3:23 'रिंगणाची तयारी..' '..जी राजा शंतनुच्या काळात सुरू झाली होती..' '..आता पूर्ण झाली आहे.'
6:37 'आपण पुन्हा कधीही असा रंगमंच पाहणार नाही.' 'अशी सेनाही नाही.' 'अशी शूर योद्ध्यांची मंडळीही नाही.' 'या पवित्र युद्धाची, या अंतिम युद्धाची मुळे..' '.. धृतराष्ट्राच्या हृदयात आहेत.' 'धृतराष्ट्र उत्सुक आहे..' '..काहीतरी बोलायला पण ते सांगू शकत नाही.' 'जरी धृतराष्ट्र विचारू शकत नाही..' '.. संजयला माहित आहे की त्याला..' '.. कुरुक्षेत्राबद्दल जाणून घ्यायचे आहे.'
7:26 'तो केवळ हस्तिनापूरसाठीच नाही तर त्याच्या राजाबद्दलही दुःखी आहे..' 'मी हे सर्व पाहतो आणि अगदी..' '..मी विचारात हरवले आहे.' 'कथा अशा टप्प्यावर उभी आहे की..' '..शब्दही काळजीपूर्वक बोलावे लागतात.' 'कथा घाबरलेल्या गीताच्या उंबरठ्यावर उभी आहे.' 'म्हणजे जोपर्यंत गीता सांगितली जाते..' '..मी फक्त ऐकू शकतो.'
8:16 'मी बोलू शकत नाही.' 'आता मी एवढेच म्हणू शकतो की पुढचे काही क्षण..' '..जगाला धृतराष्ट्राचे कायमचे कृतज्ञ बनवेल.' 'आतापासून काही क्षणात..' '..धृतराष्ट्र विचारेल!' 'अरे संजय! "माझ्या मुलांनी आणि पांडूच्या मुलांनी काय केले.." " 'जोपर्यंत संजय बोलत आहे..' '..मी हलणारही नाही.'
9:11 अरे संजय! कुरुक्षेत्रावर जमल्यावर माझ्या मुलांनी आणि पांडूच्या मुलांनी काय केले ? राजा. दोन्ही बाजूंचे सेनापती कुरुक्षेत्रात पोहोचले आहेत. भीष्म आणि धृष्टद्युम ... त्यांच्या सैन्याचे नेतृत्व करत आहेत.
11:18 अरे शिक्षक! तुमच्या मित्राचा मुलगा धृष्टद्युम याने व्यवस्था केलेली पांडवांची सेना तुम्ही पाहिली का? या बलाढ्य सैन्यात... .. योद्धे, धनुर्धर आणि शूर सैनिक आहेत. सात्यकी, विराट, धृपद... .. काशीचा राजा, कुंतीभोई आणि अभिमन्यू तसेच.. द्रौपदीचे पाच पुत्र. आता आपल्याच सैन्याकडे पहा..
12:05 .. ज्यांचे नेतृत्व तुम्ही पांडवांविरुद्ध युद्धात कराल. या सैन्यात कोण आहे? तुम्ही, पितामह.. .. कृपाऋषी आणि इतर अनेक योद्धे. असे म्हटले जाते की ते युद्धात तज्ज्ञ आहेत. हे श्रेष्ठ गुरु! आपल्या सैन्यासमोर पांडव सैन्य काहीच नाही.. .. हे युद्ध फक्त आजोबाच जिंकू शकतात.
12:55 तर, मी प्रार्थना करतो की तुम्ही सर्वांनी... ..ग्रँडसाईमचे रक्षण करावे. मी हे म्हणत आहे कारण.. .. तो या रिंगणात पांडवांना मारणार नाही.
14:25 आजोबा! तू माझ्यावर अन्याय केला आहेस. तू माझ्यावर अन्याय केला आहेस. पण तू अर्जुनला माझ्या बाणांपासून वाचवू शकणार नाहीस. तुम्ही वाचवू शकणार नाही.
