0:00 trudno znaleźć w literaturze naszej drugiego poetę na którego by spłynęło w krótkim czasie tyle uznania i zaszczytów ile spłynęło na Szymona Szymonowica naród widzi w nim chlubę swoją panowie wielcy starają się o jego znajomość i przyjaźń monarcha obdarza go klejnotem szlachectwa i mianuje poetą królewskim za granicami kraju nawet aż w Brytanii podziwiają jego talent poetycki a papież śle posły z nad w okolice wieprza ażeby wyrazić mu swoje uwielbienie i złożyć dary w upominku tak pisał pod koniec x wieku doktor Zygmunt urano dzisiaj o życiu i twórczości Szymona Szymonowica będą mówili panowie
0:46 docent doktor Tadeusz Bieńkowski i doktor Mirosław korolko Ja myślę że trzeba zacząć od właśnie życia od biografii Szymona szymonowic Urodził się w roku 15 58 a więc w tym samym w którym ukazał się drukiem wizerunek własny Żywota człowieka poczciwego Mikołaja Reja szymonowic wywodził się z kręgu mieszczańskiego był synem Szymona z Brzezin który zawodu był krawcem ale krawcem takim niecodziennym bo będąc rzemieślnikiem skończył odpowiednich dzisiejszych wyższych studiów dziedzinie filozofii i humanistyki już ten fakt świadczy o tym że dzieciństwo Szymon które spędził we Lwowie dało mu pewien
1:33 punkt wyjścia w zakresie atmosfery intelektualnej ale jednocześnie pochodzenie mieszczańskie na samym wstępie zamykało mu drogę publicznej kariery nie znamy początkowych lat kształcenia Szymonowica prawdopodobnie skończył szkołę katedralnego humanisty jaku górskiego Stanisława Sokołowskiego którzy wywarli na jego twórczość zwłaszcza w języku łacińskim dość znaczny wpływ te studia zostały uwieńczone w 1577 roku bakalaureat był to bakałarz arcum jak się wówczas mówiło dzisiejszy odpowiednik magisterium z humanistyki w latach 580 83 przebywał za granicą nie wiemy gdzie prawdopodobnie we Włoszech i
2:23 od 583 roku osiada we Lwowie gdzie Poświęca się pracy pedagogicznej momentem owym w życiorysie Szymonowica była data 1587 roku od którego to czasu datuje się jego zbliżenie do hetmana wielkiego koronnego Jana Zamojskiego Dzięki Janowi Zamojski uzyskuje w 590 roku szlachectwo i po tej nominacji przybiera przydomek będ Doński nobilitacja Szlachecka w rzecznej sytuacji społeczno-kulturowej miała istotne znaczenie dla losów zewnętrznych dla rozwoju działalności człowieka pióra z nominacją szlachecką Łączy się również wystar danie się przez Zamojskiego bardzo ciekawej nominacji mianowicie na poetę sakre matis regie to znaczy poetę
3:12 jego królewskiej mości drugim takim ważnym momentem ważną datą w życiu Szymonowica był rok 593 kiedy to z polecenia Jana Zamojskiego zajmuje się organizacją Padwy północy to jest Akademii Zamojskiej później Zamojski obdarza go kilkoma wiczk wokół Zamościa po śmierci hetmana w 1605 roku staje się oficjalnym opiekunem jego syna Tomasza i po wycofaniu się z pracy pedagogicznej osiada w czermi gdzie umiera w 1629 roku zostaje pochowany w Zamościu olbrzymią bogatą bibliotekę przeznacza na akademię zamojską tak w krótkich zarysach mniej więcej przedstawia się przebieg żywota jednego z najciekawszych poetów poetów
3:57 polsko łacińskich bo Szymonowi był pisarzem polskim piszącym w języku łacińskim i w języku polskim Jest to moment dość istotny dla zrozumienia zwłaszcza przez współczesnych odbiorców tamtej literatury ponieważ oddaleni od tradycji języka łacińskiego zwykliśmy zbyt pochopnie zaliczać do pisarzy polskich tych którzy pisali wyłącznie w języku polskim w ten sposób zrobiliśmy krzywdę nie tylko szymonowic ale przypomnę kochanowskiemu morzewski i całej Plejadzie naszych myślicieli przedstawicieli Narodowej warto by było się trochę zatrzymać nad tą znajomością Szymonowica właśnie z zamojskim dlatego że to zbliżenie do Jana Zamojskiego było ważne nie tylko dla jego życia ale chyba
