0:00 Thưa bạn, ngẫm lại cái sự đời, phàm là những gì tồn tại giữa chốn nhân gian này, dù là cỏ cây hoa lá hay là kiếp nhân sinh chìm nổi thì cũng đều phải tuân theo một cái quy luật bất biến của tạo hóa. Ấy là cái lý đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu. Nói một cách nôm na cho dễ hiểu thì những gì có cùng bản chất, cùng tiếng nói, cùng một nhịp đập tâm hồn thì tự khắc sẽ tìm đến nhau như nam châm hút sắt, như nước chảy về chỗ trũng vậy. Bởi lẽ người xưa đã dạy rất trí lý rằng kẻ quân tử thì chuộng sự thanh tịnh, thích đắm mình vào những nơi non cao nước biếc để nuôi dưỡng cái chí khí thanh cao. Còn kẻ tiểu nhân lòng mang đầy toan tính thì lại chỉ ưa trốn xô bồ, lao đầu vào những nơi náo nhiệt phồn hoa để thỏa mãn cái dục vọng tầm thường.
0:46 Cái sự lựa chọn chỗ đứng ấy, thoạt nhìn thì tưởng là ngẫu nhiên, là tình cờ, nhưng ngẫm cho sâu xa thì nó chính là cái tấm gương phản chiếu trung thực nhất cái cốt cách của mỗi con người. Cũng giống như chuyện loài chim vậy, xưa nay lũ chim sẻ phàm tục thì chỉ quanh quẩn nơi bụi rậm gai góc, tranh nhau từng hạt thóc rơi vãi, chứ làm sao hiểu được cái trí của loài phượng hoàng. Bởi loài chim chúa tể ấy kiêu hãnh và đơn độc. Nó chỉ chịu đậu trên cành cây ngô đồng cao quý mà thôi. Thế cho nên muốn biết giá trị của bản thân mình nằm ở đâu, muốn biết mình là ngọc hay là đá, là phượng hoàng hay chim sẻ thì bạn chẳng cần phải hỏi ai xa xôi. Hãy cứ tĩnh tâm lại nhìn vào chính cái nơi trốn mà mình đang lui tới, nhìn vào những người bạn mà mình đang kết giao hàng ngày. Bởi lẽ cái nơi mình
1:33 chọn để đậu lại chính là câu trả lời xác đáng nhất cho câu hỏi ta là ai giữa cuộc đời bao la này. Gần mực thì đen, gần đèn thì dạ. Thưa bạn, có một sự thật đau lòng mà chúng ta vẫn thường hay lầm tưởng đó là ta cứ ngỡ bản lĩnh của mình đủ vững vàng như tảng đá ngàn năm giữa dòng nước chảy, rằng mọi tác động bên ngoài chẳng thể nào lay chuyển được cái tâm địa sắt son của mình. Nhưng than ôi, cái lẽ đời nó lại không đơn giản như thế. Tâm tính của con người ta vốn dĩ mong manh và linh hoạt vô cùng. Nó chẳng khác nào một dòng nước. Đổ vào bầu thì tròn, rót vào ống thì dài. Hay giống như một tờ giấy trắng mỏng manh, sẵn sàng tiếp nhận mọi nét mực của cuộc đời. Các bậc cao nhân xưa gọi cái quá trình môi trường tác động lên con người là sự huân tập. Sự huân tập ấy nó nguy hiểm và đáng
2:20 sợ ở chỗ nó không ập đến ồn ào như vũ bão mà nó diễn ra âm thầm, lặng lẽ từng chút một khiến cho nạn nhân không mảy may phòng. Nó giống hệt như câu chuyện người lữ khách đi trong sương mù vào những buổi sớm mai vậy. Nếu như gặp một cơn mưa rào xối xả, người ta sẽ biết ngay là mình bị ướt mà vội vàng tìm mái hiên để chú ẩn. Đằng này đi trong xương, những hạt nước ly ti cứ lãng đãng nhẹ nhàng bám vào tóc vào áo. Người ta cứ ngỡ mình vẫn đang khô ráo, vẫn đang an toàn mà thản nhiên bước tiếp. Chỉ đến khi cái lạnh buốt giá nó thấm sâu vào tận da thịt, ngấm vào tận xương tủy, làm tê liệt cả tứ chi thì lúc ấy người ta mới giật mình hoảng hốt nhận ra chiếc áo trên người đã ướt sũng tự bao giờ. Môi trường sống xấu xa, những người bạn tồi tệ cũng độc hại y
3:07 hệt như màn sương mù ấy. Nó không hủy hoại nhân cách của bạn ngay lập tức, mà nó bào mòn lương chi ta mỗi ngày một chút, tước đi sự tử tế của ta từng giờ, để rồi đến một ngày nhìn lại, ta không còn nhận ra chính mình nữa. Chính vì thấu hiểu cái lẽ đời vi tế và chua xót ấy mà ngày xưa trong một lần đi ngao du thiên hạ, Đức Mặc Tử, một bậc thánh nhân với tấm lòng bao dung quảng đại, khi đi ngang qua một cửa tiệm nhuộm vải, ông đã phải dừng bước chân lại, đứng lặng hồi lâu rồi ngửa mặt lên trời mà bật khóc nức nở. Những người thợ nhuộm thấy lạ bèn súm lại hỏi nguyên do. Mặc Tử mới gạt nước mắt, chỉ tay vào những vạc thuốc nhuộm đang sôi sùng sục kia mà than rằng: "Ta khóc là khóc cho thân phận của những tấm lụa kia. Bi thay vốn
3:52 dĩ sinh ra chúng là những tấm lụa trắng ngần tinh khôi không tỉ vết nhưng than ôi đem nhúng vào vạc trảm thì nó đành phải hóa thành màu xanh đem nhúng vào vạc đất thì nó buộc phải biến thành màu vàng sẫm một khi đã chịu để cho người ta nhuộm rồi thì cái màu sắc ấy sẽ bám chặt lấy nó vĩnh viễn không bao giờ có thể quay trở lại cái màu trắng trong trèo ban đầu được nữa. Câu chuyện của Mặc Tử đâu chỉ là chuyện của tấm vải manh áo mà đó chính là lời cảnh tỉnh đầy nước mắt về kiếp nhân sinh. Con người ta bước chân vào đời cũng như tấm lủa bước vào tiệm nhuộm vậy. Nếu bạn cứ mãi đắm mình vào những chốn thị phi, kết giao với những kẻ chỉ biết đến lọc lừa rối trá, chìm đắm trong những cuộc vui trác táng thâu đêm, thì dù tâm hồn bạn có trong
4:37 sáng đến đâu, dần già cũng sẽ bị nhuộm đen bởi những uế chọc của trần gian. Cái đáng sợ nhất không phải là ta trở thành người xấu mà là ta quen dần với cái xấu, coi cái xấu là điều bình thường. Đến lúc ấy, muốn gột rửa để tìm lại cái bản lai diện mục, tìm lại cái sự thiện lương thuở ban đầu, e rằng cũng khó khăn và đau đớn như việc muốn tẩy trắng một tấm lụa đã lỡ nhúng tràm rồi vậy. Muốn trông xa ắt phải lên cao. Thưa bạn, người xưa vẫn thường bảo rằng tầm nhìn quyết định tầm vóc, nhưng ngẫm cho kỹ thì cái gì mới là thứ quyết định tầm nhìn của một con người. Đó chính là cái vị trí, cái chỗ đứng mà ta đã chọn lựa để gửi thân. Cuộc đời này cũng giống như một bức tranh thủy mặc khổng lồ vậy. Nếu chọn đứng ở dưới thung lũng sâu thẳm thì
