0:00 [âm nhạc] xin kính chào quý vị và các bạn đã điên với kênh Câu chuyện Quốc tế Quý vị và các bạn thân mến từ cuối thế kỷ 15 các cường quốc như Bồ Đào Nha Tây Ban Nha Hà Lan Anh và Pháp đã biến Châu Á thành đấu trường trong các cuộc chạy đua quyền lực kéo dài hàng thế kỷ Đây không chỉ là câu chuyện về những lưới hườm súng ống hay những con tàu chở đầy bạc và nhục đậu khấu vượt ngàn hải lý mà là câu chuyện về cách những quốc gia châu Âu với những chiến lược khác nhau đã vẽ lại bản đồ châu Á gieo mầm cho những thay đổi sâu sắc trong kinh tế văn hóa và xã hội Những dấu ấn vẫn còn tồn tại đến tận ngày này Quá trình xâm chiếm của các nước châu Âu tại Châu Á bắt đầu với bộ đầu
0:46 nha quốc gia tiên phong trong việc mở rộng ảnh hưởng ra ngoài lục địa của mình Năm 1498 Vasco de Gama một nhà hàng hải tài ba đặt chân đến Cicú trên bờ biển Mataba của Ấn Độ đánh giống sự khởi đầu của kỳ nguyên thực dân châu Âu tại Châu Á Sự kiện này không chỉ mờ ra một tuyến đường biển mới từ châu Âu đến châu Á qua mũi hỏ vọng mà còn đặt nền móng cho sự thống trị thương mại của Bồ Đồ Nha trong khu vực Chỉ 12 năm sau vào năm 1510 bộ đồ nha chiếm Go A từ vương quốc Bapu biến nơi đây thành trung tâm hành chính và quân sự của họ tại Ấn Độ Tiếp theo năm 1511 họ đánh bại vương quốc Malaska một trung tâm thương mại quan trọng ở Đông Nam Á quản đoón kiểm soát eo biển Malasa tuyến đường huyết mạch của thương mại gia vị giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình
1:33 Dương Các chiến dịch này được thực hiện với lực lượng hai quân nhỏ nhưng được trang bị tốt sử dụng pháo đại bác và tàu chiến hiện đại vượt trội so với các vương quốc bản địa vốn chủ yếu dựa vào chiến thuật truyền thống Tây Ban Nha đối thủ cạnh tranh trực tiếp của Bồ Đô Nha gia nhập cuộc đua thực dân tại châu Á muộn hơn nhưng với chiến lược khác biệt Năm 1521 Ferdinang Mazen dưới sự bảo trợ của vua Tây Ban Nha đặt chân đến quần đảo Philippines mở ra con đường cho sự xâm chiếm của Tây Ban Nha tại Đông Nam Á Dù Maen Lăng bị giết trong trận MAN bởi lực lượng của thủ lĩnh Lapu Lapu sự kiện này đã đặt nên móng cho sự hiện diện lâu dài của Tây Ban Nha Đến năm 1565 Migil Lopez de Legai chính thức thiết lập thuộc địa tại Cebu sau đó
2:20 chuyển trung tâm hành chính sang Manila vào năm 1571 Quá trình xâm chiếm của Tây Ban Nha được hỗ trợ bởi hiệp ước Toilas năm 1494 phân chia thế giới giữa Tây Ban Nha và Bồ Đôngu Nha cho phép Tây Ban Nha tập trung vào khu vực phía Đông Châu Á mà không xung đột trực tiếp với Bộ Đầu Nha Hà Lan bước vào cuộc đua thực dân tại Châu Á vào thế kỷ 17 với sự ra đời của Công ty Đông ấn Hà Lan năm 1602 khi được trao quyền độc quyền thương mại và quân sự bởi chính phủ Hà Lan Không giống Bộ Đông Nha và Tây Ban Nha Hà Lan tập trung vào việc kiểm soát các tuyến thương mại hơn là chiếm đóng lãnh thổ rộng lớn Năm 1641 họ chiếm Malaska từ tay Bồ Đô Nha sau một cuộc bao vây kéo dài đánh giống sự suy giảm của Bồ Đồ Nha tại Đông Nam Á