4:46 przede wszystkim dla jego twórczości Chciałabym zapytać w jakim stopniu właśnie ta znajomość wpłynęła na twórczość Szymona Szymonowica różnie to do tej pory się interpretował po zachwytach oświeceniowych jeszcze wiecznych interpretatorów twórczości Szymonowica również już po nieco krytycznie spojrzeniu x wiecznych historyków literatury my dzisiaj widzimy rolę kontaktu Szymonowica z zamojskim niejako dwojakie płaszczyźnie w jednym sensie była to trampolina która pozwalała szymonowic wynieść trochę wbić górę ale z drugiej strony była to także kula nogi zobowiązany był trochę ale on na tą trampolinę sam nie wszedł tylko go
5:33 Zamojski wciągnął gdyż zamojski Był to opiekun mecenas Literatów mecenas poetów ale jednocześnie także wymagający organizator jednocześnie człowiek dosyć bezwzględny z tego względu szymonowic pozostając w kontaktach z Janem zamojskim musiał stracić dużo swojego czasu swojej energii Włożyć dużo wysiłku w pracę w dzieła które No nie całkiem pokrywały się kompetencjami nie całkiem odpowiadały jego zdolnościom jego zamiłowaniem przede wszystkim jego talentowi trzeba sobie uświadomić że to był bardzo typowy dla ówczesnych czasów kontakt klienta jak to się wówczas nazywało i mecenasa ale czy właśnie ta znajomość wpłynęła na to że szymonowic napisał Takie utwory jak na przykład po
6:25 łacinie biczna zawiść tutaj pod byczyną i pochwały właśnie Jana Zamojskiego czy też późniejszy najwybitniejszy łaciński utwór elin i tak i nie na pewno znajomość z zamojskim wpłynęła na to że adresatem odbiorcą był sam Hetman i kanclerz Jan Zamojski i cały ród Zamojski cała rodzina cała ta Familia niemniej na kształty artystyczny tych utworów na ich wielowarstwowość Zamojskie cenc wyła zależność wobec ZSK No bo nie mogła wpły weźmy ten bardzo charakterystyczny ciągle niedo
7:13 interpretowany i nawet nie do czytany utwór B na zawiść flagellum to oczywiście tam jest bardzo wiele cech bardzo ciekawa strona wersyfikacyjna która pasuje Szymonowica na mistrza mistrza wersyfikacji antycznej jest jednocześnie inna jeszcze warstwa warstwa Powiedziałbym refleksyjna warstwa refleksji praktycznej nie filozoficznej takiej jaka występowała na przykład u Kochanowskiego czy u Klonowica ale refleksji praktycznej szymonowic widzi różne rodzaje zawiści piętnujący tę Zawiść ze strony rywali współ
8:01 zawodników politycznych która szkodziła zamoyskiemu mówi jednocześnie że nie każda zawiść nie każda zazdrość jest szkodliwa że są także jeszcze inne rodzaje zawiści inne rodzaje zazdrości które nieraz potrafią przybrać postać po prostu szlachetnej emulacji A ta szlachetna emulacja to jest czynnik rozwoju czynnik Postępu No i bardzo jest rozwiodłem się trochę nad tym dlatego żeby wskazać że również w tych okazjonalnych okolicznościowych hermetycznych przez swoją bardzo kosztowną formę wersyfikacyjny tworach łacińskich jest również warstwa głębsza warstwa która może również przemawiać i również i do nas dzisiaj bo przecież sprawa emulacji sprawa naśladowania
8:47 sprawa dorównywać sprawa owego równania do pierwszych jest czymś No co st jest aktualne w każdej epoce jednocześnie nie tylko aktualne ale zalecan szczególnie w czasach Zamojskiego wtedy kiedy była ta osobowość nieprzeciętna problem zawiści w wydaniu publicznym był ogromnie interesujący i szymonowic który to zaakcentował zdawał sobie sprawę z kontekstu psychologicznego walki o władze w ówczesnej Rzeczypospolitej obok tej twórczości właśnie Łacińskiej wiele powstało utworów w języku polskim Szymona Szymonowica procentowo w stosunku do twórczości Łacińskiej objętościowo No ale najbardziej są znane to znaczy myślę tutaj o znane sielanki przypomnijmy że wyszły po raz pierwszy w
9:37 Zamościu w 1614 roku szymonowic tym drukiem i tym tytułem stał się automatycznie prawodawcę tego gatunku w literaturze polskiej sielanka od słowa Sioło wieś jest polskim odpowiednikiem znanej formy znanych gatunków literackich stworzonych w literaturze greckiej nazywany różnie bukoliki idylli gatunek ukształtował się w poezji greckiej w twórczości teokryta to jest TR wiek przed naszą erą który traktował sielankę albo jako realistyczny obrazek przedstawiający wiernie krajobraz oraz zajęcia i przeżycia bohaterów albo jako formę literackiej zabawy kamuflujące aktualną problematykę społeczno