5:23 quanh năm suốt tháng đôi mắt chỉ nhìn thấy cỏ dại, đất đá và những vách núi dựng đứng chắn ngang tầm mắt mà thôi. Nhưng nếu chịu khó leo lên những đỉnh núi cao chót vót nơi gió ngàn với vu thổi thì khi ấy cả một vùng giang sơn gấm vóc, những dòng sông uốn lượn như giải lụa đào, những cánh đồng bao la bát ngát mới thu trọn vào trong tầm mắt. Cái cảnh vật thì vẫn thế, trời đất vẫn thế, chỉ có chỗ đứng là khác nhau. Và chính cái sự khác nhau ấy nó tạo nên sự chênh lệch một trời một vực về sự hiểu biết giữa người với người. Chắc hẳn ai trong chúng ta cũng đã từng nghe qua câu chuyện ngụ ngôn rất nổi tiếng về con ếch ngồi đáy giếng. Người đời thường lấy câu chuyện ấy ra để chê cười sự ngu dốt thiền cận của chú ếch cho rằng chú ta mắt kém trí đoản nên mới dám vỗ ngực
6:09 tuyên bố bầu trời chỉ bé bằng cái vông nổi. Nhưng hôm nay thử nhìn lại bằng một con mắt bao dung hơn, tôi lại thấy chú ếch kia thật đáng thương hơn là đáng trách. Cái lỗi của nó đâu phải nằm ở đôi mắt, mắt nó vẫn sáng, vẫn nhìn thấy sự vật rõ ràng cơ mà. Cái bi kịch lớn nhất của cuộc đời nó nằm ở chỗ nó đã chọn sai nơi ở. Vì chót sinh ra và lớn lên trong cái giếng chật hẹp, tù túng. Bốn bể là vách đá rêu phong nên cái kiến thức, cái thế giới quan đã bị cầm tù trong chính cái không gian ấy. Nó không thể tưởng tượng được ngoài kia biển rộng trời cao thế nào vì cái giếng đã nhốt chặt tư duy lại rồi. Suy rộng ra chuyện kiếp nhân sinh, việc chọn người mà chơi, chọn nơi mà đến cũng quan trọng y hệt như việc chọn chỗ đứng để ngắm cảnh vậy. Nếu cứ
6:55 quanh năm suốt tháng chỉ lui tới những chốn quán xá ồn ào, những sòng bạc đỏ đen hay những bàn rượu nghi ngút khói xương thì những gì nghe được, thấy được cũng chỉ quanh quẩn là những lời lè nhè của kẻ say, những toan tính vụn vặt của kẻ sát phạt nhau vì tiền lệ. Sống trong môi trường ấy lâu ngày, tầm nhìn tự khắc cũng sẽ bị thu hẹp lại, trở nên ngắn cũ cỡn như tầm nhìn của chú ếch dưới đáy giếng kia vậy. Chỉ thấy cái lợi trước mắt mà không thấy cái hại ngàn thu. Ngược lại, nếu chọn lui tới trốn thư phòng tĩnh lặng, kết giao với những bậc cao nhân, những người có trí tuệ uyên thâm, thì đó chính là ta đang tự đưa mình lên đỉnh núi cao. Ở nơi ấy, qua những trang sách, qua những lời đàm đạo thâm trầm, tầm mắt sẽ được mở rộng ra muôn trùng khơi, thấu hiểu được những
7:40 quy luật vận hành của tạo hóa và nhân tâm. Cho nên đừng bao giờ trách mình sao mãi vẫn u mê mà hãy tự hỏi xem liệu ta có đang tự nhốt mình trong một cái giếng nào đó hay không. Chọn sai nơi chốn chính là tự tay đóng sập cánh cửa nhìn ra thế giới rộng lớn của chính mình vậy. Sinh ta là cha mẹ, hiểu ta là bạn hiền. Thưa bạn, trôi dạt trong cái dòng chảy cuồn cuộn đầy những bất trắc của kiếp nhân sinh, có bao giờ bạn tự hỏi rằng điều gì mới thực sự định đoạt cái gọi là vận mệnh của một con người hay không? Nhiều người tin vào tử vi, vào tướng số, nhưng ngẫm cho kỹ, cái yếu tố tác động mạnh mẽ nhất, trực tiếp nhất đến cuộc đời chúng ta lại chính là những con người mà ta lựa chọn để kề vai sát cánh. Bạn bè, trong cái nhìn hời hợt của thói
8:27 đời chỉ là những người khách qua đường để cùng ta nâng ly rượu giải sầu trong những cơn say tránh choáng. Nhưng than ôi, cái nhìn ấy mới thiền cận làm sao? Nếu ví cuộc đời mỗi người như một con thuyền nan mong manh lênh đênh giữa đại dương mênh mông sóng gió thì người bạn tâm giao tri kỷ chính là người đang cùng ta nắm giữ bánh lái con thuyền ấy. Họ không chỉ là người chia sẻ niềm vui nỗi buồn mà họ chính là những kiến trúc sư thầm lặng góp phần vẽ nên cái bản đồ cuộc đời của chúng ta. Gặp được người bạn dũng cảm khí phách, ta như được tiếp thêm luồng sinh khí để vững vàng vượt qua bão tố. Nhưng nếu chẳng may kết giao nhầm với kẻ hèn nhát, nhu nhược, tâm địa hẹp hòi, thì chính nỗi sợ hãi và sự tăm tối của họ sẽ như những sợi dây vô hình chói buộc đôi chân ta, khiến ta run rẩy
9:13 và trùn bước trước những ngưỡng cửa quan trọng của cuộc đời. Lật lại những trang sử cũ đã phủ lớp bụi mờ của thời gian, có lẽ hiếm có câu chuyện nào lại thấm thía và lấy đi nhiều nước mắt cảm động về tình bạn cho bằng mối thâm giao giữa Quản Trọng và Bảo Thúc Nha thời Xuân Thu Chiến Quốc. Quản trọng vốn là người có tài kinh bang tế thế, nuôi chí lớn rời non lấp bể nhưng thuở hàn vi số phận ông lận đận long đong đủ đường. Khi cùng Bảo Thúc Nha Trung vốn đi buôn đến lúc chia lãi, Quản Trọng thường tự tiện lấy phần nhiều hơn về cho mình. Người đời nhìn vào thì bĩu môi, dè bểu, chê quản trọng là kẻ tham lam, tư lợi, không biết liêm sỉ. Nhưng bảo thúc nha, người chịu thiệt thòi trực tiếp lại không những không giận mà còn điềm nhiên bênh vực trước
9:59 mặt bàn dân thiên hạ rằng, "Các người đừng trách quan trọng, hắn đâu phải kẻ tham tiền, bản chất hắn rất thanh cao. Chẳng qua vì gia cảnh bần hẳn, trong nhà còn mẹ già đau yếu phải phụng dưỡng thuốc thang nên hắn mới cực chẳng đã mà làm thế thôi." Thậm chí khi hai người cùng khoác áo chiến bảo ra nơi xa trường, tiếng trống trận vang rền, gươm ráo sáng lòa lạnh lẽo, quan trọng lại thường lùi về phía sau đội hình, đến khi rút quân thì lại là người chạy trước tiên. Kẻ gian ác hẹp hỏi thấy vậy thì cười chê ông là đồ thỏ đế, hèn nhát ham sống sợ chết. Một lần nữa lại chính là bảo thúc nha đứng ra gạt đi mọi lời rèm pha cay nghiệt mà nói rằng quan trọng không phải sợ chết đâu. Gan hắn to bằng trời. Hắn còn giữ cái thân xác này là để
10:44 chờ thời cơ lập nghiệp lớn để lo cho mẹ già cho tròn chữ hiếu chứ đâu nỡ chết uổng. Chết vô nghĩa như kẻ phàm phu tục tử. Thưa bạn hãy thử ngẫm mà xem. Nếu quan trọng gặp phải một kẻ tiểu nhân hẹp hỏi chấp nhặt từng đồng bạc lẻ thì có lẽ cái tài năng cái thế của ông đã bị vùi dập dưới những lời mỉa mai cay độc. Và ông cũng chỉ mãi là một gã lái buôn tham lam, một tên lính hèn nhát trong mắt người đời mà thôi. Làm sao có cơ hội trở thành vị tướng quốc lẫy lừng đưa nước Tề lên hàng bá chủ. Những may mắn thay cho ông và cũng là may mắn cho cả lịch sử Trung Hoa. Ông đã gặp được Bảo Thúc Nha, một người bạn bao dung như trời biển, một người cầm lái vĩ đại đã giúp ông giữ vững niềm tin vào phẩm giá của chính mình ngay cả khi cả thế giới quay lưng.