3:05 Tiếp theo Hà Lan mở rộng quyền kiểm soát tại Indonesia đặc biệt là Java và quần đảo Maluku thông qua các chiến dịch quân sự tàn bạo và chính sách thương mại độc quyền Quá trình xâm chiếm của Hà Lan không chỉ dựa vào sức mạnh quân sự mà còn tận dụng sự phân hóa nội bộ của các vương quốc bản địa như việc liên minh với vương quốc Mataram tại Sava để chống lại các đối thủ khác Anh gia nhập cuộc đua thực dân tại Châu Á với sự thành lập của Công ty Đông Ấn Anh năm 1600 Ban đầu tập trung vào thương mại nhưng dần chuyển sang xâm chiếm đánh thổ Cột mốc quan trọng trong quá trình này là trận Palasi năm 1757 sau khi robot Cver đánh bại Nawap của Beng mở đường cho sự thống trị của anh tại tiểu lục địa Ấn Độ Từ Bengan anh mở
3:53 rộng quyền kiểm soát sang các khu vực khác bao gồm bombay Maras và cuối cùng là toàn bộ Ấn Độ vào giữa thế kỷ 19 Quá trình này được hỗ trợ bởi sức mạnh hải quân vượt trội và sự suy yếu của đế chế Mugo vốn đã rơi vào tình trạng phân quyền từ cuối thế kỷ 17 Ngoài Ấn Độ anh cũng chiếm đóng Malaysia bắt đầu từ penang năm 1786 và Myanmar sau chiến tranh Anh Miến Điện lần thứ nhất năm 1824-1826 tạo thành một mạng lưới thuộc địa rộng lớn tại Nam Á và Đông Nam Á Pháp Cương quốc thực dân bắt đầu xâm chiếm châu Á muộn hơn tập trung vào Đông Dương từ giữa thế kỷ 19 Năm 1859 Pháp chiếm Sài Gòn mở đầu trong quá trình thiết lập quyền kiểm soát tại Việt Nam
4:38 Hiệp ước nhâm Tuất năm 1862 buộc Triều Nguyễn nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ và đến năm 1887 Liên bang Đông Dương được thành lập bao gồm Việt Nam Lào và Campuchia Quá trình xâm chiếm của Pháp được hỗ trợ bởi sức mạnh quân sự hiện đại như việc sử dụng tàu chiến hơi nước trong các chiến dịch tại Đà Nẵng năm 1858 và Hà Nội 1873 cùng với việc khai thác mâu thuẫn nội bộ của triều đình Việt Nam chẳng hạn như sự bất mãn của tầng lớp nông dân đối với các chính sách thuế khắc nghiệt của triều Nguyễn So sánh các thuộc địa của các quốc gia Châu Âu ở Châu Á có thể thấy về phạm vi lãnh thổ sự hiện diện của các đế quốc châu Âu tại Châu Á rất đa dạng từ các cứ điểm nhỏ đến các đế quốc rộng lớn Bộ đồ nha kiểm soát khu vực ven biển chiến
5:24 lược như Ga khoảng 3700 km² Malaska một thành phố càng nhỏ và một số đảo tại Indonesia với tổng diện tích trực tiếp không đáng kể nhưng có tầm quan trọng thương mại lớn Tây Ban Nha chiếm toàn bộ Philippines với diện tích khoảng 300.000 km² bao gồm hơn 7000 đào biến ở đây thành trung tâm hành chính và thương mại Hà Lan kiểm soát phần lớn Indonesia ngày nay khoảng 1,9 triệu km² tập trung vào Java Sumatra và quần đào Maluku Dù quyền kiểm soát thực tế thường giới hạn ở các khu vực kinh tế trọng điểm anh mở rộng lãnh thổ lớn nhất với tiểu lục địa Ấn Độ 3,3 triệu km vào năm 1947 cùng các thuộc địa như Malaysia 330.000 km² và Myanmar
6:11 676.000 km² tạo thành một mạng lưới đế quốc rộng khắp Pháp thiết lập liên bang Đông Dường khoảng 737.000 ngà km² với sự kiểm soát chặt chẽ tại các vùng đồng bằng màu mỡ như đồng bằng sông Cù Long và đồng bằng sông Hồng Sự khác biệt này phản ánh mục tiêu của từng quốc gia Bộ Độ Nha và Hà Lan ưu tiên thương mại Tây Ban Nha kết hợp thương mại và truyền giáo trong khi Anh và Pháp nhắm đến khai thác tài nguyên và quyền lực chính trị lâu dài Chính sách cai trị của các nước Châu Âu tại Châu Á là một yếu tố quan trọng định hình mối quan hệ giữa các cường quốc thực dân và các nước thuộc địa Bộ đòi nhà với nguồn lực hạn chế áp dụng một mô hình cai trị quân sự kết hợp với truyền giáo Công giáo tập trung vào việc duy trì các pháo đài ven biển như GOA