10:24 obyczajową w literaturze rzymskiej natomiast autor uczynił przedmiotem sielanki idealną krainę Arkadii i w tych trzech znaczeniach jako realistyczny obrazek jako Literacka zabawa i jako Kraina idealnej Arkadii sielanka funkcjonowała przez całą kulturę oczywiście nowożytną tę kulturę która nawiązywała do tradycji antycznych podstawowym czynnikiem łączącym utwory nazywane sielanką było posługiwanie się tak zwanym kostiumem pasterskim czyli pewnym sztafażem poetyckim sama wypowiedź natomiast mogła dotyczyć różnych spraw mogła być sielanka pieśnią pasterską lirycznym wyznaniem wywodem panegiryczny perswazyjność
11:12 obrazkiem rodzajowym I to jest właściwie ten podstawowy zasób pojęć związanych z tym gatunkiem który narodził się jak powiedziałem w antyku szymonowic świadomie do tych tradycji nawiązał i pozostaje pytanie dla dzisiejszego czytelnika tych utworów czytelnika który już współczesnej literaturze nie spotyka się z tym gatunkiem dlaczego ten gatunek poetycki był tak szalenie modny i ważny w literaturze staropolskiej Dlaczego szymonowic który zapoczątkował ten nurt silowego pisarstwa zdobył takie uznanie No właśnie jeszcze cenili go następcy cen następcy tak którzy go naśladowali właśnie pod Szymonowica Otóż spośród
11:57 wielu czynników kulturowych literackich które na to wpływały Moim zdaniem najistotniejszym czynnikiem był tak zwany mit arkadyjski mit arkadyjski to znaczy odwołanie się do jakiejś krainy szczęśliwości którą w antyku utożsamiano z Krainą pasterską i ta tęsknota człowieka za utraconym rajem za jakimiś wyspami szczęśliwymi za jakąś krainą arkadyjska była tak mocna w duszy człowieczej że właśnie tego typu utwory Sielanki Szymonowica znalazły pod było na nie [Muzyka]
12:46 zapotrzebowanie tu lasy tu po lesie Ptaszkowie śpiewają tu łąki a wieku miłego zżyli tu byśmy aż do śmierci lata przetrawi byś się tylko pasterską Budą nie brzydził byś tylko umysł ku mnie cały przykła tu jamy mchem odziane tu debrze tu cienie tu strugi uciekają szemrzący tu wyniosłe Topole lipy rozłożyste tu Jawory tu Dęby stoją wiekuiste Ale bez ciebie żadne rzeki
13:31 żadne Gaje bez ciebie żadne miejsce k sercu nie [Muzyka] przestaje w czasach Szymonowica rodził się w naszej kulturze w naszej literaturze wielki potężny Kult życia ziemiańskiego ideały ziemiańskie to co Kochanowski zarzucał szlachcie że przekła miecze na lemiesze że straciła swój rycerski a poświęciła się życiu Ziemiański to w czasach Szymonowica czego on sam zresztą zakosztować osiedlający jakieś istotny problem kulturowy i było zasługą Szymonowica że wytropił te skłonności i powiedzielibyśmy może niezbyt elegancko trafił w dziesiątkę na zamówienie
14:17 społeczne i napisał te sielanki różnego rodzaju przypomnę że było sielanek 20 w zbiorze które wszystkie bardziej realistyczne czy mniej realistyczne odwoływały się do tego ideału ziemiańskiego do tej Arkadii ziemskiej która miała być jedyną odskocznią lekarstwem na wszystkie konflikty ówczesnej Rzeczypospolitej to znaczy zawar w nich apoteozę prostego żywota na łonie przyrody czy tak czy niezupełnie Oczywiście że można to tak z pewnego punktu widzenia powiedzieć ale uzupełniając to stwierdzenie pewnym zastrzeżeniem że wizja przyrody która jest zawarta w sielankach jest jakąś niepełną i nie jedyną wizją przyrody jaką można było wówczas dać i pod piórem Szymonowicza stała się jakąś konsekwencją wyboru między różnymi
15:07 wizjami przyrody i życia na wsi tak znaczy chodzi o różnorodność można powiedzieć że szymonowic dokonał tutaj tego wyboru świadomie dając rolniczą wizję przyrody i rolniczą wizję wsi postąpił tak na skutek różnych czynników nie tylko rodzącej się już wówczas mody i zapotrzebowania jak pan doktor stwierdził na literaturę tego rodzaju ile również pod wpływem No jakiegoś własnego widzenia własnego odczuwania otaczającej go Wiejskiej rzeczywistości tu jest może miejsce żeby spróbować odpowiedzieć na pytanie które niezmiennie ciśnie się na usta Kiedy mówimy o jakimś człowieku twórcy sprzed kilku wieków czym on jest dzisiaj dla nas czy jego twórczość jest tylko szacownym zabytkiem archiwalnym który od czasu do czasu się wyjmuje czy jest