11:31 Sau này khi đã đứng trên đỉnh cao quyền lực, danh tiếng vang dội bốn phương, Quản Trọng đã phải thốt lên những lời ruột gan đầy nước mắt rằng sinh ta ra là cha mẹ, nhưng hiểu được ta thì chỉ có bảo thúc nha mà thôi. Thế mới biết chọn bạn mà chơi thực chất chính là đang chọn lấy cái vận mệnh vinh hay nhục cho cả cuộc đời mình vậy. Cùng cổ học nhận diện người bạn chính trực, thưa bạn, phàm là con người sống ở trên đời. mà chẳng mang trong mình cái tâm lý ưa chuộng sự vuốt ve. Thích nghe những lời ngon ngọt như rót mật vào tai để thỏa mãn cái lòng tự ái và hư vinh của bản thân. Những lời khen tặng sáo rỗng ấy nó giống hệt như một liều thuốc phiện êm ái r ngủ chúng ta trong cái ảo tưởng đẹp đẽ về sự hoàn hảo khiến ta quên đi những khiếm khuyết
12:16 thực tại của chính mình. Nhưng thưa bạn, cổ nhân đã đúc kết một câu sấm truyền đầy chua chát rằng mật ngọt thì chết ruồi. Những lời đường mật ấy tuy tai nhưng thường ẩn chứa những lưỡi dao vô hình giết chết sự tiến bộ, đẩy ta vào vũng lầy của sự tự mãn. Ngược lại, thuốc đắng dã tật, sự thật mất lòng, người bạn chân chính, người bạn hữu trực mà Khổng Tử để cao lại thường là người mang đến cho ta những liều thuốc đắng ngắt. Họ là những người dám nhìn thẳng vào mắt ta mà nói ra những lời nghịch tai, những lời phê bình gay gắt, thậm chí khiến ta phật ý tự ái. Nhưng ngẫm cho sâu, chính những lời khó nghe ấy mới là thứ cứu dỗi được tâm hồn đang mê muội, kéo ta ra khỏi những sai lầm chết người. Hãy nhìn lại trang sử vàng son của triều đại, nhà
13:01 đường huy hoàng bên Trung Hoa để thấy rõ cái giá trị ngan vàng của một người bạn thẳng thắn. Vua Đường Thái Tông Lý Thế, dân được xưng tụng là bậc minh quân lỗi lạc bậc nhất, nhưng bên cạnh ông cũng không thiếu những lúc phạm sai lầm. May thay cho ông, trong triều có vị quan tên là Ngụy Trưng, một người nổi tiếng là Can Trường và Cương Trực. Ngụy Trưng không bao giờ vì sợ cái uy của Thiên Tử mà uốn lưỡi x nịch. Mỗi khi thấy vua làm điều gì chưa đúng, dù là nhỏ nhất, ông đều thẳng thắn can gián ngay giữa triều đình, lời lẽ đanh thép, sắc bén, chẳng nể nang gì đến long nhan của bệ hạ. Đã bao phen, vua Thái Tông tím mặt vì giận dữ, cảm thấy mất mặt trước bá quan văn võ. Thậm chí có lần ông đã hậm hực trở về hậu cung mà thét lên rằng, "Sẽ có ngày trẫm phải giết chết cái lão già nhà
13:48 quê Ngụy Trưng ấy mới hả giận." Thế nhưng giận thì giận mà trọng thì vẫn trọng. Vua biết rằng những lời nói như giao cứa vào lòng tự trọng của mình kia, thực chất đều xuất phát từ tấm lòng trung quân ái quốc, muốn tốt cho vua cho nước mà thôi. Cho đến ngày ngụy trưng qua đời, vua Thái Tông đã khóc nấc lên, bỏ cả thiết triều mấy ngày liền. Ông đứng trước linh cữu người bể tôi trung thành mà ngậm ngùi nói với quần thần một câu nói đã trở thành thiên cổ hùng văn. Lấy đồng làm gương thì có thể sửa được áo mũ cho chỉnh tề. Lấy lịch sử làm gương thì có thể biết được sự hưng thịnh hay suy vong của một triều đạ. Còn lấy con người làm gương thì có thể biết được cái hay cái dở của chính mình. Nay Ngụy Trưng đã mất rồi, trẫm cũng mất đi một tấm gương soi quý giá. Thưa bạn, câu
14:35 chuyện của vua Đường và Ngụy Trưng là một bài học thấm thía cho hậu thế. Tìm được một người bạn chịu đi ăn nhậu với ta thì dễ như trở bàn tay. Nhưng tìm được một người bạn dám mạo hiểm cả tình cảm, dám chấp nhận bị ta ghét bỏ để nói cho ta biết ta đang sai ở đâu thì khó như mò kim đáy bể. Nếu bên cạnh bạn đang có một người bạn khó ưa như thế, một người luôn đóng vai quan tòa, khắt khe với những lỗi lầm của bạn thì xin bạn đừng vội giận hờn hay xa lánh họ. Hãy trân trọng họ như giữ gìn báo vật. Bởi đó chính là tấm gương soi mà Thượng Đế đã ưu ái ban tặng cho cuộc đời bạn, giúp bạn gột rửa bụi trần để ngày một hoàn thiện hơn. Cảnh giác với tửu nhục bằng hữu khi chén rượu cạn, tình nghĩa cũng tan. Thưa bạn, có một câu về dân gian mà mỗi khi ngẫm lại người ta không khỏi cảm
15:22 thấy đắng chát nơi đầu lưỡi. Còn tiền, còn bạc, còn đệ tử, hết cơm, hết rượu, hết ông tôi. Cái thói đời ấm lạnh ấy ngàn năm nay dường như chẳng thay đổi là bao. Khi ta đang ở trên đỉnh cao danh vọng, tiền bạc rồng rỉnh, cửa nhà lúc nào cũng nườm nượp ngựa xe, bạn bè kéo đến đông vui như chảy hội. Lúc ấy lời nào thốt ra cũng là vàng ngọc, tiếng nào nói ra cũng được tán thưởng, tung hô. Nhưng thưa bạn, xin hãy tỉnh táo mà nhận ra rằng phần lớn những nụ cười, những cái bắt tay nồng nhiệt ấy, chúng được kết dính lại với nhau bởi men rượu và mùi thịt chứ chẳng phải bởi cái tình nghĩa sâu nặng gì đâu. Đến khi sa cơ lỡ vận, tiền hết tỉnh tan, ngoảnh mặt lại tìm một người tri kỷ để nương tựa thì ôi thôi khó khăn chẳng khác nào đi tìm một
16:08 ngôi sao lẻ loi giữa buổi ban mai sáng rõ. Lúc ấy ta mới thấm thía nỗi đau của kẻ độc hành, mới hiểu thấu cái danh giới mong manh giữa bè phái tụ tập vì lợi ích và bạn hữu kết giao vì đạo nghĩa. Lịch sử đã từng chứng kiến những bi kịch tàn khốc của lòng người núp bóng tình bạn mà điển hình nhất, đau xót nhất phải kể đến câu chuyện giữa Tôn Tẫn và Bảng Quyên thời Chiến Quốc. Hai người họ vốn là đồng môn cùng lại quỷ cốc tử làm thầy, cùng dùi mài kinh sử dưới một mái trường, ăn cùng mâm, ngủ cùng giường, thể non hẹn biển sẽ cùng nhau làm nên nghiệp lớn. Tình thân thiết tưởng chừng như ruột thịt chân tay. Thế nhưng đằng sau cái vẻ ngoài huynh đệ thắm thiết ấy lại là một sự đố kỵ ngầm đang âm ỷ cháy trong lòng Bàng Quyên. Hắn biết tài của Tôn Tẫn cao hơn mình nên lòng dạ hẹp hỏi
16:55 sinh ra ghen ghét. Để rồi khi Bàng Quyên xuống núi trước và làm tướng nước Ngụy, hắn đã giả vờ viết thư mời Tôn Tẫn xuống cùng hưởng phú quý. Tôn Tẫn thật thả, tin vào tình bạn năm xưa mà hăm hở lên đường. Nào ngờ đâu đó là cái bẫy chết người mà người anh em đã răng sẵn. Vì sợ Tôn Tẫn cướp mất vị thế của mình, Bàng Quyên đã nhẫn tâm dùng cực hình chặt đứt hai xương bánh trẻ của bạn, rồi khắc chữ lên mặt Tôn Tẫn, biến một người tài hoa phong nhã thành một kẻ tàn phế, lê lết tấm thân tàn ma dạ trong ngục tối, đau đớn thay. Nhát dao oan nghiệt ấy không chỉ cắt vào da thịt Tôn Tẫn mà nó còn cắt đứt hoàn toàn niềm tin vào cái gọi là tình huynh đệ thiêng liêng. Thưa bạn, câu chuyện đầy máu và nước mắt của Tôn Tẫn là một