15:31 तू काय पाहत आहेस? मी सर्व वडिलांच्या व्यक्तिरेखांकडे पाहत आहे.. .. पणतू, ऋषी, भाऊ.. .. मित्र आणि मुले. का बघायचं? तुम्ही त्यांना पहिल्यांदाच पाहत नाही आहात . खरे! मी त्यांना पहिल्यांदाच पाहत नाहीये. तुला हे देखील माहित होते की हे सर्व मित्र आणि नातेवाईक... माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी घेऊन जा. मला दोन्ही सैन्यांना योग्य दृष्टिकोनातून पहायचे आहे.
16:19 मी तुला तिथे घेऊन जाईन पण हे अर्जुना.. .. बिगुल वाजण्यापूर्वी तू हे का सांगितले नाहीस ? कारण युद्ध निश्चित झाले... .. बिगुल वाजल्यानंतर? अर्जुन काय करतोय? काळजी करू नका. कृष्ण अर्जुनाचा सारथी आहे.
17:05 त्याचा रथ भरकटू शकत नाही. अर्जुन आयन हल्ला करण्याचे धाडस करतो का कारण... .. पितामह पांडवांना मारणार नाहीत? अर्जुन कुठे चालला आहे? तो दुविधेत असल्याचे दिसते. पण कृष्णा सोबत असताना ही कोंडी का? मी दुविधेत आहे. .. सैन्यावर हल्ला करत आहे.. .. ज्याचे आदेश दुर्दैवाने मी देतो.
17:51 पण अर्जुन हे विसरला आहे का की युद्ध अजून सुरू झालेले नाही? कृष्णाने रथ थांबवला आहे. हे कोडे काय आहे? अर्जुन, आपण युद्धभूमीच्या मध्यभागी आहोत.
18:37 हे सैन्य नाही तर महाकाय महासागर आहेत. हे माझ्या प्रभू! - काय आहे भीम? - त्याने माझा लापशी खाल्ला. मी उद्या तुझ्यासाठी भरपूर लापशी बनवून आणीन. काका, मी इथे झोपू का? मी तुला कितीदा सांगितले आहे की मला काका म्हणू नकोस. मी तुझ्या वडिलांचा काका आहे. तू मला मिठी मारणार नाहीस का? प्रवासामुळे माझे कपडे मळलेले आहेत. तुमचे कपडे घाणेरडे होतील.
19:23 माझे कपडे तुमच्या धुळीने मलिन होण्यास उत्सुक आहेत. आजोबा. तुला खेळायला आवडत नाही का? जेव्हा शिक्षक शिकवत असतात तेव्हा खेळण्याची वेळ नसते. तू सगळं शिकशील असं दिसतंय. - अर्जुन. - शिक्षक. मी तुम्हाला हे शिकवले नाही.
20:11 तूच मला शिकवलंस! किती वेळ तुम्ही त्यांच्याकडे पाहत राहणार? मला त्यांना बघू दे. युद्धानंतर मला कोणाला भेटायला मिळेल आणि कोणाला भेटणार नाही हे कोणाला माहित आहे. हे कृष्णा! मी कोणाशी युद्ध करू इच्छितो? आणि या युद्धासाठी मी कोणाचे जीव पणाला लावले आहेत? दोन्ही बाजूला एकाच घराण्याचे लोक उभे आहेत. .. त्याने मला प्रेम आणि आपुलकीशिवाय काहीही दिले नाही.
21:01 मी माझे घाणेरडे कपडे घेऊन त्याच्या मांडीवर बसायचो. आणि तरीही, तो मला मिठी मारायचा. तो माझा आजोबा, कृष्ण आहे. तेच ऋषी द्रोण होते ज्यांनी मला ज्ञान दिले... .. त्यांना जे काही माहित होते ते सर्व त्यांनी मला शिकवले. त्याने मला त्याचा मुलगा अश्वत्थामापेक्षा जास्त शिकवले. मी लढायला आलो आहे आणि शक्य असल्यास त्याला मारायलाही आलो आहे. या विचारानेच मला थंडावा मिळतो. माझा घसा कोरडा पडला आहे. धनुष्य धरणारे माझे हात सुन्न झाले आहेत.
