાં સુધારાની જરૂર છે તેઓ વર્તમાનમાં પણ તે સતત કરી રહ્યા છે હું આવતો રહ્યો છું. કેટલાક વિસ્તારોમાં કેટલીક સમસ્યાઓ છે જેમ ક્યારેક ધાર્મિક સહિષ્ણુતા કહેવામાં આવે છે નુકસાન છે. ખરું ને? કેટલાક વિસ્તારો અને નીચલી જાતિઓ વિરુદ્ધ પણ કંઈક છે આ સ્થળોએ ગુનાઓ જોવા મળે છે છે. પણ આપણે સાચી દિશામાં જઈ રહ્યા છીએ. આવનારા સમયમાં તેમાં વધુ છે અને હશે. સુધારો થશે. સાહેબ, આજની ચર્ચા અહીં પૂરી કરીએ. અને ખુબ ખુબ આભાર. તમારી પાસે અમારી બધા પ્રશ્નોના જવાબ ખૂબ જ સારી રીતે આપવામાં આવ્યા. આભાર મેડમ. ખુબ ખુબ આભાર સાહેબ. તો આજના
34:44 સંવાદમાંથી આપણે શીખ્યા કે સુધારા ચળવળ તે મુશ્કેલ હતા પણ અશક્ય નહોતા. વિચારવું આજના ફેરફારો કેવી રીતે ઇતિહાસ બનાવી શકે છે? આ ચર્ચાનો નિષ્કર્ષ હતો. ફરી મળીશું. અહીં તમે આગામી વિષય સાથે છો. ત્યાં સુધી વિઝ આઈએએસ જોતા રહો. [સંગીત]