17:41 bài học xương máu muôn đời cho hậu thế. Nó cảnh tỉnh chúng ta rằng đừng bao giờ vội tin vào những lời thể thốt trốn bản tiệc. Đừng để hào quang của danh lợi làm lóa mắt mà không nhìn thấy những con dao đang giấu trong tay áo của kẻ đối diện. Giữa chốn nhân gian vàng thau lẫn lộn này, kẻ tiểu nhân mang mặt nạ quân tử nhiều vô kể. Hãy nhớ rằng những người cùng ta nâng ly rượu trúc tụng chưa chắc đã là bạn. Những người sẵn sàng đưa tay ra đỡ ta dậy khi ta ngã xuống bồn đen, đó mới thực sự là tri kỷ trăm năm khó tìm. Tiềm di mặc hóa khi kết xấu ngẫm vào người lúc nào chẳng hay. Thưa bạn, trong khoa học tâm lý cũng như trong đạo xử thế của người xưa có một quy luật tác động vô cùng ghê gớm đến nhân cách con người mà các bậc thánh hiền gọi là tiềm di mặc hóa. Bốn chữ ấy giải nghĩa ra có
18:29 thể hiểu là sự truyền rời thay đổi một cách ngầm kín, lặng lẽ, thấm dần vào tâm can mà chính người trong cuộc cũng không hề hay biết. Nó giống như việc bạn đi dạo trong vườn hoa, hương thơm vương vào áo lúc nào chẳng hay. hay như việc bạn sống cạnh dòng sông, tiếng sóng vỗ bờ đã trở thành nhịp thở tự nhiên của bạn vậy. Khi bạn thường xuyên kề cận những bậc cao nhân, những người tài trí đức độ thì tự nhiên những lời hay ý đẹp, những tư duy sắc bén và phong thái ung dung của họ sẽ thẩm thấu vào bạn một cách vô thức. Bạn sẽ thấy mình khôn ngoan hơn, điềm đạm hơn từng ngày mà chẳng cần phải gắng gượng học hành vất vả. Đó là cái phúc phận lớn lao của việc chọn đúng người mà chơi. Thế nhưng thưa bạn, cái quy luật ấy nó cũng tàn nhẫn vô cùng ở chiều ngược lại. Nếu bạn xa chân vào
19:15 chốn bùn nhơ, giao du với những kẻ tâm địa bất chính thì cái thói gian manh xảo trá của họ cũng sẽ từ từ tiềm di mặc hóa vào con người bạn. Cái đáng sợ nhất không phải là bạn trở thành người xấu ngay lập tức mà là sự thay đổi ấy diễn ra êm ru, nhẹ nhàng đến mức bạn không mày may đề phòng. Để minh họa cho cái lẽ huyền vi này, sách cổ có ghi lại một câu chuyện so sánh rất hay về chuyện vào nhà hoa lan và vào hàng cá. Người ta bảo rằng khi bạn bước chân vào một căn phòng trồng toàn hoa chi lan, thoạt đầu bạn sẽ cảm thấy hương thơm ngào ngạt, thanh tao vô cùng. Nhưng nếu ở trong đó đủ lâu, bạn sẽ không còn ngửi thấy mùi thơm nữa. Ấy không phải vì hoa hết hương mà vì chính cơ thể bạn đã hòa quyện, đã hóa thân thành một phần của hương thơm ấy rồi. Ngược lại, và đây mới là điều bi
20:03 kịch khi bạn bước vào một cửa hàng bán cá khô, cá ươn, cái mùi tanh tưởi sọc lên mũi khiến bạn khó chịu, muốn bịt mũi quay đi ngay lập tức. Nhưng nếu bạn cứ nán lại, cứ sống ở đó ngày này qua tháng nọ thì đến một lúc nào đó bạn sẽ thản nhiên nói rằng, "Tôi chẳng thấy mùi gì khó chịu cả." Thưa bạn, cái khoảnh khắc mà bạn không còn ngửi thấy mùi tanh của cá nữa, đó chính là lúc nguy hiểm nhất. Bởi lẽ khi khứu giác đã quen với mùi xú uế thì nó không còn phân biệt được đâu là thơm, đâu là thối nữa. Cũng giống như lương tâm con người vậy. Khi sống quá lâu trong cách xấu, ta sẽ bắt đầu thấy cách xấu là điều bình thường, là lẽ đương nhiên. Lúc ấy lương chi đã bị tê liệt, sự tự trọng đã bị đánh cắp và ta đã chính thức trượt dài xuống vực thẳm
20:48 mà không hề hay biết. Lửa thử vàng, gian nan thử bạn cách nhìn thấu tâm can trong nghịch cảnh. Thưa bạn, cổ nhân vẫn thường than rằng: "Họa hổ họa bì nan họa cốt. Chi nhân chi diện bất chi tâm, vẽ hổ thì vẽ được da chứ khó mà vẽ được xương. Biết người thì chỉ biết được mặt chứ làm sao thấu được lòng. Lòng người là thứ thâm sâu, bí ẩn và khó lường nhất trong vũ trụ này. Nó thường được che đậy khéo léo bởi những nụ cười xã dao dạng rỡn, bởi những lời nói trơn chu bóng bảy nơi đầu môi chót lưỡi và bởi những bộ xiêm y lộng lẫy hào nhoáng bên ngoài. Chính vì cái vỏ bọc hoàn hảo ấy mà trong phép kết giao, điều tối kỵ nhất, nguy hiểm nhất chính là sự vội vàng, nhẹ dặn. Nếu chúng ta chỉ mới gặp gỡ răm ba lần, ngồi với nhau vài buổi trà, uống với
21:34 nhau vài chén rượu mà đã vội vã dốc hết gan ruột, xem nhau là tri kỷ thâm tình, trao gửi cả niềm tin và bí mật đời mình, thì e rằng có ngày ta sẽ phải nhận lấy những trái đắng bẽ bảng, những vết thương lòng khó mà hẳn gắn nổi. Bởi lẽ, muốn biết chân giá trị thực sự của một mối quan hệ, không còn cách nào khác là phải nhờ đến sự phán xét công minh và nghiệt ngã của vị quan tòa mang tên thời gian. Các cụ ngày xưa bằng đôi mắt tinh tường nhìn thấu thế thái nhân tình đã đúc kết một câu sấm truyền vô cùng chí lý lộ giao chi mã lực sự cửu kiến nhân tâm. Câu nói ấy ngẫm ra mới thấm thía làm sao? Muốn biết sức ngựa mạnh hay yếu, không thể chỉ nhìn nó hí vang và phi nước đại vài vòng trong sân cỏ êm đềm, mà phải bắt nó đi đường dài vạn dặm,
22:19 băng qua núi cao đèo thẳm, lội qua suối sâu thác gềnh. Khi mồ hôi đã vã ra như tắm, khi chân đã trùn, gối đã mỏi, lúc ấy con ngựa nào còn trụ vững, còn kiên trì bước tiếp mới là ngựa hay là thiên lý mạ. Tình bạn ở đời cũng y hệt như vậy. Phải trải qua những tháng năm dài đằng đẳng, phải cùng nhau nếm trải đủ dư vị ngọt bùi, cay đắng của kiếp người thì mới nhìn thấu được tâm địa của đối phương. Lúc trời yên biển lặng, tiền bạc rủng rỉnh thì ai cũng là bạn tốt, ai cũng thể non hẹn biển. Nhưng khi cơn bão tố của cuộc đời ập đến, sự thật trần trụi mới dần phơi bày. Lúc ấy ta mới biết ai là người ở lại, ai là kẻ vội vã quay lưng. Để hình dung rõ hơn về sự sàng lọc khắc nghiệt này, xin bạn hãy tưởng tượng đến quy trình làm ra những chiếc bình gốm xứ