21:48 माझे शरीर हिवाळ्यापेक्षा जास्त थरथरते . माझ्या खांद्यावरून गांडिव सरकतो. मी ज्यांचा आदर करतो आणि आदर करतो अशा लोकांना मी कसे मारू शकतो ? मी कुरुक्षेत्र माझ्या कुटुंबाच्या स्मशानात बदलू शकत नाही. तू काही का बोलत नाहीस? मी ऐकत आहे. प्रथम, तुम्ही जे म्हणत आहात ते पूर्ण करा. मी काय म्हणू शकतो? मी माझ्या राजवंशाच्या मृतदेहांवर माझा राजवाडा बांधणार नाही . रक्ताचा वास येणारा
22:36 हा आनंद मला नको आहे . मी ज्या शिक्षकांचा सन्मान केला त्यांना मी मारू का? मला या किंमतीवर विजय नको आहे. या पृथ्वीवरील राज्याची तर पर्वाच.. .. मला या किमतीत स्वर्ग नको आहे. दुर्योधनाने कदाचित आपल्याला फसवले असेल.. .. द्रौपदी आणि राजवंशाचा अपमान केला असेल.. .. पण तो अजूनही मोठ्या वडिलांचा मोठा मुलगा आहे. जमिनीच्या तुकड्यासाठी
23:22 आपण राजवंश नष्ट करावा का ? हे प्रभू! जरी आपण सर्वस्व गमावले आणि... .. राजवंश संपवण्याच्या पापापासून वाचलो तरी... ..आपण स्वस्तात शांती जिंकली असेल. निराशेमुळे स्वर्ग किंवा कीर्ती मिळत नाही. केशव ! ..जेव्हा विनाश तुमच्यासमोर टक लावून पाहतो आणि.. ..सत्य तुमच्याकडे संरक्षण आणि विजयासाठी पाहते..
24:11 ..तुम्ही असा भित्रापणा कसा दाखवू शकता? बलवान पुरुष निराशेत स्वतःला गमावत नाहीत. हे शत्रूचा नाश करणाऱ्या! हे विजयी! या अनियंत्रित भावना जिंकतील.. ..ना कीर्ती ना स्वर्ग. तुम्हाला स्वतःचाही तिरस्कार वाटेल. हे अर्जुन! ही कमजोरी सोडून द्या. उभे राहा आणि लढा!
24:58 मी कसे उभे राहू आणि लढू? मी ग्रँडसायरला कसे मारू शकतो? किंवा द्रोण ऋषी? आदरणीय लोकांना मी कसे मारू शकतो ? ज्यांनी मला जिंकायला शिकवले त्यांना मी हरवू का? निदान मी माझे हात रक्ताने माखणार नाही.
25:45 कौरव माझ्यासमोर शत्रूसारखे उभे आहेत. मला माहित आहे की मी त्यांना मारल्याशिवाय जगू शकत नाही पण... .. त्यांना मारल्यानंतर जगणे सोपे होणार नाही. ते माझे भाऊ नाहीत का? मला सांगा? अर्थातच! तुम्ही एवढेच म्हणू शकता का? पण तू एवढंच विचारलंस. हे युद्ध नातेसंबंध किंवा ओळख निर्माण करण्यासाठी नाही. तुमचे कर्तव्य ओळखा आणि निर्णय घ्या कारण.. .. फक्त तुम्हीच निर्णय घेऊ शकता. या युद्धाच्या जबाबदारीपासून तुम्हाला वाचवण्याचा निर्णय मी घेऊ शकत नाही
26:34 . हे युद्ध तुमचे आहे आणि त्याचा परिणामही तुमचाच आहे. मला माझे कर्तव्य स्पष्ट दिसत नाही. तर, माझ्या आत्म्याचे मार्गदर्शक बना. मला माहित आहे की मी सत्य आणि असत्यामध्ये उभा आहे पण.. .. सत्य कोणत्या बाजूला आहे हे ठरवू शकत नाही. हे कृष्णा, मला मार्गदर्शन करा! मला या निराशेतून वाचवा. मी अशा स्थितीत लढू शकत नाही.