6:56 Malaka và Hú Tại Goa họ thiết lập một hệ thống hành chính nhỏ gọn với một thống đốc được bổ nhiệm từ Bồ Đông Nha nhưng quyền lực thực tế thường nằm trong tay các chỉ huy quân sự và tu sĩ Công giáo Theo các tài liệu lịch sử vào thế kỷ 16 hơn 60% dân số câu A đã cải sang Công giáo Một phần nhờ chính sách khuyến khích hôn nhân giữa người Bồ Đông Nha và phụ nữ bản địa tạo ra một tầng lớp lai trung thành với chính quyền thực dần Bộ đồu nhà tại Goa và Malaska tập trung vào thương mại gia vị với hạt tiêu và quế là những mặt hàng chủ lực Vào thế kỷ 16 họ kiểm soát khoảng 50% thị trường hạt tiêu toàn cầu mang lại lợi nhuận lớn nhưng không đầu tư vào phát triển kinh tế nội địa Sự cai trị của Boron nha thiếu chều sầu với ít nỗ lực xây dựng cơ sở hạ tầng
7:42 hay giáo dục đại chúng dẫn đến sự phụ thuộc lớn vào thương mại và sự suy yếu khi đối mặt với các đối thủ mạnh hơn như Hà Lan Tây bàn nha tại Philippines áp dụng một mô hình cai trị độc đáo kết hợp giữa quyền lực quân sự và sự kiểm soát của Giáo hội Công giáo Họ sử dụng hệ thống Enco Mianda một hệ thống lao động ban thường cho các kẻ chinh phục lập được chiến công trong đó cho phép họ hưởng phần lớn thành quả lao động của những người dân không theo đạo Cơ Đốc đã bị chinh phục Với hệ thống này các khu vực đất đai và dân chúng bản địa được giao cho các quan chức Tây Ban Nha để quản lý và thuế Tuy nhiên tại Philippines vai trò của các tu sĩ Công giáo vượt trội so với các quan chức không theo đạo Như vào cuối thế kỷ 18 hơn 400 thị trấn đã được
8:27 thành lập dưới sự giám sát của các dòng tu như Dominic và Francisc với các tu sĩ không chỉ truyền đạo mà còn đóng vai trò như quan tòa thuế và tổ chức lao động công ích Đến năm 1700 khoảng 80% dân số Philippines khoảng 500.000 ngàn người vào thời điểm đó đã cải sang Công giáo một con số ấn tượng minh chứng cho sức mạnh của chính sách truyền giáo Tuy nhiên hệ thống này cũng tạo ra sự bất bình đẳng xã hội với tầng lớp nông dân bản địa bị bóc lột nặng nề trong khi tầng lớp tinh hoa địa phương được hưởng đặc quyền nếu trung thành với Tây Ban Nha Tây Ban Nha tại Philippines xây dựng tuyến thương mại Galeon với những tàu buồm lớn vận chuyển khoảng 2000 tấn bạc mỗi năm từ Akapuco Mexico sang Manila Philippines trong thế kỷ 17 để đổi lấy
9:13 hàng hóa xa xì như lụa và gia vị từ Trung Quốc Tuy nhiên nền kinh tế nội địa không được phát triển với nông nghiệp chủ yếu phục vụ tự cung tự cấp và không có ngành công nghiệp đáng kể dẫn đến sự phụ thuộc kéo dài vào nhập khẩu ngay cả sau khi độc lập Hà Lan tại Indonesia áp dụng một mô hình cai trị gián tiếp tận dụng tầng lớp quý tộc bản địa để duy trì kiểm soát đồng thời kết hợp với các chính sách khai thác kinh tế khắc nghiệt Công ty Đông Ấn Hà Lan ban đầu hoạt động như một thực thể thương mại nhưng dần trở thành một chính quyền thực dân với quyền tuyên chiến xây dựng pháo đài và ký hiệp ước Tại Java họ hợp tác với tầng lớp quý tộc địa phương để thu thuế và quản lý lao động Trong khi tại quần đào Maloku họ áp đặt sự kiểm soát trực tiếp để độc quyền