23:05 tinh sạ. Khi mới được người thợ nhào nặn từ những cục đất sét vô chi, hàng trăm chiếc bình được xếp hàng phơi nắng, chiếc nào trông cũng giống chiếc nào, cũng mềm mại, mịn mang và đầy hứa hẹn. Bằng mắt thường, ta không thể phân biệt đâu là cốt đất quý, đâu là đất tạp pha nhiều cát bụi. Nhưng giá trị thực sự của chúng sẽ được định đoạt trong giây phút sinh tử khi người thợ đưa tất cả vào lò nung hừng hực lửa đỏ, nung ở nhiệt độ hàng ngàn độ C. Trong cái sức nóng thiêu đốt kinh hoàng ấy, mọi sự giả tạo đều bị bóc trần. Những chiếc bình được làm từ đất tạp kết cấu lòng lẻo sẽ không chịu nổi áp lực, lập tức nứt vỡ, nổ tung, tan tành thành những mảnh sành vô dụng vứt lăn lóc nơi xó xỉnh. Ngược lại, chỉ có những chiếc bình được làm từ cốt đất
23:50 tinh túy, được nhào nặn kỹ càng bằng cả tâm huyết mới có thể kiên cường vượt qua thử thách của ngọn lửa hung tàn. Để rồi khi lò nguội, cửa mở, chúng lột xác bước ra, trở thành những món đồ sứ tráng men bóng loáng, gõ vào nghe tiếng ngân vang trong trẻo như chuông, trở thành những chân phẩm trường tồn mãi với thời gian. Thưa bạn, những hoạn nạn, những nghịch cảnh trong cuộc đời chính là cái lò lửa ngàn độ ấy. Nó thiêu dụi những mối quan hệ xã giao hời hợt, làm nứt vỡ những tình bạn xây trên nền tảng lợi ích mong manh, nhưng đồng thời nó cũng tôi luyện làm sáng ngời lên những tình tri kỷ đích thực. Vì vậy, xin bạn chớ vội buồn đau hay oán trách khi thấy ai đó rời bỏ mình lúc xa cơ lỡ vận. Hãy thầm cảm ơn ngọn lửa của nghịch cảnh vì nhờ có nó mà bạn
24:35 mới loại bỏ được những mảnh sành dễ vỡ để trân trọng và giữ lại bên mình những tuyệt tác gốm sứ quý giá nhất của nhân gian. Điển tích cắt chiếu đoạn nghĩa khi đạo lý không chung một đường. Thưa bạn, trong cái nghệ thuật đối nhân xử thế đầy dãy những tơ vò này có một thói quen tâm lý mà người Việt ta hay mắc phải, đó là sự cả nể. Vì sợ mất lòng, vì sợ mang tiếng là kẻ bạc tình nên chúng ta cứ nhắm mắt làm ngơ, miễn cưỡng duy trì những mối quan hệ mà bản thân thừa biết là nó đã mục nát từ bên trong. Nhưng thưa bạn, trong chuyện kết giao bạn hữu, sự cả nể ấy chính là một liều thuốc độc bọc đường. Nó ngọt ngào, êm ái lúc ban đầu, nhưng lại từ từ giết chết cái khí tiết và nhân cách của ta lúc nào không hay. Cổ nhân đã dạy rằng đạo bất đồng,
25:22 bất tương vi mưu, nghĩa là những kẻ không cùng chung chí hướng, không cùng chung một con đường đạo đức thì không thể nào cùng nhau bàn mưu tính kế, càng không thể đi chung một con đường dài. Khi bạn đã nhận ra người đi bên cạnh mình mang tâm địa hắc ám, tôn thờ những giá trị lệch lạc với lương chi thì việc cần làm không phải là cố gắng dung hòa mà là phải có một thái độ dứt khoát, một hành động quyết liệt để bảo toàn sự trong sạch cho chính mình. Để minh chứng cho cái khí phách cầm lên được thì buông xuống được ấy. Lịch sử ngàn năm vẫn còn lưu truyền câu chuyện nổi tiếng về đôi bạn Quản Ninh và Hoa Hâm thời Tam Quốc. Hai người vốn là bạn đồng môn thân thiết, cùng nhau rùi mải kinh sự, thân nhau đến mức thường ngồi chung một chiếc chiếu để đọc sách, thế nhưng tâm tính của họ lại khác nhau một trời một vực.
26:09 Quản Ninh là người thanh cao, coi nhẹ công danh phú quý, chỉ trọng đạo nghĩa, còn Hoa Hâm tuy có tài nhưng lòng lại đầy dục vọng, ham mê quyền tước và hư vinh. Đỉnh điểm của sự mâu thuẫn ấy diễn ra vào một buổi sáng đẹp trời khi cả hai đang ngồi trung chiếu chăm chú đọc sách Thánh Hiền. Bỗng nhiên ngoài ngõ có tiếng chiêng trống vang rền, tiếng lính tráng dẹp đường hô vang náo nhiệt. Đó là đoàn xe của một vị quan lớn đi ngang qua, ngựa xe võng lọng sang trọng vô cùng. Trước cảnh tượng ấy, Quản Ninh vẫn điềm nhiên ngồi yên, mắt không rời trang sách, tâm không động trước bụi trần. Ngược lại Hoa Hâm không kìm được sự háo hức, liền vứt sách xuống đất, chạy tót ra cửa ngóng nhìn với ánh mắt thèm thuồng, ngưỡng mộ vẻ uy nghi của quan lớn. Đợi khi Hoa Hâm trở vào, Quản Ninh lặng
26:55 lẽ rút con dao bên mình ra, rạch một đường dứt khoát chia đôi chiếc chiếu đang ngồi. Ông lạnh lùng chỉ vào nửa chiếu kia và nói, "Từ nay trở đi, ngươi không còn là bạn của ta nữa." Hành động cắt chiếu ấy, thoạt nhìn thì có vẻ tuyệt tình, lạnh lùng quá đỗi, nhưng ngẫm cho kỹ thì đó lại là một hành động đầy trí tuệ và khí phách. Quản Ninh Cắt Chiếu không phải vì ghét bỏ cá nhân Hoa Hâm mà là ông muốn vạch ra một ranh giới rạch ròi giữa hai hệ tư tưởng không thể đội trời chung, một bên là thanh cao, trọng nghĩa khí, một bên là phàm tục, trọng lợi danh. Thưa bạn, câu chuyện cái chiếu bị cắt đôi ấy là một bài học đắt giá cho chúng ta ngày nay. Trong cuộc đời sẽ có những lúc bạn buộc phải cầm lấy con dao của lý trí để cắt đứt những sợi dây ràng
27:41 buộc độc hại. Đừng vì một chút tình xưa nghĩa cũ, đừng vì sự cả nể yếu mềm mà chấp nhận ngồi trung chiếu với những kẻ tiểu nhân. Bởi lẽ nếu cứ mãi nhập nhằng giữa vàng và thau, giữa thơm và thối thì sớm muộn gì chính bạn cũng sẽ đánh mất đi bản sắc của mình. Thả chịu mang tiếng là kẻ lạnh lùng, cô độc trên nửa chiếc chiếu sạch sẽ, còn hơn là chen trúc trên một chiếc chiếu rộng. nhưng đầy dẫy những toan tính dơ bẩn của lòng người. Cùng cổ học tự vấn lương tâm, vạn sự đều do mình mà ra. Thưa bạn, trong những lúc trà dư tửu hậu hay những đêm trường trằn chọc vì thế thoái nhân tình, có bao giờ bạn tự đặt câu hỏi rằng tại sao cuộc đời mình lại hay gặp những chuyện trái ngang đến thế? Tại sao những kẻ lừa đạo, những tên bội bạc, những phường nịnh hót lại
28:27 cứ nhắm vào mình mà tìm đến? Trong khi có biết bao người khác thì chúng lại ngó lơ. Phản ứng thường tình của chúng ta khi bị một người bạn lừa gạt tiền bạc hay bị một kẻ tâm giao đâm sau lưng. Ấy là sự oán hận ngút trời. Ta oán trách lòng người đen bạc. Ta than vãn số phận hầm hưu. Ta dành cả ngày đêm để nguyền rủa kẻ đã gieo rắc nỗi đau cho mình mà quên mất đi một lời dạy vô cùng thâm thúy của cổ nhân. Tiên trách kỷ, hậu trách nhân. Trước khi trách người khác tệ bạc với mình, hãy thử can đảm soi lại chính mình xem sao. Bởi lẽ ở đời này không có cái gì tự nhiên mà đến và cũng chẳng có cái gì vô cớ mà đi. Có thể lắm chứ. Chính bên trong con người chúng ta đang tồn tại những lỗ hồng, những khiếm khuyết vô hình nào đó đang phát ra tín hiệu để thu hút, để mời gọi những kẻ xấu