27:19 मी लढू शकत नाही. हे कृष्णा! मी लढावे की नाही? मी लढावे की नाही? असे म्हणत अर्जुन गप्प राहिला. अर्जुनाचे प्रश्न शाश्वत मूल्याचे आहेत. तो ग्रँडसाईर आणि ऋषींशी कसा लढू शकतो ? ते योद्धा संहितेशी सुसंगत आहे. मी त्यावर काय म्हणू? मी योद्धाही नाही. पण तुम्ही योद्ध्यासारखा विचार करू शकता.
28:10 मला वाटतं ते आता इंद्रप्रस्थ मागणारही नाहीत.. अशा परिस्थितीत दुर्योधनही समाधानी होईल. मग मी त्याला पाच गावे देण्यास भाग पाडीन. आता युद्ध होणार नाही कारण.. .. जर अर्जुन लढला नाही तर कोण लढेल? आणि आता, तो
28:58 त्याच्या प्रश्नांची उत्तरे मिळेपर्यंत गांडिव उंचावणार नाही.. .. तोपर्यंत तो लढणार नाही. आणि कृष्णही त्याच्या प्रश्नांची उत्तरे देऊ शकत नाही. संजय.. पुन्हा एकदा बघा.. .. कृष्ण काय म्हणत आहे. जशी तुमची इच्छा!
29:44 हे भारताचे वारस! कृष्ण अर्जुनकडे हसत आहे. 'संस्कृत श्लोक' हे अर्जुन! जे गेले ते गेले. ते जन्म किंवा मृत्यूबद्दल शोक करत नाहीत. तू शहाण्या माणसासारखा बोलतोस पण तुझे शब्द मूर्ख आहेत.
30:30 दुःख करण्यापूर्वी, ते तुमच्या दुःखाचे पात्र आहेत का ते शोधा.. .. पितामह आणि ऋषी शोक करण्यास पात्र नाहीत का? जर ते असते तर मी ते नाकारले असते का? एक साधे सत्य लक्षात ठेवा. आत्मा हा सार आहे, शरीर नाही. मृत्यू हा त्याचा शेवट नाही कारण तो शाश्वत आहे. मृत्यू हा क्षणिक विश्राम आहे. माणूस प्रथम एक मूल असतो, एक तरुण असतो
31:19 ... आणि नंतर एक म्हातारा माणूस म्हणजे मृत्यू. हा शरीराचा प्रवास आहे. आत्मा त्यापलीकडे जातो. ते एका शरीरातून दुसऱ्या शरीरात जाते. मृत्यूने संपणारा प्रवास म्हणजे शरीराचा प्रवास. मृत्यूने संपणारा प्रवास म्हणजे शरीराचा प्रवास. 'संस्कृत श्लोक'
32:06 आत्म्याचा प्रवास शाश्वत आहे. शरीर मागे सोडले जाते आणि आत्मा पुढे जातो.. .. एक नवीन शरीर गृहीत धरून.. .. जसे आपण जुने कपडे टाकून नवीन कपडे घालतो. 'संस्कृत श्लोक' जेव्हा आत्म्याचा नाश होऊ शकत नाही तेव्हा शोक का करायचा? शरीराच्या नाशाचे दुःख का करावे ?
32:51 शरीर शाश्वत नाही. ते टाकून द्यायचे आहे. तो आत्मा आहे जो शाश्वत आहे. आपल्या आधीचे लोक युद्धानंतर तिथे असतील का? असणे आणि नसणे म्हणजे काय? असा कधीही काळ नव्हता जेव्हा आपण सर्वजण अस्तित्वात नव्हतो. किंवा असा काळही येणार नाही जेव्हा आपण सर्वजण ... अस्तित्वात राहणार नाही. तुम्हाला हे जीवन पूर्ण जीवन का वाटते?