9:58 gia vị Một chính sách nổi bật là hệ thống cương bức trồng trọt được triển khai từ năm 1830 dưới thời thống đốc Vanbot Chính sách này buộc nông dân trong các cây công nghiệp như cà phê mía và chàm trên ít nhất 20% đất canh tác của họ Sản phẩm được bán cho chính quyền Hà Lan với giá cố định thấp Vào năm 1857 giá trị xuất khẩu từ hệ thống cương bức trồng trọt đạt 74 triệu killer chiếm hơn 30% ngân sách quốc gia Hà Lan Tuy nhiên cái giá phải trả là sự suy giảm sản lượng lương thực dẫn đến nạn đói nghiêm trọng tại Java trong những năm 1840 Anh tại Ấn Độ trải qua hai giai đoạn cai trị rõ rệt gián tiếp qua công ty Đông Ấn Hành từ năm 1600 đến năm 1858 và trực tiếp dưới sự quản lý của chính phủ Anh
10:45 trong cuộc khởi nghĩa CP năm 1857 Trong giai đoạn đầu công ty Đông Ấn Anh hoạt động như một công ty thương mại ký hiệp ước với các vương quốc bản địa và sử dụng các Nawap thống đốc địa phương làm người đại diện Tuy nhiên sau trận PPI công ty Đông Ấn Anh bắt đầu kiểm soát trực tiếp Bengan thu thuế đất và thiết lập hệ thống hành chính riềng Đến năm 1858 sau khi khởi nghĩa CP bị dập tắt anh chính thức đặt Ấn Độ dưới sự cai trị của hoàng gia với cơ quan công vụ hoàng gia quản lý các tỉnh Theo thống kê vào năm 1900 cơ quan công vụ hoàng gia chỉ có khoảng 1000 quan chức ảnh nhưng kiểm soát dân số hơn 300 triệu người nhờ vào sự hợp tác của tầng lớp bản địa được đào tạo theo Kiều Anh Tại Malaysia anh áp dụng mô hình cai trị
11:31 gián tiếp duy trì các sun tan địa phương nhưng đặt dưới sự giám sát của các cố vấn ảnh Chính sách này vừa tiết kiệm chi phí vừa giảm thiểu kháng cự nhưng cũng tạo ra sự phụ thuộc của các tầng lớp tinh hoa bản địa vào Anh Ước tính anh mang về nước khoảng 45.000 tỷ đô la theo giá trị quy đổi hiện tại trong giai đoạn 1765 đến năm 1938 thông qua thuế đất và phá hủy ngành dịch thủ công để ưu tiên hàng hóa nhập khẩu từ Anh Nạn đói bèn gan năm 1770 với 10 triệu người chết là một minh chứng rõ ràng cho sự tác động tàn khốc của chính sách này Pháp tại Đông Dương theo đuổi chính sách Đồng hóa với mục tiêu biến các thuộc địa thành một phần của Pháp Họ áp đặt hệ thống luật pháp hành chính và giáo dục Pháp với trung tâm hành chính đặt tại Hà Nội và Sài Gòn Năm 1887 Liên
12:18 bảng Đông Dương được thành lập và đến năm 1900 với hơn 70% quan chức cấp cao tại đây là người Pháp Tại Việt Nam Pháp bãnh bỏ hệ thống còn lại truyền thống của triều Nguyễn thay bằng các công chức được đào tạo theo kiểu pháp đồng thời áp dụng thuế thần và thuế đất nặng nề để tài trợ cho các dự án cơ sở hạ tầng như đường sắt Hà Nội Sài Gòn hoàn thành năm 1936 dài 1729 km Pháp tại Đông Dương tập trung vào cao su và lúa gạo với sản lượng cao su tăng từ 200 tấn là 1900 lên 93.000 ngàn tấn là 1940 và 60% lúa gạo từ Nam Kỳ được xuất khẩu Điều này làm giao cho Pháp nhưng làm suy yếu nền kinh tế tự cung từ cấp của nông dân Việt Nam với hàng ngàn người mất đất do nựa thuế Tuy nhiên chính sách đồng hóa này chỉ
13:04 thành công một phần với tầng lớp tinh hoa đô thị như tại Sài Gòn và Hà Nội tiếp nhận văn hóa Pháp trong khi nông dân chiếm hơn 90% vẫn giữ lối sống truyền thống và phản kháng qua các phong trào khởi nghĩa nh [âm nhạc]