29:15 xa kia bước vào cuộc đời mình. Cái quy luật ngưu tầm ngưu, mã tầm mã hay đồng thanh tương ứng mà ta đã nói ở đầu, nó ứng nghiệm một cách đáng sợ và tàn nhẫn trong trường hợp này. Kẻ xấu giống như những tay thợ câu lão luyện, nhưng con cá mà chúng muốn câu không phải là bất kỳ ai mà là những người có cùng tần số với dục vọng của chúng. Nếu trong tâm bạn không khởi lên lòng tham lam vô độ, không mơ tưởng đến việc ngồi mát ăn bát vàng, không muốn làm giàu nhanh chóng chỉ sau một đêm, thì làm sao những kẻ lừa đảo có cơ hội dùng những chiếc bánh vẽ lợi nhuận khổng lồ để dụ dỗ bạn vào trong. Nếu trong tâm bạn không ấp ủ sự háo danh, không thích nghe những lời tâng bốc sáo rỗng để vuốt ve cái tôi vĩ đại thì những kẻ nịnh thần, những tên khua môi múa mép lấy đâu ra
30:00 đất diễn để mà bám lấy bạn như sam. Suy cho cùng, kẻ tiểu nhân cũng giống như những loài ký sinh, chúng chỉ có thể tồn tại và sinh sôi khi tìm được vật chủ thích hợp là những tâm hồn đang bị che mở bởi tham, sân, si mà thôi. Để minh họa rõ hơn cho cái sự tương tác, tế nhị và đau lòng này, tôi xin mượn một hình ảnh ẩn dụ rất đời thường mà sâu sắc, đó là câu chuyện về hũ mật và bày ruồii. Hãy thử tưởng tượng tâm hồn và tài sản của bạn giống như một hũ mật ong vàng óng, thơm ngon và béo ngậy vậy. Bản thân mật ngọt không có lỗi, nhưng cách ta bảo quản nó mới là vấn đề. Nếu hũ mật ấy được đậy nắp kỹ càng, niêm phong cẩn thận thì dù xung quanh có hàng ngàn hàng vạn con ruồi, con kiến đói khát đang bay vo ve, chúng cũng chỉ có thể đứng ngoài
30:46 mà thèm thuồng tuyệt vọng rồi bỏ đi. Chúng không thể xâm phạm vào sự trong khiết bên trong. Nhưng khổ nỗi nếu bạn vì sự bất cẩn hay vì muốn khoe khoang hương thơm của mật mà hớ hênh mở toang cái nắp ra thì ôi thôi, chẳng cần bạn phải cất lời mời gọi, lũ ruồi nhặng từ khắp hang cùng ngõ hẻm sẽ tự động đánh hơi thấy mà kéo đến bu đen bu đỏ. Lúc ấy hũ mật tinh khiết sẽ bị vấy bẩn, bị sâu xé. Bạn có cầm gậy xua đuổi, có than khóc vì sự phiền toái và dơ bẩn của chúng thì cũng đã muộn rồi. Sự đã rồi. Thưa bạn, những khiếm khuyết trong tâm tính của ta như lòng tham, sự si mê, thói ngạo mạn hay sự nhẹ dạ cả tin chính là cái nắp hũ mật bị mở toang ấy. Ta không thể trách lũ ruồi tại sao chúng lại tham ăn và dơ bẩn. Vì bản
31:32 năng sinh tồn của chúng là thế, chúng sinh ra là để tìm đến những chỗ hở. Cũng vậy, ta không thể trách kẻ tiểu nhân tại sao lại gian xảo và lừa lọc vì bản chất họ là thế. Điều duy nhất ta có thể làm và là điều khôn ngoan nhất là hãy quay về đậy nắp hũ mật của chính mình lại. Hãy tu dưỡng bản thân cho nghiêm cẩn, soi xét lại từng ý nghĩ, hành động của mình, bớt đi một chút tham cầu, bớt đi một chút hư vinh. Khi nội tâm bạn vững vàng như tòa thành kiên cố, kín kẽ và trong sáng thì tự khắc những kẻ xấu xa sẽ không còn lý do, không còn khe hở nào để bước vào quấy nhiễu cuộc đời bạn nữa. Đó mới là cách phòng thân cao minh và rốt ráo nhất của bậc trí giả giữa chốn nhân gian vàng thau lẫn lộn này. Cùng cổ học tìm về sự tĩnh lặng, tránh xa những
32:19 cuộc vui ồn ào. Thưa bạn, khi nói đến hai chữ vui chơi, phần đông người đời thường liên tưởng ngay đến những chốn phồn hoa đô hội, nơi có ánh đèn màu rực rỡ, có tiếng nhạc sập sình, có rượu ngon và giai nhân tuyệt sắc. Người ta lao vào những cuộc vui thanh sắc khuyển mạ, tức là đam mê ca hát, sắc đẹp, đua ngựa, chọi chó để tìm kiếm những khoảnh khắc khoái lạc nhất thời để khỏa lấp đi những trống rỗng trong tâm hồn. Nhưng thưa bạn, đối với những bậc trí giả, những người đã thấu hiểu lẽ đời thì những chốn ồn ào náo nhiệt ấy lại là những nơi họ tránh xa như tránh tả ma. Bởi họ hiểu rằng sự ồn ào bên ngoài chỉ làm loạn cái tâm bên trong và những niềm vui xác thịt ấy rồi cũng sẽ tàn phai nhanh chóng như xương khói, để lại sự ê trề và mệt mỏi cho thân xác. Vậy thì bậc cao nhân tìm
33:06 niềm vui ở đâu? Xin thưa nơi chơi của họ chính là sự tĩnh lặng, là thiên nhiên cây cỏ, là những trang sách thánh hiền và những chén trà thanh đạm. Họ tìm về với núi cao để nuôi dưỡng cái trí khí vững trãi, tìm về với sông dài để học sự bao dung mềm mại hay đơn giản là lui về thư phòng, đốt một nén hương trầm, lật dở vài trang sách cũ để đàm đạo với người xưa. Đối với họ, đó mới thực sự là chơi, một cách chơi thanh tao, thoát tục, vừa dưỡng sinh lại vừa dưỡng thần. Một ví dụ kinh điển cho cái thú chơi đầy triết lý này chính là hình ảnh của Đức Khổng Tử năm xưa. Ngài không tìm vui nơi cung vàng điện ngọc mà lại chọn đứng lặng yên bên bờ sông, đắm chiêu nhìn dòng nước cuồn cuộn chảy về đông. Trong cái khoảnh khắc giao hòa giữa con người
33:52 và thiên nhiên ấy, nhìn dòng nước trôi đi mãi không bao giờ trở lại, Đức Khổng Tử đã buông một tiếng thở dài đầy thâm trầm mà thốt lên rằng: "Thệ giả như tư phu bất xả trúng dạ, nghĩa là chảy đi như thế kia ư? ngày đêm không bao giờ ngừng nghỉ. Câu nói ấy thoạt nghe thì tưởng như một lời than vãn bâng quơ trước cảnh vật, nhưng ngẫm cho sâu đó lại là một bài học triết lý vĩ đại về sự vô thường của kiếp người. Dòng sông kia đâu chỉ là nước, nó chính là thời gian, là tuổi trẻ, là đời người. Nó cứ trôi đi mải miết, lạnh lùng và tàn nhẫn, cuốn phăng theo mọi hỉ nộ ái ố, không chờ đợi bất kỳ ai và cũng chẳng bao giờ quay đầu lại. Thưa bạn, chỉ một buổi đứng chơi bên bờ sông thôi mà bậc thánh nhân đã ngộ ra được quy luật vận hành của vũ trụ
34:38 để từ đó biết trân trọng từng khoảnh khắc hiện tại, biết buông bỏ những tranh đoạt vô nghĩa. Nếu Khổng Tử cũng như kẻ phàm phu chọn trốn tửu lầu để mua vui thì làm sao có được những phút giây đốn ngộ xuất thần như thế? Vậy mới thấy chọn nơi chơi không chỉ đơn thuần là chọn chỗ giải trí mà chính là chọn cho mình một người thầy. Nơi ồn ào dạy ta sự hưởng thụ và mê muội, còn nơi tĩnh lặng và thiên nhiên hùng vĩ sẽ dạy ta sự minh thiết và đạo lý làm người. Kính nhi viễn chi tôn trọng nhưng đừng để họ bước vào tâm. Thưa bạn, trong những phần trước chúng ta đã bàn nhiều về việc dứt khoát đoạn tuyệt với cái xấu. Nhưng nhìn vào thực tế cuộc sống trần trụi này, có một sự thật mà ta buộc phải thừa nhận. Chúng ta không thể sống một mình trên hoang