33:42 हे जीवन पूर्ण जीवन नाही. आम्ही होतो, आहोत आणि राहू. सुख आणि दुःखाचे काय? ऋतूंप्रमाणे ते येतात आणि जातात. जे सुख-दुःखाने अविचल असतात.. .. जे त्यांच्या प्रभावापासून मुक्त राहतात .. .. ते मोक्षप्राप्तीस पात्र असतात. 'संस्कृत श्लोक'
34:34 जे जन्माला येतात तेच मरतात. आत्मा काळाच्या पलीकडे आहे. ते काळाच्या पलीकडे आहे. शरीराचा जन्म होतो, आत्मा नाही. जर आत्मा जन्माला आला नाही तर तो कसा मरेल? आत्मा अस्तित्वात आहे. बस्स! ते एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत काळ व्यापते. ते अजन्मा, शाश्वत आणि पवित्र आहे. ते अविनाशी आणि प्रवाहहीन आहे.
35:20 म्हणून, मारण्याची आणि मारले जाण्याची काळजी करू नका. फक्त शरीर मरते आणि... .. त्याच्या मृत्यूनंतरही आत्मा मरत नाही. शस्त्रे त्याला मारू शकत नाहीत, आग त्याला जाळू शकत नाही.. पाणी विरघळवू शकत नाही किंवा वारा त्याला वाळवू शकत नाही. 'संस्कृत श्लोक' आता तुम्ही काळजी का करता? हे कृष्णा! मी आत्म्याला ग्रँडसाईर म्हणू का?
36:07 माझी आपुलकी फक्त एका आत्म्यासाठी आहे का? तो पांढरा पोशाख घातलेला म्हातारा माणूस... फक्त एक आत्मा आहे का? ज्या शरीराला तुम्ही आत्म्याचे वस्त्र म्हणता... त्याने मला अनेक वेळा आशीर्वाद दिला नाही का? ज्या ऋषींनी मला धनुर्विद्या शिकवली ते फक्त एक आत्मा आहेत का? मी हे नाकारत नाही की आत्मा पवित्र आणि अविनाशी आहेत ... पण मी शरीराबद्दल बोलत आहे.
36:52 मी या शरीरांशी संबंधित नाही का? आत्मे जन्माला येत नाहीत ... पण माणसे नक्कीच जन्माला येतात. अर्थात, लोक जन्माला येतात. पण तुमचा हा वाद संपवा. जे जन्माला येतात ते मरतात. पूर्वनियोजितांना का दुःख करावे? जे जन्माला येतात ते मरतात. मरणार हे नक्की पण.. .. मृत्यू हा शेवट नाही कारण त्यांचा पुनर्जन्म होईल.
37:38 हे अटल सत्य आहे आणि ते कोणीही टाळू शकत नाही. मी नाही. तू नाही. कोणीही नाही. भीष्मांना इच्छामरणाचे वरदान आहे पण... ..मृत्यू अजूनही अटळ आहे. जन्म, मृत्यू आणि पुनर्जन्माच्या या चक्रात.. .. शोक करण्याचे ठिकाण कुठे आहे? तुमच्या आधीचे लोक या जन्मापूर्वीही अस्तित्वात होते पण... .. तुम्हाला ते काय होते हे माहित नाही.
38:23 ते या नंतर अस्तित्वात असतील.. .. जन्मानंतर पण तुम्हाला कळणार नाही. तुमच्यासाठी त्यांचे अस्तित्व या जन्मापुरते मर्यादित आहे. त्यापलीकडे, ते अज्ञात आहे, अपरिभाषित आहे. या जन्मापूर्वी, ते तुमच्यासाठी अस्तित्वात नव्हते. या जन्मानंतर, ते तुमच्यासाठी अस्तित्वात राहणार नाहीत. तर, अर्जुना, ज्या जीवनाचा मृत्यू आधीच ठरलेला आहे.. आणि तू तो बदलू शकत नाहीस, त्याबद्दल तू का शोक करतोस?