15:55 czymś świeżym przydatnym człowiekowi w jego dzenia w jego zamiarach w jego pracy a więc spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie co jest u szymanowic tym co przetrwało co nie tylko przetrwało w formie zabytku Ale co jednocześnie może i dzisiaj inspirować wielka tradycja antyczna przeniesiona przetransponować na wielką Europejską tradycję kulturalną wrażliwość umiejętność wydobycia z niej tego co jest w danym momencie ciekawe inspirujące co jeszcze może być żywego twórczości Szymonowica wyczulenie na pewne problemy mitologiczne żywotne we wszystkich czasach chociażby ten mit arkadyjski w każdej epoce człowiek pod wpływem zagrożenia zewnętrznego poszukiwał jakiejś ucieczki poszukiwał jakiegoś azylu i ten mit arkadyjski w
16:45 czasach Szymonowica był szczególnie ze względu na procesy zewnętrzne przydatny i ale może i nam by się teraz przydał Oczywiście przecież literatura współczesna chociażby przypomnę Na wschód od Edenu prawda jest niczym innym jak nawiązaniem do mitu właśnie sielank arkadyjski inaczej nazw oczywiście to westchnienie Szymonowica o lasach aby nie zginęły i nie spustoszyły można przecież wspaniale odnieść do naszych dzisiejszych czasów i można nieraz po prostu stawiać jako motto współczesnych rozważań współczesnych postulatów o zachowaniu i ochronie przyrody ale przecież to nie są jedyne momenty żywe inspirujące w całej umysłowości i w całej twórczości Szymonowica ważny jest także jego głębokie przekonanie że każdy człowiek niezależnie od swojego
17:33 pochodzenia byle by tylko miał odpowiednie przygotowanie byle miał odpowiedni jakiś talent co on nazywał ćwiczeniem jest predestynowany jest gotowy do brania szerokiego udziału w życiu kulturalnym w życiu publicznym w życiu politycznym szymonowic jako człowiek jeszcze epoki renesansu miał te potrzeby miał te tęsknoty dopełnienia się wypowiedzenia się pozostawienia po sobie czegoś co by trwało co by żyło dał temu zresztą wyraz w przedmowie Do sielanek kiedy nazwał swoje utwory nie wiadomo Zresztą czy tylko sielanki ale nazwał swoje utwory uczonymi pieśniami które chciałby ażeby po nim pozostały uczonymi pieśniami uczonymi nie w sensie naukowymi uczonymi
18:19 pieśniami a więc pieśniami kunsztownym pieśniami opracowanymi wypracowanymi pieśniami jakimiś artystycznie w jego mniemaniu doskonały to była ta realizacja marzenia renesansowego humanistycznego długiego trwania w pamięci potomnych na pewno szymonowic Jak rzadko któremu pisarzowi staropolski przypadł los poety doceniono za życia współcześni rodacy i cudzoziemcy wyrażali się o nim z uznaniem a Sława pośmiertna to także hołdy składane szymonowic przez następców i naśladowców szymonowic zniósł się na szczyty Bo potrafił obok tego że był człowiekiem utalentowanym potrafił znaleźć to co chyba było najważniejsze mianowicie potrafił przerzucić pomost między antykiem a kulturą nowożytną Polski a Działo się to
19:08 na styku Renesansu i Baroku wtedy kiedy ideały antyczne klasycystyczne były zahamowane stąd rola Szymonowica jako tego przekaziciel tradycji jest chyba dość znaczna i jego wiele strof chociażby jak w omówionym tutaj utworze flagellum loris żywotna jest do dzisiaj także szymonowic mimo że pisał po łacinie po polsku jest pisarzem żywym powiedział pan że jest pisarzem żywym Ja myślę że jednak głównie znany jest ze swoich dwóch sielanek a mianowicie z Żeńców i SK kołaczy A poza tym niewiele jego twórczości dociera do czytelników i nie przypadkowo właśnie jako twórca polskiej sielanki inicjator i
19:56 kodyfikator tego gatunku zapisał się szymonowic w pamięci potomnych