35:23 đạo và cũng không thể nào tuyệt giao với tất cả mọi người trong thiên hạ chỉ vì họ không hoàn hảo trong dòng đời xuôi ngược, từ chốn công sở đầy rẫy, thị phi đến những mối quan hệ xã giao chẳng Việc phải chạm mặt, phải làm việc chung với những kẻ tiểu nhân, những kẻ lòng dạ hẹp hòi hay đố kỵ, diềm pha là điều khó tránh khỏi. Nếu cứ thấy kẻ xấu là ta đùng đùng nổi giận, mặt nặng mày nhẹ hay công khai gây chiến thì đó chưa phải là cách hành xử của bậc cao nhân. Bởi lẽ, kẻ tiểu nhân thường rất giai rằng và hiểm độc, gây thù chốc oán với họ, chẳng khác nào tự rước họa vào thân. Vậy thì thái độ khôn ngoan nhất là gì? Cổ nhân đã gói gọn trong bốn chữ vàng ngọc kính nhi viễn chi. Kính ở đây là giữ thái độ tôn trọng, lễ phép, không tỏ
36:10 vẻ khinh miệt hay ngạo mạ, còn viễn là giữ một khoảng cách nhất định, không quá thân mật, không dốc bầu tâm sự. Nghĩa là bề ngoài ta vẫn giữ cái lễ xã giao bình thường, vẫn chào hỏi, vẫn mỉm cười, nhưng trong thâm tâm ta tuyệt đối không cho phép họ bước qua cánh cửa tâm hồn để tiến vào ngôi nhà nội tâm của mình. Đó là một nghệ thuật sống vừa bảo vệ mình vừa giữ được hòa khí. Để thấu hiểu sâu sắc hơn về cái triết lý này, xin bạn hãy hình dung cuộc đời chúng ta giống như một cuộc tản bộ trên con đường mòn. Sẽ có những lúc con đường ấy dẫn ta đi ngang qua những bụi gai rậm rạp và sắc nhọn. Một người nóng này thiếu suy nghĩ sẽ dừng lại, hậm hực quát tháo cái bụi gai sao lại mọc chắn lối, thậm chí lao vào đá thống đụng nia, cố sức bẻ gãy hay
36:55 đánh nhau với nó. Kết quả là gì? Bụi gai vẫn trơ trơ ra đó vì bản chất của gai là nhọn và vô chi. Nó đâu biết lý lẽ. Chỉ có người lao vào nó là nhận lấy những vết chảy xước, máu chảy đầm đìa, quần áo rách tả tơi. Đó là hành động dại dột. Ngược lại, một người khôn ngoan và từng trải khi gặp bụi gai chắn lối, họ sẽ làm gì? Họ sẽ bình thản vén tả áo lên, nhẹ nhàng nhón gót, khéo léo đi vòng qua hoặc lách mình qua một cách thận trọng nhất để gai không móc vào người. Họ không ghét bỏ bụi gai, họ chấp nhận sự tồn tại của nó như một phần của tự nhiên, nhưng họ kiên quyết không để nó làm tổn thương mình. Đối xử với kẻ tiểu nhân cũng y hệt như đi qua bụi gai vậy. Đừng đứng lại đôi co, tranh luận đúng
37:40 sai với họ, bởi họ cũng như những cái gai kia. Lý lẽ của họ là sự sát thương. Hãy vén khéo vạt áo tâm hồn mình. mỉm cười nhẹ nhàng và lướt qua họ. Sự tôn trọng xã giao chính là lớp áo giáp, còn khoảng cách an toàn chính là sự khôn ngoan để bảo toàn năng lượng và phẩm giá của chính mình. Vạn lượng vàng dễ kiếm, một tri kỷ khó tìm. Thưa bạn, trong cái hành trình cô độc của kiếp nhân sinh, có đôi lúc chúng ta chạnh lòng tủi thân khi nhìn thấy người khác có bạn bè vây quanh đông đúc. Còn mình thì cứ lủi thủi đi về. Danh sách bạn bè vọn vẹn chỉ vài ba cái tên. Nhưng xin bạn đừng vội buồn. mà hãy lấy đó làm niệm kiêu hãnh. Bởi quy luật của tạo hóa xưa nay vốn dĩ rất công bằng. Những thứ tầm thường như đất đá, cỏ dại thì lúc nào cũng ê hể, đầy rẫy
38:27 khắp mọi nơi, cúi xuống là nhặt được. Còn những thứ quý giá như vàng ròng, Ngọc Bích thì bao giờ cũng hiếm hoi và ẩn mình trong đá sỏi. Phải đãi cát tìm vàng cực khổ mới thấy. Tình bạn cũng vậy thôi. Bạn bè để xã giao cười nói thì nhiều như lá rụng mùa thu, nhưng tri kỷ để thấu hiểu tâm can thì hiếm như lá diêu bông. Cả đời người may mắn lắm mới tìm được một người. Một người thực sự hiểu mình, thấu cảm được nỗi đau của mình khi mình chưa kịp nói. Người ấy quý giá hơn cả ngàn vạn kẻ, chỉ biết vỗ tay tán thưởng hay tung hô mình khi mình thành công rực rỡ. Để minh chứng cho cái tình tri kỷ thiêng liêng và hiếm hoi ấy, ngàn năm qua nhân gian vẫn còn rơi lệ khi nhắc đến điển tích Bá Nha đập đàn. Chuyện kể rằng danh sĩ Bá Nha có ngón đàn tuyệt kỹ được xưng tụng là thiên hạ
39:14 vô song. Nhưng khổ nỗi người nghe đàn thì nhiều mà người hiểu đàn thì chẳng có ai. Họ chỉ nghe thấy tiếng tưng tưng vui tai mà thôi. Cho đến một ngày Bá Nha gặp được Trung Tử Kỳ, một người tiều phu áo vải bình thường. Lạ lùng thay khi Bá Nha gãy khúc nhạc miêu tả núi non hùng vĩ. Từ Kỳ nhắm mắt lại và thốt lên tuyệt, ý chí cao vòi vọi như núi Thái Sơn. Khi Bá Nha đổi ngón đàn sang khúc nhạc miêu tả dòng nước chảy, Tử Kỳ lại gật gù tán thưởng đẹp thay, ý tình mênh mông như trường giang cuồn cuộn. Bá Nha sững sờ coi Tử Kỳ là người duy nhất trên đời hiểu được tiếng lòng của mình, ấy chính là mối tình cao sơn lưu thủy đẹp nhất trần gian. Thế nhưng tạo hóa trêu ngươi, chẳng bao lâu sau Tử Kỳ lâm bệnh nặng rồi qua đời, Bá Nha nghe tin dữ, đau đớn
40:02 như đứt từng khúc ruột. Ông mang cây đàn quý giá nhất đời mình đến trước mộ người bạn tri âm, gảy lên một khúc nhạc cuối cùng ai oán thê lương khiến trời đất cũng phải sầu thảm. Dứt tiếng đàn, Bá Nha đứng dậy, nâng cây đàn lên cao rồi dáng mạnh xuống tảng đá, đập nát tan tành. Người đời kinh hãi hỏi tại sao lại hủy hoại báu vật như thế. Bá nha gạt nước mắt, ngửa mặt lên trời mà than rằng: "Đàn cầm ai gảy cho ai nghe. Người hiểu tiếng đàn của ta đã không còn trên cõi đời này nữa thì ta còn gảy đàn để làm chi? Thưa bạn, hành động đập đàn của Bá Nha chính là sự tuyên bố tuyệt vọng nhưng đầy kiêu hãnh của một tâm hồn lớn. Ông thà hủy đi cây đàn, thả chôn vùi tài năng của mình chứ nhất quyết không chịu gảy đàn cho những kẻ phàm phu tục tử
40:47 nghe. Bởi ông hiểu rằng tiếng đàn tuyệt diệu kia nếu lọt vào tai những kẻ không biết thưởng thức thì cũng chẳng khác nào đàn gãy tai châu, vô nghĩa và rẻ rúng vô cùng. Câu chuyện ấy nhắn nhủ chúng ta rằng đừng chạy theo số lượng, đừng cố gắng làm hài lòng cả thiên hạ. Giữa biển người mênh mông này, chỉ cần tìm được một người, vâng chỉ một người duy nhất hiểu mình, trân trọng mình thì đó đã là một ân huệ quá lớn mà Thượng Đế ban tặng rồi. Có một tri kỷ, đời này coi như không sống hoài sống phí. Học cách làm bạn với chính mình, đỉnh cao của sự trưởng thành. Thưa bạn, có một nỗi sợ hãi thầm kín nhưng vô cùng to lớn, luôn ám ảnh tâm trí của phần đông nhân thế, đó là nỗi sợ bị bỏ lại một mình. Người ta sợ sự cô đơn đến mức sẵn sàng hạ thấp