39:11 आजोबा, ऋषी आणि इतर नातेसंबंध ... जन्मापूर्वी तुम्हाला माहित नव्हते ... आणि जन्मानंतरही अज्ञात राहतील. म्हणून, त्यांच्यासाठी शोक करणे निरुपयोगी आहे. 'संस्कृत श्लोक' कृष्ण अर्जुनला समजावून सांगत आहे की भडकावत आहे? अर्जुन त्याचे ऐकेल का?
39:56 तो त्याच्या मोठ्या वडिलांना जबाबदार नाही का? तो त्याच्या राजवंशाला आणि नातेसंबंधांना नाकारू शकतो का? तो माझ्या मुलांविरुद्ध दैवी शस्त्रांचा वापर करेल का ? मी या प्रश्नांची उत्तरे कशी देऊ शकतो? फक्त कृष्ण किंवा अर्जुनच त्यांना उत्तर देऊ शकतात. मला माझ्या प्रश्नांची उत्तरे हवी आहेत. तर, काळजीपूर्वक ऐका. जशी तुमची इच्छा! "धृतराष्ट्र द्विधा स्थितीत आहे."
40:43 "तो युद्ध थांबवू शकला नाही." "भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनला समजावून सांगतात." "अर्जुन, शोक करू नकोस." 'संस्कृत श्लोक' तुम्हाला इतके आश्चर्य का वाटते? जसे कापड फाडणे हे पूर्वनियोजित असते ... शरीराचा मृत्यू हे अंतिम सत्य आहे.
41:30 सत्याबद्दल शोक का करायचा? माणूस हा शरीर आणि आत्म्याचे मिश्रण नाही. शरीर हे आत्म्याचे वाहन आहे. शरीराची काळजी करू नका आणि तुमचे कर्तव्य करा. योद्धा संहितेनुसारही.. ..तुम्हाला युद्ध करावेच लागेल. वाईटाशी लढणे हे योद्ध्याचे कर्तव्य आहे. आज वाईट तुमच्यासमोर पूर्णपणे सशस्त्र उभे आहे. त्याविरुद्ध लढणे तुमचे कर्तव्य आहे. मी तुला इथे विचारण्यासाठी आणले आहे..
42:18 ..माझे कर्तव्य काय आहे? सत्य काय आहे? तू कोण आहेस? मी अर्जुन आहे, द्रोणाचा शिष्य! अजून काय? कुंतीचा पुत्र! अजून काय? एक योद्धा! म्हणूनच तू द्रोणाचा शिष्य आहेस . तू कुंतीचा मुलगा आहेस म्हणून तू एक योद्धा आहेस. तर, मुळात तुम्ही एक योद्धा आहात. योद्धा संहितेचे पालन करणे हे तुमचे कर्तव्य आहे. अन्यायाविरुद्ध लढणे हा योद्ध्याचा नियम आहे. जर या महत्त्वाच्या क्षणी..
43:07 .. तुम्ही वाईटाशी लढला नाही तर .. तुमची कीर्ती नष्ट होईल आणि तुमचा कोडही नष्ट होईल. जर असे झाले तर तुमचे शत्रू आणि जग... तुम्हाला दुष्ट आणि पापी म्हणतील. येणाऱ्या पिढ्या तुम्हाला भित्रा म्हणतील. हे अर्जुन! विजय आणि पराजय, जीवन आणि मृत्यू या प्रश्नांमध्ये हरवू नका. जर तुम्ही जिंकलात तर तुम्हाला यश आणि राज्य मिळेल. जर तुम्ही मेलात तर तुम्ही स्वर्गात जाल.
43:52 अर्जुना, ऊठ आणि लढ. सुख, दुःख.. .. नफा, नफा, विजय, पराजय हे सर्व सारखेच आहेत. ते केवळ संहिता नाही तर तुमचे कर्तव्य देखील आहे. 'संस्कृत श्लोक' "आत्मा मरत नाही." "शरीरच मरते." "तुमचे मन.." "..या दुविधेत हरवून जाऊ देऊ नका."