41:33 tiêu chuẩn của bản thân, chấp nhận hòa mình vào những đám đông ồn ào vô nghĩa, hay cố bám víu lấy những mối quan hệ độc hại chỉ để tìm kiếm một cảm giác thuộc về một sự an toàn giả tạo. Nhưng thưa bạn, nếu nhìn đời bằng con mắt của bậc trí giả, ta sẽ thấy rằng cô đơn không phải là một sự bất hạnh mà đó là một cảnh giới, một nấc thang cao quý của sự trưởng thành. Hãy nhìn vào thế giới tự nhiên mà xem. Những loài vật yếu đuối như trâu, cừu, gà lợn lúc nào cũng phải sống thành bầy đàn, chen chúc nhau để tìm sự che chở vì sợ hãi. Ngược lại, chúa sơn lâm là loài sư tử hay chúa tể bầu trời là loài đại bàng, chúng luôn lầm lỗi đi săn một mình, bay lượn một mình đầy kiêu hãnh. Sự cô độc của con sư tử dũng mãnh gấp ngàn lần cái sự ồn ào
42:19 náo nhiệt của cả một bảy cừu nhút nhát. Cổ nhân xưa có câu cùng tác độc thiện kỳ thân đạt tắc kim tế thiên hạ. Nghĩa là khi thời thế không thuận, khi chưa gặp được minh chủ hay bạn hiền thì người quân tử thả lui về ở ẩn, sống cô độc để giữ cho tấm thân và tâm hồn mình được trong sạch, thiện lương chứ nhất quyết không chịu bán mình cho dòng đời xô đẩy. Cái sự độc thiện kỳ thân ấy nghe thì có vẻ tiêu cực nhưng thực chất lại là một thái độ sống đầy khí phách và tự trọng. Lật lại những trang sách cũ, hình ảnh của nhóm Trúc Lâm thất hiển, bảy ông hiền nhân trong rừng trúc thời Ngụy Tấn bên Trung Hoa mãi mãi là một biểu tượng đẹp đẽ cho cái triết lý sống cao ngạo này. Bảy vị danh sĩ ấy đều là những bậc kỳ tài trong thiên hạ, văn chương cái
43:05 thế, âm nhạc tuyệt đỉnh. Nhưng sinh ra vào cái thời loạn lạc, trốn quan trường thì ô chọc, đầy dãy những kẻ xu nịnh, lọc lừa, tranh quyền đoạt lợi, họ đã rủ nhau rũ áo tử quan, bỏ lại sau lưng mũ cao áo dài để vào rừng trúc ẩn cư. Ở nơi thâm sơn cùng cốc ấy, họ làm bạn với trăng thanh gió mát, lấy tiếng suối reo làm nhạc, lấy chén rượu nồng làm chi kỷ. Người đời nhìn vào thì chê họ là những kẻ gàn dở, lập dị, trốn tránh trách nhiệm. Nhưng có ai hiểu được rằng sự lựa chọn của họ là một sự phản kháng quyết liệt nhất. Họ thà chịu cảnh sống đạm bạc, cô đơn giữa rừng già để giữ chọn cái khí tiết thanh cao của kẻ sĩ, còn hơn là phải cúi đầu uốn gối, cười nói giả lạ giữa chốn quan trường nhơ nhuốc bụi trần. Với họ, sự cô đơn giữa thiên
43:51 nhiên lại là lúc tâm hồn được tự do nhất, được sống thật nhất với chính mình. Thưa bạn, bài học từ rừng trúc năm xưa vẫn còn nguyên giá trị cho đến tận bây giờ. Nếu giữa dòng đời tấp nập này bạn chưa may mắn tìm được một người bạn tâm giao để sẻ chia bầu tâm sự thì xin bạn đừng vội buồn phiền hay lo sợ. Hãy dũng cảm học cách làm bạn với chính mình. Hãy biến những khoảnh khắc cô đơn ấy thành thời gian để tu dưỡng, để đọc sách, để chiêm nghiệm và làm giàu cho nội tâm của mình. Hãy nhớ rằng thả là một cây tùng, cây bách đứng hiên ngang đơn độc giữa trời đông giá rét mà xanh tươi vĩnh cửu. Còn hơn làm những ngọn cỏ dại mọc chen trúc nhau nhưng hễ gió chiều nào là ngả theo chiều ấy. Cô đơn đôi khi chính là cái giá phải trả cho sự ưu tú, là con đường độc đạo dẫn đến sự
44:38 tự tại trong tâm hồn. Vạn pháp quy tông, mọi sự đều bắt đầu từ việc tu thân. Thưa bạn, vậy là chúng ta đã cùng nhau đi qua một chạng đường dài, len lỏi qua những ngõ ngách quanh co của lòng người. Bàn luận từ chuyện chọn nơi thanh tịnh để rung dưỡng tinh thần đến chuyện dùng lửa thử vàng để tìm người tri kỷ. Nhưng sau tất cả những bí quyết, những mưu lược đối nhân xử thế mà chúng ta đã vạch ra thì cuối cùng mọi con đường đều dẫn về một đích đến duy nhất, mọi phương pháp đều quy về một gốc rễ sâu xa nhất, đó chính là hai chữ tu thân. Người xưa thường bảo vạn pháp quy tông, muôn vàn chiêu thức rồi cũng quay về với cái tâm của người sử dụng. Việc chọn bạn hay chọn nơi chơi cũng vậy. Nó không nằm ở đôi mắt nhìn bên ngoài mà nó nằm ở cái
45:24 nội tâm soi rọi từ bên trong. Nếu ví tâm hồn con người như một mặt hồ nước thì sự tu dưỡng chính là quá trình làm lắng đọng những cặn bã, những bụi bọng của tham sân si xuống đáy. Khi mặt hồ phẳng lặng không gợn sóng thì tự khắc nó sẽ phản chiếu vạn vật một cách trung thực và rõ ràng nhất. Khi tâm mình sáng trong vằng vặc như ánh trăng rằm đêm thu thì chẳng cần phải dùng đến những phép thử cao siêu, tự khắc ánh sáng của lương chi sẽ soi tỏ được đâu là người ngay, đâu là kẻ gian, đâu là chân tình, đâu là giả ý. Lúc ấy, đôi chân của bạn sẽ tự nhiên biết đường, tránh xa những chốn bùn nhơ, nhảy nhụa và vô thức tìm về những nơi thanh tịnh, an lạc. Bởi cái tần số của tâm hồn bạn đã không còn rung động trước những cám dỗ tầm thường nữa
46:10 rồi. Thế cho nên thưa bạn, thay vì cứ mãi mải miết chạy ra bên ngoài, nhọc lòng toan tính xem phải kết giao với ai để được lợi, phải đến nơi nào để được vui thì chi bằng hãy quay về chăm sóc cho khu vườn tâm hồn của chính mình. Đừng cố gắng đuổi bắt một con ngựa. Hãy dùng thời gian ấy để trồng cỏ. Đợi đến mùa xuân cỏ mọc xanh tươi, ắt sẽ có cả một đàn ngựa quý tìm về. Đừng cố gắng nịnh nọt để làm quen với một người tài. Hãy tu dưỡng để mình trở nên ưu tú, tự khắc người tài sẽ trân trọng và tìm đến đàm đạo với bạn. Đó là cái quy luật bất biến của vũ trụ mà người đời gọi là hữu xạ tự nhiên hương. Khép lại câu chuyện dài về thế thái nhân tình, tôi xin gửi tặng bạn một lời đúc kết của người xưa. Giản dị thôi nhưng gói ghém cả một bầu
46:56 trời triết lý. Hoa thơm ong bướm tự tìm về. Người hiền đức ắt có bạn hiền lai vãng. Mong rằng bạn sẽ là một đóa hoa ngát hương giữa dòng đời xuôi ngược để không chỉ tìm được những người bạn tri âm mà còn tìm thấy được sự bình yên vĩnh cửu trong chính tâm hồn mình. Xin mến chào và cầu chúc cho bạn một đời an nhiên bên cạnh những người tri kỷ chân thành nhất. M.
